1394 وزارت آموزش و پرورش سازمان پژوهش و برنامه رىزى آموزشى برنامه رىزى محتوا و نظارت بر تألىف: دفترتألىف كتاب هاى درسى ابتداىی ومتوسطه نظری نام كتاب: استان شناسی هرمزگان )اجرای آزماىشی( ـ ٢٣٧/١٥ مؤلفان: حکىمه عالی زاده اىسىنی،آزىتا حىدری هنگامی، صغری داودی پور، سهىلا جهانشاهی، نساء باوقار زعىمی و کوروش زمانی وىراستار: حسن ستاىش آماده سازی و نظارت برچاپ و توزىع: ادارۀ کلّ نظارت برنشر وتوزىع مواد آموزشی ـ ساختمان شمارۀ ٤آموزش و پرورش)شهىد موسوی( تهران: خىابان اىرانشهر شمالی ـ ٨٨٨٣١١٦١، دورنگار: ٨٨٣٠٩٢٦٦، کد پستی: ١٥٨٤٧٤٧٣٥٩، تلفن: ٩ www.chap.sch.ir : وب ساىت مدىر امور فنی و چاپ: لىدا نىک روش مدىر هنری، طراح گرافىک و طراح جلد: طاهره حسن زاده صفحه آرا: آذر روستاىی فىروزآباد حروفچىن: زهرا اىمانی نصر مصحح: شاداب ارشادی، پری اىلخانی زاده امور آماده سازی خبر: زىنت بهشتی شىرازی امور فنی راىانه ای: حمىد ثابت کلاچاهی ، سىده شىوا شىخ الاسلامی ناشر: شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی اىران: تهران ـ کىلومتر ١٧ جادّۀ مخصوص کرج ـ خىابان ٦١ )داروپخش( تلفن: ٥ ـ ٤٤٩٨٥١٦١، دورنگار: ٤٤٩٨٥١٦٠، صندوق پستی: 139ـ 37515 چاپخانه: شركت چاپ و نشر کتاب های درسی اىران »سهامی خاص« سال انتشار و نوبت چاپ: چاپ پنجم 1394 حقّ چاپ محفوظ است. ISBN 978 -964 - 05 - 1947 - 9 9٧٨-964-05 -١94شابک ٩- ٧ نهضت برای اسلام نمی تواند محصور باشد در ىک کشور و نمی تواند محصور باشد در حتی کشورهای اسلامی. نهضت برای اسلام همان دنبالهٴ نهضت انبىاست. نهضت انبىا برای ىک محل نبوده است، پىغمبر اکرم اهل عربستان است لکن دعوتش مال عربستان نبوده، محصور نبوده به عربستان، دعوتش مال همهٴ عالم است. امام خمىنی رحمة ا... علىه فهرست ١ ل: جغرافىای طبىعی استان هرمزگان فصل او ّ 2 درس اول: موقعىّت جغرافىاىی و وسعت 4 درس دوم: ناهمواری های استان ونحوهٔ شکل گىری آنها 14 درس سوم: سىمای اقلىمی استان 19 درس چهارم: منابع طبىعی استان 33 درس پنجم: مشکلات و مسائل زىست محىطی استان 44 فصل دوم: جغرافىای انسانی استان هرمزگان 45 درس ششم: تقسىمات سىاسی استان 50 درس هفتم: شىوه های زندگی در استان 55 درس هشتم: جمعىت استان 58 فصل سوم: وىژگی های فرهنگی استان هرمزگان 59 درس نهم: آداب و رسوم مردم استان 71 فصل چهارم: پىشىنۀ تارىخی استان هرمزگان 72 درس دهم: پىشىنهٔ استان 80 درس ىازدهم: نقش مردم استان در دفاع از اىران اسلامی 86 فصل پنجم: توانمندی های استان هرمزگان 87 درس دوازدهم: قابلىت ها و جاذبه های گردشگری استان 105 درس سىزدهم: قابلىت ها و توانمندی های اقتصادی استان 114 فصل ششم: شکوفاىی استان هرمزگان پس از پىروزی شکوهمند انقلاب اسلامی 115 درس چهاردهم: دستاوردهای انقلاب شكوهمند اسلامی 128 درس پانزدهم: چشم انداز آىندهٔ استان 137 منابع و مآخذ سخنی با دانش آموزان عزىز شاىد از خود سؤال کنىد که برنامهٴ استان شناسی چه نوع برنامه ای است؟ هدف برنامه رىزان درسی از تألىف کتاب استان شناسی چىست و مطالعهٴ اىن کتاب چه اهمىتی دارد؟ پاسخ ما به شما دانش آموز عزىز اىن است که کتاب استان شناسی شما را با استان محل زندگی، مسائل جغرافىاىی، تارىخی، اجتماعی، مردم شناسی، اقتصادی و فرهنگی آن آشنا می کند. از طرف دىگر ىکی از انتظارات تربىتی دنىای امروز، تربىت شهروندانی آگاه است. ىک شهروند مطلوب، نىازمند پىداکردن درکی همه جانبه از واحدهای سىاسی کشور خود و سرزمىن ملی در زمىنه های مختلف است. اىن برنامه به شما کمک می کند تا از استان محل زندگی خود نگاهی جامع و همه جانبه پىدا کنىد. کسب بصىرت نسبت به محىط زندگی و آگاهی از خصوصىات آنچه در گذشته و حال و مسائل محىطی، اجتماعی و اقتصادی، فرهنگی و پىشىنهٴ تارىخی استان به شما کمک خواهد کرد تا با بحث و گفت وگو بىنشی عمىق از اىن مسائل پىدا کرده و راه حلّ های اىن مشکلات را پىدا کنىد. بدون شک شما، مدىران آىندهٴ جامعه خواهىد بود. زندگی مدرسه ای باىد شما را به دانش لازم برای حلّ مسائل جامعه مجهز کند. مکانی که شما در آن زندگی می کنىد توانمندی های مختلفی دارد؛ برای مثال، می توان به توانمندی های جغرافىاىی، فرهنگی، اقتصادی و انسانی اشاره کرد. خود شما بخشی از اىن سرماىه و توانمندی هاىىد. بهره برداری از توانمندی های بالقوّهٴ ىک کشور در گرو شناخت همه جانبهٴ محل زندگی شما و نىز کشور است. برنامهٴ استان شناسی به شما می آموزد که فرصت های موجود در استان شما کدام است و ىا اىنکه تهدىدها و ناتوانی ها را چگونه می توانىد به فرصت تبدىل کنىد؟ فراموش نکنىد که همهٴ امکانات موجود در محىط، فرصت است، آب و هوا، بىابان، کوه، رودخانه، جنگل، نىروی انسانی، مىراث فرهنگی، صناىع دستی و خىلی چىزهای دىگر، مهم اىن است که بىاموزىد چگونه از اىن فرصت ها در جهت سعادت خود و جامعه استفاده کنىد. آگاهی از مسائل استان موجب خواهد شد تا از علل پىشرفت و ىا عقب ماندگی استان خود آگاه شوىد و برای حلّ آن، راه حل های خلّاق پىدا کنىد. ممکن است، اىن سؤال در ذهن شما مطرح شود که آىا بهتر نىست آموزش دربارهٴ محىط زندگی ىا موضوعات اجتماعی از محىط نزدىک آغاز شود و سپس به محىط دورتر مانند استان و ىا کشور بىنجامد. ما در اىن برنامه از طرىق طرح پرسش ها و فعالىت های مختلف اىن فرصت را براىتان فراهم کرده اىم. بدون شک مطالعهٴ شهر و استان در زمىنه های جغرافىاىی، تارىخی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، آداب و رسوم محلی نه تنها می تواند موجب دلبستگی به زادگاه و سرزمىن ملی شود؛ بلکه اىن فرصت را فراهم می کند تا با گنجىنه های مختلف طبىعی، انسانی، فرهنگی و فنّاورانهٴ کشور خود آشنا شوىد. در اىن برنامه در می ىابىد که افراد زىادی چه در گذشته ىا حال در استان شما برای اعتلای کشور تلاش کرده اند. انقلاب اسلامی اىران در سال 1357 شراىطی را فراهم کرد که دولت و مردم با احساس مسئولىت بىشتری برای پىشرفت همه جانبهٴ اىران عزىز تلاش کنند. در ادامهٴ اىن تلاش ها جهت رسىدن به قلّهٴ رفىع سربلندی و شکوفاىی اىران اسلامی که به همت و کوشش شما دانش آموزان عزىز، بستگی دارد امىد است با عناىت حق تعالی و اعتماد به نفس از هىچ کوشش و خدمتی درىغ نکنىد. در اىن راه قطعاً راهنماىی های مفىد دبىران محترم جغرافىا بسىار سودمند خواهد بود. به امىد موفقىت شما گروه جغرافىای دفترتألىف کتاب های درسی ابتداىی ومتوسطه نظری استان هرمزگان از دىدگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی اىران اىن موقعىت حسّاس و بندرعباّس دربارهٴ شهر چند جمله شهر و اىن استان عرض کنم. البته شما مردم اىن شهر و مردم اىن اىن در که بداند اىران ملت اما هستىد؛ آشنا حقاىق اىن با استان اىن تارىخی، اىن استان هرمز تنگهٔ ساحل طولانی خلىج فارس و اىثارگر چه کسانی هستند و چه کرده اند و چه می دانند و در مردم آىنده ان شاءاللهّ چه نقشی در پىشرفت اىن کشور می توانند اىفا کنند. بندرعباّس، از غىر کشورمان، شهرهای مىان در شاىد شهری نداشته باشىم که تارىخچهٔ بنای آن همراه با مبارزه قهرمانانه مردمی با خارجىان باشد و اساساً شهر بر اىن اساس شکل گرفته باشد، اگر هم باشد، بسىار معدود است. شهر بندرعباّس، از آغاز بر اساس مبارزه با اشغالگران پرتغالی شکل گرفت؛ بىگانگانی که طبق عادت همهٔ استعمارگران، محلّ و زمىن و درىا و امکانات و بلکه مردم را متعلقّ به خود و مملوک خود خىال می کردند. از آن سر عالم، گروهی اروپاىی آمده بودند و منطقهٔ حسّاس تنگهٔ هرمز و لبِ اىن آبراه عظىم تجاریِ جهانی و تارىخی را اشغال کرده بودند، تقرىباً چهارصد سال قبل مردم اىران با فرماندهی فرماندهان غىور و مىهن دوست و بىگانه گرىز، توانستند اىن پاىگاه مهم را که متعلقّ به خودشان بود، از دست بىگانه خارج کنند و از آن وقت اىنجا شد بندرعباس؛ به عنوان ىک شهر، به عنوان ىک پاىگاه اساسی و حسّاس برای هم تجارت و هم نظارت بر اىن آبراه عظىم و مهّم جهانی، بعد از آن، انگلىسی ها و هلندی ها و انواع و اقسام بىگانگان، در اىن منطقه بساط حاکمىت و زورگوىی خودشان را گستردند، بالاخره ملت اىران بر همه آنها فائق آمده و اىن منطقه و اىن ساحل حسّاس، به صاحبان حقىقی و اصلی آن متعلقّ شده است. شهر بندرعباّس و اىن استان بزرگ و طولانی، با هزار کىلومتر ساحل، با امکانات زىاد، با استعدادهای طبىعی، با مردمی سخت کوش و خون گرم و علاقه مند، در کنار خلىج فارس شکل گرفته است؛ اما عزىزان من! تا قبل از انقلاب، از اىن استعدادهای مردمی و از اىن استعدادهای طبىعی و سرزمىنی ــ چه در خشکی و چه در درىا ــ استفاده به قدر شاىسته که هىچ، حتّی استفاده کمتر از حدّ شاىسته هم نمی شد. اما زنده کردن امکانات عظىم اىن شهر و اىن منطقه، مورد توجّه نبود. اىنکه ملاحظه می کنىد از بعد از انقلاب شکوهمند اسلامی، با اىن همه فعّالىتی که شده است و اىن همه سرماىه گذاری و تلاش و سازندگی، هنوز چهره استان نتوانسته است غبار محدودىت را بشوىد، به خاطر آن جفای تارىخی است که در طول ده ها سال در دوران طاغوت بر اىن شهر و دىگر شهرهای اىن استان رفته است. خدا را سپاسگزارىم که انقلاب عظىم اسلامی و نظام مقدّس جمهوری اسلامی، قدر اىن مردم و قدر اىن سرزمىن را شناخت. از قبل از انقلاب در همىن شهر، مردم مؤمن، جوانان پرشور، در خطّ انقلاب و امام، اقدامات مؤثری داشتند که بجاست من از شهىد »حقّانی« آن روحانی سخت کوش و علاقه مند که مقداری از عمر خود را در اىنجا گذراند و قبل از انقلاب سازماندهی مبارزات را کرد، ىاد کنم. در در جنگ، مقاطع حسّاس، همه در اسلامی، نظام جمهوری برای انقلاب، برای استان اىن مردم امروز، تا هم انقلاب اوّل روز از به بهترىن وجهی حضور خودشان را نشان داده اند. سازندگی، در تظاهرات عمومی، در انتخابات و در هر جاىی که حضور مردم معنا می دهد، برادران شىعه و سنیّ، کنار هم و دست در دست هم، دور از تشنّجی که دشمن همىشه خواسته است مىان برادران مسلمان به وجود آورد، در کنار ىکدىگر، هم کار کرده اند، هم به مبارزه پرداخته اند و هم در دفاع هشت ساله شرکت جُسته اند. اىن استان، دو هزار شهىد، تعداد بی شماری اىثارگر و جوانان بسىجی داشته است؛ به خصوص غوّاصانی که در هر جا که بودند، نشان دادند که جوانان مؤمن و فداکار و علاقه مندی هستند. امروز هم اىثارگران اىن خطهّ، جزو اىثارگران پرشور و مؤمن و صادقی هستند که حرکات آنها، تلاش آنها، دلسوزی و علاقه مندی آنها، از چشم مردم و مسئولان پنهان نىست. نظام جمهوری اسلامی با اىن دىد، با اىن استان و با اىن مردم رفتار کرد؛ مردمی علاقه مند و صادق، سربازان حقىقی اسلام و قرآن و نظام جمهوری اسلامی. تصوىر ماهواره ای استان هرمزگان تصوىر فوق از تصاوىر ماهواره ای مربوط به Landsat -7 است که از کل استان در سالهای ١٣٨١ تا ١٣٨٢ هجری شمسی گرفته شده است. در اىن تصوىر که تحت عنوان تصوىر گوىا شده، شناخته می شود، خطوط آبی رنگ رودخانه ها، خطوط سىاه رنگ جاده ها و خطوط قهوه ای رنگ شبکه مختصات جغرافىاىی را نشان می دهد. همچنىن زمىن های زراعی دارای محصول، به رنگ سبز روشن، باغات و اراضی جنگلی به رنگ سبز تىره و اراضی باىر و لم ىزرع به رنگ سفىد دىده می شوند. )سازمان فضاىی اىران( 1 جغرافیای طبیعی استان ل فصل او ّ جغرافیای طبیعی استان هرمزگان 2 استان ما در کجا واقع شده است؟ استان هرمزگان١ در جنوبی ترین قسمت ایران واقع شده و بخشی از سواحل زیبای خلیج همیشگی فارس را در برگرفته است. استان ما با مساحت تقریبی 71192 کیلومتر مربع، 4/36 درصد از وسعت کشور پهناورمان را به خود اختصاص داده است. موقعیّت جغرافیایی و وسعتدرس1 دریای خزر گلستانخراسان شمالی مازندران سمنان خراسان رضوی گیلان اردبیل آذربایجان شرقی زنجان آذربایجان غربی کرمان سیستان و بلوچستان خراسان جنوبی یزد فارس بوشهر خارک بویراحمدکهگیلویه و خوزستان اصفهان چهار محال و بختیاری ایلاملرستان قم مرکزی همدان کردستان کرمانشاه قزوین دریای عمان خلیج فارس لاوانقشم کیش تنب بزرگ ابوموسی هرمزگان تهران البرز مرز کشورسیریتنب کوچک حدّ استان مرکز استان افغانستان پاکستان ترکیه عراق عربستان جمهوری ترکمنستان کویت جمهوری آذربایجان ارمنستان شکل 1ــ1ــ نقشۀ تقسیمات سیاسی کشور به تفکیک استان ها ١ــ استان هرمزگان بین ٢٥ درجه و ٢٤ دقیقه تا ٢٨ درجه و ٥٧ دقیقهٔ عرض شمالی و ٥٣ درجه و ٤١ دقیقه تا ٥٩ درجه و ١٥ دقیقهٔ طول شرقی واقع شده است. 3 جغرافیای طبیعی استان با توجه به شکل 1ــ1 به این پرسش پاسخ دهید: 1ــ استان های همسایه هرمزگان را مشخص کنید. 2ــ نام جزیره های خلیج فارس متعلق به استان هرمزگان را ذکر کنید. موقعیت ویژه خلیج فارس و دریای عمان استان هرمزگان به دلیل نزدیکی به راه های آبی خلیج فارس و دریای عمان از جنبه های مختلف حائز اهمیّت است. برای پی بردن به اهمیت موقعیت جغرافیایی ویژهٔ استان به چند مورد به اختصار در اینجا اشاره می شود: الف( اهمیت تاریخی و نقش فرهنگی: در برخی منابع آمده است که حوزهٔ خلیج فارس از قرون و اعصار کهن محور و مرکز تمدن های بزرگ بوده است. علاوه بر این حوزهٔ خلیج فارس کانون ظهور و پخش دین مبین اسلام بوده و از این منطقه، اندیشهٔ اسلامی به غرب و شرق منتشر شده است. ب( موقعیت جغرافیایی و مرکز ارتباطی: خلیج فارس و دریای عمان محور ارتباط بین اروپا، افریقا و آسیای جنوبی و جنوب شرقی هستند و از نظر استراتژیک در منطقهٔ خاورمیانه به عنوان مهم ترین مراکز ارتباطی بین سه قاره محسوب می شوند که دریای مدیترانه، سرخ، اقیانوس هند، آرام و اطلس را به هم می پیوندد. ج( وجود ذخایر عظیم )مواد آلی، مواد کانی( و تولید آنها: منطقهٔ خلیج فارس از لحاظ ثروت های طبیعی شامل ذخایر عظیم موادآلی )نفت و گاز( مواد کانی، یا معادنی مانند خاک سرخ در جزیرهٔ هرمز که یکی از معادن بسیار مهم دنیا به شمار می رود و در حال بهره برداری هستند اهمیت زیادی دارد. وجود ذخایر عظیم نفت، این منطقه را منطقهٔ عطفی برای فعالیت های دنیا تبدیل کرده است که این مسئله به نوبهٔ خود اهمیت استراتژیکی منطقه را به همراه آورده است. د( اهمیت از لحاظ وابستگی حیات اقتصادی ایران و دیگر کشورهای منطقۀ خلیج فارس و دریای عمان: صادرات و واردات بسیاری از کالاهای اساسی و مورد نیاز کشورها را به واسطهٔ تنگهٔ هرمز از دریای عمان به خلیج فارس صورت می گیرد که خود باعث افزایش رونق اقتصادی و تجاری استان هرمزگان شده است. شکل 2ــ1ــ نقشۀ ماهواره ای استان هرمزگان 4 ناهمواری های استان و نحوهٴ شکل گیری آنهادرس2 5 جغرافیای طبیعی استان استان هرمزگان سرزمین های ناهمواری دارد. این ناهمواری ها دنبالهٔ رشته کوه های بلند زاگرس و مکران است؛ علاوه بر آن، سرزمین های همواری مانند دشت های میان کوهی و چاله های پست، جلگه های حاصل خیز و جزایر جذاب و دیدنی را شامل می شود. کوهستان و ویژگی های مهم کوه های هرمزگان ١ــ کوهستان کوه های استان عموماً طی مراحل کوهزایی دورهٔ ترشیاری شکل گرفته اند. جنس ساختمان کوه های هرمزگان اغلب سنگ های رسوبی بوده و نمونه سنگ های آذرین تنها در گنبدهای نمکی دیده می شود. این ارتفاعات از نظر نحوهٔ تشکیل به دو بخش تقسیم می شود. زاگرس کوه های رشته ادامهٔ بخش، این ارتفاعات هرمزگان(: )زاگرس غربی و شمال بخش شمال ارتفاعات ــ الف می باشد ناهمواری های به وجود آمده نتیجهٔ عوامل درونی و حاصل فشار صفحهٔ زمین ساخت عربستان همراه با پیش آمدگی شبه جزیرهٔ مسندام )رأس مسندام( به صفحهٔ ایران است که درپی آن ناهمواری های زاگرس شکل گرفته و تا شمال بندرعباس ادامه یافته است، با ادامهٔ این فعالیت ها به سمت جنوب در کف خلیج فارس پیدایش بعضی از جزایر را سبب می شود. ویژگی خاص این ناهمواری ها در اطراف تنگهٔ هرمز به صورت چین خوردگی هایی با سه جهت متفاوت قابل مشاهده است. در شکل 3 ــ 1ــ نقشۀ ناهمواری های استان متر288000 216000 144000 72000 36000 0 مقیاس 1:700000 6 غرب تنگهٔ هرمز جهت چین ها روند شمال شرقی ــ جنوب غربی است. در شمال تنگه چین ها روند غربی ــ شرقی و در شرق تنگه هرمز نیزروند شمالی ــ جنوبی پیدا کرده اند. مهم ترین کوه های این بخش )واحد زاگرس هرمزگان( عبارت اند از: کوه فارغان )هماگ( با ارتفاع ٣٢٦٧ متر در شرق شهرستان حاجی آباد، کوه شب )شو( با ارتفاع ٢٦٨١ متر در شمال شرقی بندر لنگه، کوه گنو با ارتفاع ٢٣٤٧ متر در شمال بندرعباس و کوه نیان در شمال شرق بندرعباس. ب( ارتفاعات بخش جنوب شرقی )واحد مکران و بشاگرد(: ارتفاعات این بخش از رشته کوه هایی تشکیل شده است که بین چاله جازموریان در شمال و دریای عمان در جنوب از حوالی تنگهٔ هرمز تا مرز پاکستان در شرق امتداد یافته اند به واحد مکران معروف است. تنها قسمتی از آن که تا مرز سیستان و بلوچستان امتداد دارد متعلق به استان هرمزگان است. این کوه ها هرچند از نظر توپوگرافی به دنبال زاگرس ظاهر شده اند، ولی از لحاظ پیکرشناسی هیچ گونه ارتباطی با ناهمواری های زاگرس ندارد. گسل میناب مرز جدایی این دو واحد کوهستانی محسوب می شود. ارتفاعات این بخش، حاصل فرورانش صفحهٔ اقیانوس هند از جنوب به زیرحوضهٔ رسوبی مکران و بشاگرد، و مقاومت دشت لوت در شمال بوده و سبب پدید آمدن چین خوردگی رشته کوه های مکران و بشاگرد همراه با شکستگی و گسله های فراوان در طبقات رسوبی شده است. امتداد گسل ها غالباً شرقی ــ غربی دیده می شوند. ارتفاعات بشاگرد جزء بلندترین بخش این رشته کوه محسوب می شود و کوه مهره با ارتفاع ٢٠٤٦ متر در شهرستان جاسک مرتفع ترین کوه این ارتفاعات است. در حال حاضر عوامل بیرونی )فرسایش آبی و بادی( در تکوین این ناهمواری ها نیز مؤثرّند و ایجاد اشکال فرسایشی بسیار زیبا نظیر بدلند، تپه هایی با کلاهکی از ماسه و … شده است. شکل 6 ــ1ــ ارتفاعات هماگ شکل 5ــ 1ــ ستون های سنگی ــ ارتفاعات مکران )جاسک ــ بشاگرد(شکل 4ــ 1ــ بدلندیاهزار دره ــ ارتفاعات مکران )جاسک ــ بشاگرد( 7 جغرافیای طبیعی استان گنبد نمکی: شنیدن اصطلاح گنبد نمکی چه تصویری را در ذهن شما تداعی می کند. نظرات دانش آموزان: جمع بندی گفت وگو با کمک دبیر: فعّالیت گنبدهای نمکی: ساخت های زمین شناختی تقریباً گنبدی شکل هستند که هستهٔ مرکزی آن از نمک تشکیل شده است. این گنبدها، نتیجهٔ عوامل درونی و وزن مخصوص کمتر نمک نسبت به رسوبات اطراف خود که از اعماق زمین همراه با شکستگی و گسل به صورت تاقدیس سادهٔ تقریباً گنبدی شکل به سطح زمین بالا آمده است؛ و بدین ترتیب بخشی از ارتفاعات غربی مانند گنبدهای نمکی، )گچین، بستک، جناح، پل، لمزان( و تعدادی از جزایر استان مانند )هرمز، لارک ابوموسی( را به خود اختصاص داده است. اثرات مثبت گنبدهای نمکی شامل: ١ــ استفاده از گنبدهای نمکی به عنوان نمک طعام برای انسان و حیوان ٢ــ استخراج معادن آلی )نفت و گاز( و کانی )خاک سرخ( ٣ــ صنایع شیمیایی ٤ــ اکوتوریسم اثرات منفی گنبدهای نمکی شامل: ١ــ شور شدن آب های سطحی و آب های زیرزمینی ٢ــ شور شدن خاک ٣ــ حرکات تکتونیکی )فعالیت گنبد نمکی برابر است با آزاد شدن انرژی به صورت زلزله های محلیّ(. بیشتر بدانیم فعّالیت به نظر شما چگونه می توان اثرات گنبدهای نمکی را بر منابع آب و خاک کنترل کرد؟ آیا می دانستید، کوهنوردی و غارنوردی در گنبدهای نمکی و استشمام نمک مورد تأکید پزشکان بوده و اثرات مفیدی بر بهداشت و سلامت جسم و روح انسان دارد؟ این اثرات شامل: پایین آوردن شدت حمله های آسمی، کاهش 8 گرفتگی سینوس ها، کاهش فشارهای عصبی و اضطراب، بالا بردن ظرفیت شش ها، ایجاد تمرکز حواس، تقویت سیستم ایمنی بدن، پاک سازی انرژی های منفی محیط شامل چشم زخم شکل ٧ ــ١ــ گنبد نمکی ــ هرمز 2ــ دشت دشت ها به سرزمین های پست و همواری گفته می شود که هم زمان با تشکیل کوه ها به وجود آمده اند و میلیون ها سال از عمر آنها می گذرد، ولی در طول زمان دائماً در حال تغییر و تحوّل بوده اند. آب و باد دو عامل اصلی تغییر شکل فرسایش آنها هستند، دشت های استان اغلب شامل: زمین های شور، شن زارها، تپه های ماسه ای و زمین های بسیار فرسوده است، در نتیجه زیست موجودات گیاهی و جانوری به حداقل ممکن رسیده است. بعضی از دشت های استان به دلیل برخورداری از خاک حاصل خیز و آب شیرین از دیرباز محل استقرار انسان و انجام فعالیت های کشاورزی بوده است؛ مانند دشت پارسیان، حاجی آباد، سیاهو و … . شکل ٨ ــ1ــ دشت شوره زار مهرگان در بندر لنگه شکل ٩ ــ1ــ دشت حاصلخیز، مورکِردی، رودان 9 جغرافیای طبیعی استان بحث کنید 3ــ جلگه شکل 10 ــ1ــ تصویر ماهواره ای، جلگه های استان هرمزگان در امتداد دریای عمان ــ این دو تصویر را با هم مقایسه کنید. ................................... ــ به نظر شما علت شور شدن دشت های هرمزگان چیست؟ در امتداد خط ساحلی استان سرزمین های هموار و کم و بیش وسیعی وجود دارد که به آنها مناطق جلگه ای گفته می شود. این زمین ها، نتیجهٔ رسوب گذاری رودهایی است که به دریا منتهی می شوند. با توجه به اقلیم خشک، خاک نامناسب، کمبود جریان های 10 شکل11ــ1ــ ساحل ماسه ای ــ لارک شکل 12ــ1ــ ساحل مرتفع شکل 13ــ1ــ گل فشان، جاسک آبی و دائمی بزرگ، روند توسعهٔ جلگه ها در سواحل استان ناچیز است. وسعت جلگه های مذکور بستگی زیادی به پیشروی ارتفاعات استان نسبت به دریا دارد. در نتیجه اغلب این جلگه ها پهنای چندانی ندارند و زمینهٔ فعالیت چشمگیر کشاورزی برای ساحل نشینان فراهم نشده است. 4ــ گل فشان ها گل فشان ها از پدیده های مهم زمین ساختی هستند که اغلب به شکل مخروطی از جنس گل رس بوده و احتمال دارد قسمت مرکزی آنها از جنس ماسه باشد. غالب گل فشان های استان در سواحل شهرستان جاسک و در منطقهٔ کوه مبارک واقع شده است بر جاذبهٔ گردشگری، در درمان نیز خوانده می شود.گل فشان ها علاوه نام با همین آنها در روستای گوان است که بزرگ ترین که بیماری های مختلف پوستی انسان و حیوان و کاهش درد های رماتیسمی بسیار مؤثر است. 11 جغرافیای طبیعی استان شکل 14ــ1ــ تصویر ماهواره ای جزیرۀ قشم در مورد ایجاد گل فشان ها، نظرات مختلفی وجود دارد. برخی از پژوهشگران، این پدیده را مربوط به عامل فرورانش و حرکت صفحهٔ اقیانوسی دریای عمان به زیر صفحهٔ قاره ای ایران می دانند. بعضی دیگر نیز آن را به عواملی مثل زمین لرزه و تغییرات فشار لایه ها نسبت می دهند؛ اما همگی این پژوهشگران در یک مورد هم عقیده اند و آن اینکه عامل اصلی بالا آمدن این گل فشان به سطح زمین، گاز های موجود در تله های نفتی اعماق زمین است و این گل فشان دارای رسوبات جوان و در مناطق ضعیف مثل امتداد گسل ها به وجود آمده و به سطح زمین رسیده است. گل فشان ها می توانند تا حدی معرف وضعیت درونی زمین بوده و نشان دهندهٔ وجود منابع آب های زیر زمینی، گاز های هیدرو کربن و نفت باشند؛ لذا از لحاظ اقتصادی نیز گل فشان ها حائز اهمیت هستند. بیشتر بدانیم سواحل استان سواحل استان ما در امتداد خلیج فارس و دریای عمان به همراه آب های دریایی آن، مرزهای جنوبی استان را تشکیل می دهند. این سواحل از مرز بوشهر در غرب تا مرز سیستان و بلوچستان در شرق استان و جزایر حدود ٢٢٠٠ کیلومتر مربع کشیده شده است. سواحل استان از نظر فعالیت اقتصادی ــ سیاسی و محیط زیستی اهمیت فراوانی دارند. سواحل استان را از نظر شکل می توان به سه دسته تقسیم کرد: الف( سواحل دلتایی و جزر و مدی: نتیجهٔ رسوب گذاری رودها در سطح هموار و عریض دلتاها شکل می گیرند که عمدتاً 12 شکل 16ــ1ــ تصویر ماهواره ای جزیرۀ هرمز شکل 15ــ1ــ تصویر ماهواره ای جزیرۀ کیش 13 جغرافیای طبیعی استان بخش شرق جلگه استان از بندرعباس تا جاسک را شامل می شود. ب( ساحل ماسه ای: متشکل از نوارهای ماسهٔ دریایی است. ج( ساحل بالا آمده یا مرتفع: در طی فرایندهای کوهزایی تشکیل شده اند که بیشتر شامل پرتگاه های صخره ای هستند. جزایر جزایر استان هرمزگان در خلیج فارس و تنگهٔ هرمز را از نظر ساختمانی به سه دستهٔ کلی می توان تقسیم کرد. الف( جزایر طاقدیسی؛ جزایری هستند که منشأ چین خوردگی دارند؛ یعنی در امتداد رشته کوه زاگرس اند. پراکندگی این جزایر عمدتاً نزدیک نوار ساحلی می باشد. مانند: جزیرهٔ قشم و هنگام ب( جزایر گنبد نمکی؛ جزایری هستند که از حاصل بالا آمدن گنبدهای نمکی به وجود می آیند. پراکندگی این جزایر به طور عمده در حدّ فاصل تنگهٔ هرمز تا امتداد قطر اند؛ مانند هرمز و لارک. ج( جزایر مرجانی؛ بر سطح انواع جزایر طاقدیسی و گنبد نمکی، هرجا شرایط لازم برای فعّالیت مرجان ها فراهم آمده، به تدریج سطح آن جزایر از رسوبات مرجانی هم پوشیده شده است؛ مانند کیش و ابوموسی. فعّالیت با کمک دبیر خود، پراکندگی جزایر مرجانی را روی نقشهٔ طبیعی استان نشان دهید. بیشتر بدانیم جدول انواع جزایر استان از نظر ساختمانی جزایر مرجانی گنبد نمکی جزایر طاقدیسی قشم کیش لاوان هنگام هندورابی شیدور هرمز لارک ابوموسی تنب بزرگ تنب کوچک سیری فرور کوچک فرور بزرگ کیش سیری ابوموسی لارک لاوان 14 گفت و گو کنید به طور کلی استان ما در اقلیم گرم و خشک قرار دارد. قرار گرفتن استان در عرض های جغرافیایی نزدیک به مدار رأس سرطان سبب بالا بودن میانگین دما در اکثر ماه های سال می شود. از عوامل مؤثر در آب و هوای استان می توان به حاکم بودن سیستم پرفشار جنب حارّه، تأثیر توده های هوای مختلف، وجود ارتفاعات در بخش های شمالی استان، فاصله از دریا و وزش بادهای محلی اشاره کرد. از بین این عوامل، نقش سیستم پرفشار جنب حارّه به دلیل ایجاد شرایط نشست هوا و ایجاد جوّ پایدار پررنگ تر است و همین مسئله سبب کاهش بارندگی و ایجاد شرایط بیابانی و خشک در استان می شود؛ اما وجود ارتفاعات در نواحی شمالی استان، دما و رطوبت نسبی هوا را به طور محسوس کاهش داده، موجب اعتدال آب و هوا می شود. عامل فاصله از دریا نیز در افزایش، یا کاهش رطوبت نسبی مناطق مختلف نقش داشته به گونه ای که سبب ایجاد تفاوت در آب و هوای بیابانی ساحلی و بیابانی داخلی شده است. سیمای اقلیمی استاندرس3 شکل 17ــ1ــ بیابان داخلی، سیریک شکل 18ــ1ــ بیابان ساحلی، جاسک ...................... در مورد تفاوت آب و هوای بیابانی داخلی و بیابانی ساحلی گفت و گو کنید: ............................................................................... 15 جغرافیای طبیعی استان توده های هوای مؤثر در آب و هوای استان تأثیر قرار این تودهٔ هوا در فصل سرد سال از سیبری و آسیای مرکزی منشأ گرفته و استان را تحت تودۀ هوای شمالی: می دهد. از آثار این تودهٔ هوا می توان کاهش دما و وزش بادهای شدید همراه با گرد و خاک را نام برد. هرمزگان استان به و می آید زاگرس ارتفاعات سمت به مدیترانه دریای روی از هوا تودهٔ این مدیترانه ای: هوای تودۀ می رسد. این تودهٔ هوا با ورود به هرمزگان بیشتر باران خود را از دست می دهد و عمدهٔ اثر آن در ارتفاعات و غرب استان است. تودۀ هوای سودانی: این تودهٔ هوا که از مرکز کم فشار سودان شکل گرفته با کشیده شدن به روی دریای سرخ فعال می شود و رطوبت زیادی را با خود به همراه می آورد. درصورتی که این تودهٔ هوا با تودهٔ هوای مدیترانه ای همزمان وارد استان شود، باعث بارندگی های مداوم و شدید و گاه جاری شدن سیلاب می گردد. تودۀ هوای موسمی: این تودهٔ هوا گاه در فصل تابستان رطوبت اقیانوس هند را وارد استان می کند و در نواحی مرتفع و شرق استان موجب رگبارهای شدید همراه با رعد و برق می شود. نیمهٔ نخست سال فعال شده، هوای گرم را از عربستان به داخل استان هرمزگان تودۀ هوای گرم و خشک: این توده در می آورد و باعث بالا رفتن دمای هوا می شود. فعّالیت شکل 19ــ1 ....................... ــ اثرات توده های هوای مؤثر بر استان را در شکل 19ــ1 مشخص کنید. 16 بیشتر بدانیم جدول مشخصات بادهای محلی زمان نفوذسمت نفوذنام بادهای محلی هشت ماهشمال غربی باد شمال سـواحـل خـلیـج فـارس و باد ناشی دریای عمان زمستان جنوب غربی از سمت بیابان باد لوار یا آتش باد عربستان تیرماه تا شهریور ماه اواخر شهریورماه به جنوب غربیباد سهیلی بعد همراه با طوفان نیمه بهار تا پایان تابستان باد قوس یا شرجی نسیم دریا به خشکی و خشکی به دریا شب ها از خشکی به دریا و روزها از دریا به خشکی 17 جغرافیای طبیعی استان شکل 20ــ1ــ نقشۀ هم بارش استان شکل 21ــ1ــ نقشهٴ هم دمای استان 211ــ 178 280ــ 238 178ــ 100 238ــ 211 350ــ 280 19ــ14 24ــ22 28ــ26 26ــ24 22ــ19 با توجه به نقشهٔ هم بارش می توان دریافت که بالاترین میزان بارش، مربوط به نواحی مرتفع استان است. ویژگی اقلیمی استان ٔ ٔ 18 فعّالیت شکل22ــ1ــ تأثیر آب و هوا بر زیست بوم استان معماری و نوع مصالح تأثیر آب و هوا بر معماری و نوع مصالح زیست بوم استان هرمزگان نوع معیشت میوۀ گرمسیری پوشش گیاهی گرمسیری نوع معیشت تأثیر آب و هوا بر زیست بوم در استان هرمزگان، بین عرض جغرافیایی مناطق شمالی و جنوبی اختلاف چندانی وجود ندارد )اختلاف حدود 3 درجه و ٣٣ دقیقه است(. به همین دلیل، تنوع آب و هوایی چشمگیری در استان دیده نمی شود. تنها در نواحی کوهستانی است که به دلیل عامل ارتفاع، دمای هوا، کمی پایین تر از میانگین دمای استانی است. از طرفی فاصله از دریا، باعث اندکی تفاوت در میزان رطوبت مناطق مختلف می شود. این عوامل، هر یک به نحوی بر خاک، پوشش گیاهی، زندگی جانوری، تمرکز جمعیت و نوع سکونتگاه و معیشت انسان تأثیر گذاشته اند. به نقشهٔ هم دمای استان توجه کنید. 1ــ چرا هر چه از شمال استان به سمت سواحل پیش می رویم میانگین دما افزایش می یابد؟ ............................................................................... ............................................................................... 2ــ چه ارتباطی بین افزایش دما و میزان بارش وجود دارد؟................................... ............................................................................... 19 جغرافیای طبیعی استان منابع طبیعی استاندرس٤ شکل 23ــ1ــ سد استقلال میناب اءِ مَاءً بقَِدَرٍ فَانَشَرنا بهِ بَلدَةً مَیتًا کَذلکَِ تُخرَجوُنَ. َـ م لَ مِنَ السَّ وَالَّذی نزََّ همان کسی که از آسمان آبی فرستاد به مقدار معین و به وسیله آن سرزمین مرده را حیات بخشیدیم، همین گونه )در قیامت از قبرها( شما را خارج می سازند. »سورهٴ زخرف آیهٴ 11« 1ــ منابع آب استان الف( آب های سطحی استان: بخشی از گردش آب در طبیعت به شکل آب های سطحی است. رودها دریاچه های پشت سد و دریاها آب های سطحی استان را تشکیل می دهند. به طورکلی به دلیل بارش کم، بیشتر رودهای استان هرمزگان فصلی و محدودند و رودهای دائمی آن غالباً از ارتفاعات خارج از استان سرچشمه می گیرند و به سمت خلیج فارس و دریای عمان جریان دارند که در اینجا به دلیل اهمیت، رودها را بررسی می کنیم. رودهای عمدهٔ استان را می توان به دو دسته تقسیم کرد: الف( رودهایی که آب شیرین دارند، مهم ترین این رودها عبارت اند از: میناب، گنج، چگین، کریان، جلابی و شیرین ب( رودهایی که آب شور دارند، مانند رود کل و مهران . رود میناب: مهم ترین رود استان رود میناب است که از دو رودخانهٔ دیگر به نام های رودان و جغین تشکیل شده است. این دو رود هر یک از ارتفاعات استان های همجوار سرچشمه گرفته و در شهرستان میناب به هم می پیوندند و رودخانه میناب را به وجود می آورند. رود مهران: این رود از کوه های جنوب لار سرچشمه می گیرد و دو شعبهٔ اصلی دارد که از غرب به شرق به موازات هم جریان یافته در بستک به هم متصل می شوند در جلگهٔ ساحلی جریان آن قطع شده در شن فرو می رود و بار دیگر بیرون آمده و در مجاورت دریا به باتلاق داخل می شود. 20 فعّالیت ــ با توجه به نقشهٔ حوضهٔ آبریز خلیج فارس، تعیین کنید غالب رودهای شور استان، در کدام سمت آن قرار ...................................... دارند؟ این مسئله چگونه باعث شوری آب این رودها شده است؟ ................................................................................. ب( آب های زیرزمینی: بارش، نفوذ و ذخیره سازی آب در زیرزمین سفره های آب زیرزمینی را تشکیل می دهد. این آب ها شامل آب چشمه، قنات و چاه های استان است.در نواحی ساحلی، جاهایی که آب شور دریا به لایه های زمین نفوذ می کند، سطح آب های زیرزمینی بالا بوده، کیفیت آب برای آشامیدن و کشاورزی مناسب نیست؛ اما در نواحی کوهپایه ای چاه و قنات نقش عمده ای در تأمین نیازهای آبی برعهده دارند. از دیگر موهبت های استان وجود چشمه های آب گرم متعدد است که از نظر طبیعی و رفع انواع امراض پوستی و روماتیسمی نیز دارای اهمّیت فراوانی هستند. مهم ترین این چشمهها در جدول زیر آمده است: محدودۀ چشمه نام چشمه قسمت شرقی کوه گنوگنو روستای خورگوخورگو ٥کیلومتری غرب بندر خمیرخمیر در چستانه واقع بندرعباس غرب روستای خون سرخ کوه نیان نیان )اوگرمر( امروزه روش های تصفیهٔ مختلفی برحسب نوع فاضلاب و شرایط محل و استفاده مجدد از پساب در کشور گسترش پیدا کرده است که از میان آنها سه روش لجن فعال، لاگون هوادهی و برکه تثبیت بیشتر در کشور توسعه داده شده اند. در شهرهای مختلف استان هرمزگان هر سه روش فوق مورد استفاده قرار گرفته است. روش لجن فعال در شهر بندرعباس،جزیره ابوموسی و جزیره لاوان روش برکه تثبیت در بخشی از جزیره ابوموسی و لاگون هوادهی در جزیره لاوان برای تصفیه استفاده شده اند. 2ــ خاک از آنجا که استان هرمزگان جزء مناطق خشک و بیابانی کشور محسوب می شود، خاک این منطقه جز در منطقهٔ کوهستانی، غالباً شور و قلیایی است. بیشترین وسعت خاک های این استان را شن زارها، تپه های ماسه ای و خاک های شور حاصل از فرسایش گنبد های نمکی تشکیل داده است. جغرافیای طبیعی استان 21 شکل24ــ1ــ نقشۀ حوضه های آبریز استان هرمزگان ٔ 22 بندر عبد پس از مهار کانون های بحرانی فرسایش بادی شکل 25ــ1ــ نمونه هایی از مهار کانون های بحرانی فرسایش بادی پاشیدن مالچ نفتی روی ماسه های روان، جاسک پوشیده شدن جادۀ جاسک ــ چابهار از ماسه های روان تپه های ماسه ای مشرف به اسکله صیادی بندر عبد تپه های ماسه ای پس از عملیات تثبیت ــ سال 1387 در آغاز عملیات تثبیت ــ سال 1384 راه های مقابله با بیابان زایی استان: الف( پاشیدن مالچ: پاشیدن مالچ روی ماسه های روان برای جلوگیری از حرکت آنها. از آنجا که غالب روستاهای ساحلی، به ویژه در بخش شرقی استان در معرض خطر حرکت ماسه های روان هستند، علاوه بر افزایش ایمنی منطقه، استفاده از اسکله های صید و صیادی را نیز تسهیل می نماید. 23 جغرافیای طبیعی استان گفت و گو کنید شکل 26ــ1ــ روستای نهال کاری شده،روستای بیاهی ــ روستای تخلیه شده، روستای چنالی ب( کاشت نهال: پوشش گیاهی مناسب علاوه بر بهبود شرایط طبیعی می تواند به عنوان خوراک دام نیز مورد استفاده قرار گیرد که خود عاملی برای اشتغال زایی و جلوگیری از مهاجرت ساکنان است. عمدهٔ گیاهانی که به این منظور مورد استفاده قرار می گیرند عبارت اند از: کهور، کنار، مغیر ، کرت و … شکل 27ــ1 شکل 28ــ1 در مورد هریک از تصاویر گفت و گو و نتیجه گیری نمایید. ............................................................................................ ............................................................................................ 24 شکل 29ــ1ــ نقشهٴ پراکندگی جنگل های استان 3ــ پوشش گیاهی پوشش گیاهی در استان هرمزگان به دو شکل مختلف جنگل و مرتع وجود دارد. الف( جنگل ها همان طور که در نقشهٔ بالا مشاهده می کنید، جنگل های استان به سه بخش تقسیم می شوند. جنگل های کوهستانی: این جنگل ها ادامهٔ جنگل های غرب زاگرس هستند که در مناطق مرتفع استان نظیر کوه گنو، کوه شب، کوه نیان و… قرار دارند. این جنگل ها نقش بسزایی در ذخیرهٔ بارش ارتفاعات استان و تغذیه سفره های آب زیرزمینی مشرف به دشت ها را دارد. پوشش گیاهی این جنگل ها شامل گونه های بنه، بادام کوهی، زیتون وحشی، اُرس و … است. خلیج عمانی ایران تورانی جنگل های دست کاشت جنگل های مانگرو 25 جغرافیای طبیعی استان شکل 30ــ1ــ درختان بنه، ارتفاعات گنو شکل 31ــ1ــ درختان بادام کوهی، کوهشاه احمدی شکل 32ــ1ــ استبرق شکل 33ــ1ــ تج جنگل های ساحلی: جنگل های این ناحیهٔ رویشی از مجاورت ساحل دریا تا ارتفاع حدود 750 متر از سطح دریا در دشت های ساحلی استان با گونه های شاخص اِستَبرَق، تِج، چوچ، آکاسیای چتری، کهَور، کلیر، کنار و … با سطحی بیش از 801000 هکتار پراکنده است. گفتنی است که جنگل های این ناحیهٔ رویشی در استان هرمزگان از نظر سطح و تنوع گونه ای در کشور بی نظیر است. 26 شکل 34ــ1ــ درخت چوچ شکل 35ــ1ــ درخت آکاسیای چتری شکل 36ــ1ــ درخت کهور این جنگل در سواحل ایران است. از ویژگی های اکوسیستم سواحل جنوبی مانگرو جنگل های مانگرو: گونهٔ جنگلی خلیج فارس و دریای عمان )بندرعباس، بندر لنگه، بندر خمیر، بندر جاسک و در جزیرهٔ قشم در مجاورت بندر لافت( دیده می شوند. این جنگل های ماندابی برروی زمین های باتلاقی و دهانهٔ خورها که ناشی از رسوب خاک های حاصل از فرسایش، در سواحل رشد یافته و دائماً در معرض جزر و مدّ آب قرار دارند. به طوری که در زمان جزر، درختان و بستر لجنی آنها از آب بیرون آمده و به صورت جزایری پراکنده نمایان می شوند و در هنگام مد جنگل به زیر آب رفته و تنها سرشاخه های درختان از آب بیرون می مانند. درختان مانگرو آب شور دریا را شیرین کرده و از آن تغذیه می کنند. این جنگل ها از دو گونهٔ حرا و چندل تشکیل شده است و فراوان ترین گونهٔ آن حراست که در منطقهٔ حفاظت شده تنگ خوران بین جزیرهٔ قشم، سواحل حوزهٔ بندر خمیر و در مصب و دلتای رود مهران قرار گرفته است که گونهٔ چندل تنها در خور آذینی شهرستان سیریک رویش دارد. 27 جغرافیای طبیعی استان مهم ترین نقش جنگل های مانگرو استان عبارت اند از: ١ــ تأمین غذا و زیست گاه مناسب پرندگان کمیاب و مهاجر ٢ــ آبزی پروری و تکثیر طبیعی ماهی و میگوی مولد ٣ــ تولید محصولات دارویی ٤ــ تأمین علوفهٔ مورد نیاز دام ها به خصوص شتر ٥ ــ جاذبهٔ گردشگری ٦ــ تعدیل دمای هوا و بهبود کیفیت آب از طریق )پالایش و جذب آلاینده ها( ٧ــ کنترل فرسایش ساحلی )از تخریب سواحل در برابر امواج و طوفان ها جلوگیری می کند( ٨ ــ استفاده های آموزشی و پژوهشی )پرنده شناسی، گیاه شناسی، آبزیان، انسان شناسی و …( شکل 37ــ1ــ چشم اندازی از جنگل حرا شکل 38ــ1ــ جنگل های چندل شکل39ــ1ــ تصویر ماهواره ای جنگل مانگروــ لافت قشم 28 شکل 40ــ1ــ مراتع کم تراکم در استان فعّالیت ب( مراتع رویشگاه گیاهان علوفه ای است که حداقل مدتی از سال )غالباً در پی ریزش باران( پوشش گیاهی خودرو دارد و برای چرای دام و حیوانات مورد استفاده قرار می گیرد. شرایط سخت و شکنندهٔ محیطی از قبیل کمبود بارش و نحوهٔ پراکنش آن، شوری خاک، کمبود مواد آلی، وجود گنبدهای نمکی و از همه مهم تر، بهره برداری های بیش از حد طی سالیان متمادی منجر به تخریب پوشش گیاهی غنی و متنوع مراتع شده است به طوری که گونه های خوش خوراک، به ندرت در مراتع یافت می شود؛ اما پوشش گیاهی مراتع استان، متنوع است. جدول 1ــ1ــ وضعیت و وسعت مراتع استان ٧١٢ هکتار مراتع متراکم ٢١٠٩٠٧ هکتار مراتع نیمه متراکم ٣٨٨١٧٢٤ هکتار مراتع کم تراکم ٤٠٩٣٣٤٣ هکتار سطح مراتع استان با توجه به جدول کیفی مراتع، توضیح دهید چرا غالب مراتع استان ما، در گروه کم تراکم طبقه بندی می شوند؟ ............................................................................... ............................................................................... 29 جغرافیای طبیعی استان 4ــ حیات جانوری حیات جانوری در استان هرمزگان، به دو بخش جانوران خشکی و آبزیان تقسیم می شود. جانوران خشکی: به دلیل تنوع ناهمواری ها در استان هرمزگان ، می توان گونه های جانوری گرمسیری را مانند کمنزیل، شتر، بزمچه و... در کنار گونه های سردسیری کوهستانی مانند، قوچ، پلنگ و … مشاهده نمود. علاوه بر این، نزدیکی به دریا، سبب پیدایش گونه هایی از جانوران نظیر عقاب ماهیگیر، جبیر، اورینتال چشم سفید، دارکوب بلوچی و … شده است. شکل ٤1ــ١ــ آهوی کوهی شکل 42ــ1ــ شتر شکل 44 ــ١ــ کفتارشکل 43 ــ١ــ روباه 30 شکل 47 ــ1ــ عقاب ماهیگیر شکل 48 ــ1ــ اورینتال چشم سفید شکل 49 ــ1ــ کمنزیل شکل 50 ــ1ــ دارکوب بلوچی شکل 45ــ1ــ قوچ شکل 46ــ1ــ جبیر 31 جغرافیای طبیعی استان شکل 51 ــ1ــ پلنگ شکل 52 ــ١ــ جوجه تیغی )شوگرد( و از ماهیان دریاهای جنوب مثل هامور، سنگ سر، حلوا، هوور و … مصارف خوراکی آبزیان خلیج فارس: گونه هایی صنعتی دارند و ماهی هایی مثل سپرماهی دم دراز، دلقک ماهی، جعبه ماهی، بادکنک ماهی و … از ماهیان زینتی این استان هستند. تالاب های زیبای استان هرمزگان مناطقی پوشیده از مرداب، باتلاق، لجن زار یا آبگیرهای طبیعی و مصنوعی اعم از دائمی یا موقت که در آن آب های شور یا شیرین به صورت راکد یا جاری یافت می شود؛ از جمله شامل آبگیرهای دریایی که عمق آنها در پایین ترین حدّ جذر از شش متر تجاوز نکند. تالاب های بین المللی استان هرمزگان تالاب هایی ساحلی ــ دریایی تالاب بین المللی شیدور تالاب بین المللی دلتای رود حرا ــ رودگز تالاب بین المللی دلتای رودشور، شیرین و میناب تالاب بین المللی گابریک و جاسک شرقی ــ غربی )در حال ثبت درکنوانسیون رامسر( بیشتر بدانیم 32 شکل 53 ــ1ــ آبزیان خوراکی و صنعتی خلیج فارس شکل 54 ــ1ــ آبزیان زینتی خلیج فارس سپرماهیاز خانواده هامور سپرماهیسافی اسبک ماهی حلوا ستارهٔ دریایی طوطی ماهی صدف لب سیاه، مرواریدساز میگوموزی 33 جغرافیای طبیعی استان مشکلات و مسائل زیست محیطی استاندرس٥ فعّالیت شکل 55 ــ1ــ سیل رودخانۀ زیارتعلی رودان مشکلات زیست محیطی، از جمله مسائل مهم در جهان رو به گسترش امروز است ، این گونه مشکلات دو گروه اند: مخاطرات طبیعی و آلودگی محیط اعم از آب، خاک و هوا را در بر می گیرند که هر کدام به نحوی زندگی انسان را تحت تأثیر قرار می دهند. مخاطرات طبیعی سیل: شاید تصور عموم مردم بر این باشد که پدیدهٔ سیل در مناطق کم باران به ندرت رخ می دهد. در حالی که به دلیل شرایط اقلیمی خاص در استان هرمزگان، غالباً با جاری شدن سیلاب روبه روییم. از جملهٔ این شرایط می توان به بارش های کوتاه و شدید، طولانی بودن دورهٔ خشکسالی و فقر پوشش گیاهی اشاره کرد. 1ــ به نظر شما، هر کدام از عوامل ذکر شده در بالا، چگونه می توانند باعث بروز سیل شوند؟ 2ــ در مورد نقش انسان در ایجاد سیل در کلاس بحث کنید. 3٤ ................................. با توجه به این تصاویر در مورد نقش انسان در تشدید خشکسالی بحث کنید: ........................................................................................... شکل57ــ1 شکل 56 ــ1 آثار و پیامدهای خشکسالی وقوع طوفان های گرد و غبار خشک شدن بعضی از رودها خشکسالی: یکی از مشخصه های آب و هوای استان ما پدیده های خشکسالی است. عوامل طبیعی مانند )بارندگی کم و نامنظم، تبخیر شدید( و عوامل انسانی )هدر دادن آب، تخریب پوشش گیاهی و …( در استان، ایجاد و گسترش دورهٔ خشک طولانی را سبب می شود. از این رو، نباید فراموش کنیم همیشه باید منتظر خشکسالی باشیم. کاهش ذخایر آب موجود در پشت سد افزایش فرسایش بادی افت شدید آب های زیرزمینی از بین رفتن پوشش گیاهی تشدید فرسایش خاک 3٥ جغرافیای طبیعی استان راه های مقابله با سیل و خشکسالی آب در استان هرمزگان از اهمیت بالایی برخوردار است. مردمان این سرزمین از گذشته های دور جهت استفاده از قطره قطرهٔ باران برنامه ریزی کرده اند. شکل 58ــ1ــ برکۀ محل جمع آوری آب شیرین عمدهٔ برنامه های آبخیزداری با هدف مهار سیلاب، جلوگیری از فرسایش خاک و تغذیهٔ سفره های آب زیرزمینی صورت می گیرد. بخش دیگری از این برنامه ها، از قبیل ایجاد سد و بند، پتانسیل مناسبی جهت ایجاد تفرج گاه ها و پرورش آبزیان ایجاد می نماید. امروزه با استفاده از چند عملیات مکانیکی و اقدامات بیولوژیکی موجبات حفاظت از آب و خاک را فراهم می آورند. مجموعهٔ این فعالیت ها آبخیزداری نامیده می شود. 36 تحقیق کنید شکل 59ــ1ــ مجموعۀ عملیات آبخیزداری نمونه ای از بندهای کوتاه سد کاهکن بشاگرد تراس بندی و احیای اراضی شیب دار حوزه بنگلایان اپی های احداث شده با هدف حفاظت کناره ها عملیات آبخیزداری احداث بندهای خشکه چین ............... ــ آیا در شهر یا روستای محل زندگی شما، اقدامات آبخیزداری صورت گرفته است؟ 37 جغرافیای طبیعی استان شکل 60 ــ1ــ زلزله در شهرستان قشم گفت و گو کنید ......................................................... زلزله: آیا آخرین زلزلهٔ استان را به یاد دارید؟ استان ما، از جمله مناطق زلزله خیز کشور است. میانگین شدت زلزله های استان بین 4/5 تا 5 ریشتر است، در دهه های گذشته زلزله های شدیدتری نظیر زلزلهٔ هفت ریشتری روستای خورگو هم به وقوع پیوسته است. مهمی در نقش که است کوهزایی درونی حرکت از عوامل ناشی می خورد، به چشم در شکل 61ــ1 که متعددی گسل های لرزه خیزی استان دارند. عبور گسل سراسری ایران از استان و حرکت صفحهٔ عربستان به سمت ایران از جمله عواملی هستند که در وقوع زلزله های استان هرمزگان نقش دارند. با کمک دبیر خود، امتداد گسل سراسری ایران و گسل میناب را روی نقشهٔ 61 ــ 1 پیدا کنید. .............. ــ در مورد نقش انسان در کاهش یا افزایش ویرانی های ناشی از زلزله گفت و گو کنید. ............................................................................... 38 شکل 61 ــ1ــ نقشۀ وضعیت گسل های استان شکل 62 ــ1 ء 39 جغرافیای طبیعی استان شکل 63 ــ1ــ توفان در هشتبندی میناب توفان: توفان همراه با گرد و خاک از پدیده های غالب و شناخته شده در استان هرمزگان است. شدت این توفان ها اغلب در نیمهٔ نخست سال زیاد است و در ساحل توفان های دریایی ایجاد می کند. آلودگی هوا هوا، آب و خاک سه عنصر اساسی محیط زندگی ما را تشکیل می دهند. آلودگی هوا: به طور کلی عوامل آلوده کنندهٔ هوا را می توان به دو دستهٔ مخاطرات طبیعی و فعالیت های انسانی تقسیم کرد. غبار و گرد پخش و روان ماسه های حرکت ناشی از وزش توفان و بادهای شدید مناطق از آلاینده گازهای پخش باتلاقی و ساحلی صنایع بزرگ استان نظیر نیروگاه برق،پالایشگاه نفت و گاز، کارخانه های آلومینیوم ، روی و … گوگرد، مثل نشده بسته بندی معدنی مواد جابه جایی سنگ آهن و سیمان در اسکله و انتشار ذ رّات آن در هوا مخاطرات طبیعی فعالیت های انسانی ٤0 شکل 64 ــ1ــ ورود غیر مجاز پساب به دریا شکل 65ــ1ــ مرگ و میر ماهی ها در ساحل دریا آلودگی آب و خاک با گسترش شهرنشینی و رشد جمعیت، دائماً بر عوامل آلوده کنندهٔ آب و خاک افزوده می شود. مهم ترین این عوامل عبارت اند از: پساب های خانگی و آلوده کننده های شهری: سیستم دفع پساب شهری در استان هرمزگان به صورت چاه های جذبی است. بالا بودن سطح ایستابی به خصوص در شهر های ساحلی، غیر قابل نفوذ بودن خاک و عدم جذب کافی پساب از جمله عواملی هستند که موجب جاری شدن فاضلاب در سطح معابر شده، آلودگی محیطی را به دنبال دارند. فاضلاب کشاورزی: مصرف بی رویهٔ انواع کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات نباتی مشکلات بسیاری را سبب می شد؛ از جمله: نابودی ارگانیسم های خاک، کاهش جذب بعضی عناصر در خاک، سفت شدن لایه های زمین بر اثر تغییرات pH خاک. علاوه بر ایـن، ورود ایـن مواد بـه آب های سطحی و زیر زمینی، نه تنها باعث آلودگی این آب ها می شود؛ بلکه در نهایت مرگ و میر آبزیان خلیج فارس را به دنبال دارد. ٤1 جغرافیای طبیعی استان پساب های صنعتی: واحد های صنعتی استان، هریک به نحوی در آلوده کردن آب و خاک مؤثرند. قسمت اعظم فعالیت های صنعتی و اقتصادی استان، در غرب بندرعباس متمرکز شده و آلودگی های زیادی را ایجاد کرده است. از جمله می توان به آلودگی های نفتی آب و خاک، ورود فلزات سنگین به خاک و رسوبات ساحلی، و آلودگی حرارتی آب اشاره کرد. خلیج فارس در معرض انواع آلودگی شکل 66ــ1ــ منابع آلوده کننده آب های خلیج فارس ورود فاضلاب صنعتی تخلیه و بارگیری مواد معدنی و شیمیایی دراسکله ورود سموم و کودهای کشاورزی ورود فاضلاب شهری نقل و حمل و استخراج فرآورده های نفتی تردد شناورها و کشتی ها اثرات آلودگی ها بر مناطق ساحلی استان شامل: ١ــ از بین رفتن آبزیان و اکوسیستم دریایی ٢ــ نابودی و مهاجرت هزاران پرنده ٣ــ آسیب رساندن به سلامت، تندرستی و شرایط زیستی انسان ٤ــ لطمه وارد آمدن به فعّالیت های دریایی به ویژه ماهیگیری ٥ ــ تغییر کیفیت و نامطلوب کردن آب مورد استفاده دریا برای مقاصد مختلف ٦ــ کاهش فعالیت های تفریحی و گردشگری. ٤2 بیشتر بدانیم شکل 67ــ1ــ شکوفایی کشند قرمز در خلیج فارس شکل 68 ــ1ــ مجموعۀ عملیات پاشیدن دوغاب )خاک رس( جهت کنترل کشند قرمز Harmful Algae Bloom کشند قرمز چیست؟ تولید مثل سریع پلانگتون گیاهی. به سبب وجود رنگدانه ها در سلول های جلبکی رنگ آب تغییر می کند و گاهی بوی بدی نیز به مشام می رسد. این رویداد که در اکثر آب های جهان از جمله خلیج فارس بارها مشاهده می شود، اگر به صورت موقت و ناپایدار باشد چندان نگران کننده نیست، ولی اگر به صورت پایدار درآید ممکن است خسارات جبران ناپذیری بر اکوسیستم آبی و آبزیان وارد نماید. این پدیده در حالت پایدار می تواند سبب کمبود اکسیژن منطقه )شب هنگام( شده و موجب خفگی آبزیان شود. از عوامل مؤثر در افزایش رخداد این پدیده، ورود فاضلاب های کشاورزی، صنعتی و خانگی به دریاست. بنابراین، با جلوگیری از ورود این مواد و کاهش بار مواد آلی و پاکیزه نگه داشتن محیط دریا می توان به کاهش این پدیده کمک کرد. ........ ــ برای کم کردن اثرات آلودگی ها بر اکوسیستم های مناطق ساحلی چه راه حل هایی پیشنهاد می کنید؟ .......................................................................................... گفت و گو کنید ٤3 جغرافیای طبیعی استان گفت و گو کنید پسماند: به کلیهٔ مواد زائد جامد تولید شده در بخش های مختلف خانگی، تولیدی، خدماتی، صنعتی و کشاورزی پسماند اطلاق می شود. ــ پیشرفت صنعت و تکنولوژی باعث ازدیاد روزافزون تولید پسماند شده است. ــ پسماندها به سه گروه عمده تقسیم بندی می شود: پسماندهای شهری پسماندهای پزشکی پسماندهای ویژه یا زباله های تر شکل 69 ــ1ــ جمع آوری زباله های بیمارستانی شکل 70 ــ1ــ همکاری شهروندان مهم ترین اهداف قانون مدیریت پسماند ١ــ حفظ سلامت عمومی و محیط زیست در مقابل اثرات نامطلوب پسماند ٢ــ اطمینان از به کارگیری مدیریت اجرایی مناسب و قانون مند جهت دفع پسماند ٣ــ ایجاد رویه ای مناسب برای تولید، حمل، نگهداری، تصفیه و دفع انواع پسماند آیا تاکنون در زمینهٔ تفکیک زباله در محل زندگی خود فعالیتی داشته اید؟ در این باره برای همکلاسی های خود توضیح دهید. بخشی از پسماندهای استان مربوط به پسماندهای غیر قابل بازیافت )پسماندهای پزشکی، پسماند ویژه یا زباله های تر( است که در دفن آنها باید دقت کافی را به کار برد تا به محیط های سکونتگاهی، منابع آب سطحی و زیرزمینی، زمین های کشاورزی و …آسیبی وارد نشود. فصل دوم جغرافیای انسانی استان هرمزگان 45 جغرافیای انسانی استان تقسیمات سیاسی استاندرس6 استان هرمزگان بر اساس آخرین تقسیمات کشوری 13 شهرستان، 38 شهر، 85 دهستان، 38 بخش و 2910 آبادی و 14 جزیره دارد. شکل1ــ2ــ نقشۀ تقسیمات سیاسی استان هرمزگان به تفکیک شهرستان سیری تنب بزرگ ابوموسیتنب کوچک ء 46 برای مطالعه جدول 1ــ2 ــ تقسیمات سیاسی استان هرمزگان به تفکیک شهرستان شهر مرکز دهستان دهستان مرکز بخش بخش مرکزشهرستان شهرستان ابوموسی جزیرهٔ سیری سیری ابوموسی مرکزی ابوموسی ابوموسی جزیره تنب بزرگ تنب تنب بزرگ تنب بندرعباس محل نوایسین ایسین بندرعباس مرکزی بندرعباس بندرعباس تازیان پایینتازیان پایینتازیان قلعهٔ قاضی گچین بالاگچین قلعهٔ قاضی قلعهٔ قاضی قلعهٔ قاضی قلعهٔ قاضی دهنو دهنو شمیل تخت تخت تخت شمیل تخت تخت فینفینفینفینفین قطب آباد گهره خمیرپل شرقی خمیر خمیرمرکزی خمیر خمیر کهورستانکهورستان رویدررویدررویدررویدر رودباررودبار لمزان لمزان 47 جغرافیای انسانی استان بستک دهنگ گودهبستکمرکزی بستک بستک ده تل ده تل فتویه فتویه جناح کمشک فرامرزان جناح جناح جناح جناح هرنگ هرنگ کوخرد کوخرد کوخردکوخرد بندرلنگه کنگگزیر مغویهحومه مغویهبندرلنگه مرکزی بندرلنگه بندرلنگه دژگان دژگان مهران پدل مهران چارکچارک چارک چارک شیبکوه بندرمقاممقام کیش کیش کیش کیش کیش جزیره لاوان لاوان پارسیان زیارتبهدشتکوشکنارکوشکنارپارسیان پارسیان کوشکنارکوشکنار به ده مهرگانپارسیان مرکزی بوچیربوچیر بندرجاسک جاسک کهنه جاسک بندرجاسک مرکزی بندرجاسک جاسک کنگان کنگان یکدار گابریک سدیج سورک لیردف لیردف پی وشک پی وشک 48 سردشت سردشتسردشتسردشت مرکزی بشاگردبشاگرد کلورجکدانجکدان گوهرانگوهرانگوهرانگوهران گوهران درابسردرابسر پارامونپارامونپارامونگافروپارامون گافرگافر حاجی آباددهستان بالا درآگاه حاجی آباد مرکزی حاجی آباد حاجی آباد پتکوئیه طارم شمیل بالاآشکارافارغان فارغان فارغان فارغانفارغان پور کوه شاه سرگز احمدی سرگزسرگز احمدی دهبارزخراجی آب نمادهبارزمرکزی رودان رودان راهدارراهدار فاریاب فاریاب بیکاهبیکاه بیکاه بیکاه بیکاه برنطین برنطین بالاشهر جغین شمالی بالاشهر جغین پالور جغین جنوبی زیارتعلی زیارتعلی رودخانه زیارتعلی رودخانه فاریاب رودخانه بر نورآباد مسافرآباد 49 جغرافیای انسانی استان درگهان قشمدرگهان حومه قشم مرکزی قشم قشم رمکان رمکان دولاب دولاب سوزاشهاب سوزاسوزاسوزا طبل صلخ جزیرهٔ لارک شهریلارک هنگام جدیدهنگام هرمزهرمزهرمز میناب بندزرک کهنهبندزرک میناب مرکزی میناب میناب تیرور تیاب تیاب حکمی حومه کریانکریان گوربندگوربند توکهورتوکهورهشتبندی توکهور هشتبندی چراغ آباد بندربندرسندرک سندرک درپهن درپهن سندرکسندرکسندرک سیریک کروگسیریک سیریک سیریک مرکزی سیریک سیریک کوهستک کوهستک بیابانبیابان بمانی بمانی بمانی بمانی شاهمردی شاهمردی 50 دانش آموزان عزیز! آیا می دانید که مردم استان ما به چه شیوه هایی زندگی می کنند؟ درکشور ما ایران سه شیوهٔ زندگی کوچ نشینی، روستایی و شهری وجود دارد و هر سه شیوهٔ زندگی در استان هرمزگان دیده می شود که در این درس بیشتر با آنها آشنا خواهید شد. شیوه های زندگی در استاندرس7 شکل 2ــ2ــ نمودار شیوۀ زندگی در هرمزگان درسال 1385برحسب درصد 1ــ زندگی کوچ نشینی استان هرمزگان به دلیل داشتن آب و هوای معتدل در فصل زمستان محل مناسبی برای قشلاق کوچ نشینان است. در استان هرمزگان تعداد عشایر کوچنده کم است و به حدود 18000 نفر می رسد که به دو صورت درون کوچ )منطقهٔ ییلاقی آنها داخل استان است( و برون کوچ )منطقهٔ ییلاقی آنها خارج از استان است( زندگی می کنند. بزرگ ترین ایل استان، ایل کوهشاهی است که ییلاق و قشلاق خود را در محدودهٔ کوهشاه احمدی می گذرانند و دام های عشایر استان های کرمان و فارس نیز هنگام قشلاق از مراتع استان هرمزگان استفاده می کنند. زندگی کوچ نشینی زندگی روستایی زندگی شهری بیشتر بدانیم جدول توزیع ایلی در استان نام ایلشهرستان نوع کوچ افشار، بندرعباس، رودان، حاجی آبادبرون کوچ کوهشاهی، غربا، ، راینی بچاقچی، قرائی بستک، بنـدرعبـاس، مینـاب، درون کوچ پارسیان، حاجی آباد، بشاگرد مندیل، کوهشاهی، بلوچ 51 جغرافیای انسانی استان 2ــ زندگی روستایی 48درصد جمعیت استان در روستاها زندگی می کنند. بیشترین تعداد روستاهای استان در شهرستان های میناب، بندرعباس و حاجی آباد و کمترین تعداد روستاها در شهرستان های ابوموسی، خمیر و پارسیان قرار گرفته اند. روستائیان استان در بخش های زراعت، باغداری و دامداری فعالیت عمده ای دارند و فعالیت های جانبی آنها شامل صنایع دستی، پرورش طیور و ماهیگیری است. در نواحی ساحلی نیز ماهیگیری از فعالیت های عمدهٔ روستائیان می باشد که اغلب به روش سنتی انجام می شود. شکل 3ــ2ــ نمونه ای از منابع درآمد روستائیان استان شکل روستاهای استان به دلیل شرایط آب و هوای گرم و خشک، تنوع ناهمواری و مجاورت با دریا، روستاهای هرمزگان بیشتر به شکل های متمرکز و طولی دیده می شوند. شکل 4 ــ2ــ شکل روستای طولی و متمرکز گفت و گو کنید نظر شما اهمیت و نقش دریا در معیشت روستاهای ساحلی استان چیست؟ 52 فعّالیت ــ روستاهای شهرستان محل زندگی شما جزء کدام یک از اشکال روستاها هستند؟................. گفت و گو کنید ــ روستانشینان شهرستان محل زندگی شما از چه طریقی امرار معاش می کنند؟ 3ــ زندگی شهری به نظر شما شهرنشینی در استان نسبت به گذشته چه تفاوتی یافته است؟ به دو تصویر زیر که مربوط به نقطه ای از شهر بندرعباس است توجه کنید. چه عواملی سبب این تغییرات شده است؟ شهرستان های استان در نواحی مختلف قرار دارند، در نواحی جلگه ای شهرستان های بندرعباس، بندرلنگه، خمیر و میناب، نواحی جزیره ای در و پارسیان و رودان، حاجی آباد بستک، دشتی نواحی در بشاگرد، کوهستانی نواحی در و جاسک، سیریک ابوموسی و قشم واقع شده اند. توسعهٔ اقتصادی استان و به خصوص شهر بندرعباس باعث ایجاد شهرهای جدید و اقماری مانند شهر جدید علوی، شهرک توانیر، مروارید و ولی عصر شده است. شکل 5 ــ2ــ توسعۀ شهر بندرعباس )میدان ١٧ شهریور( 53 جغرافیای انسانی استان فعّالیت ــ با توجه به جدول 2ــ2 جمعیت شهری استان از سال 1365 تا 1390 چند درصد افزایش داشته است؟ ............................................................................... شکل 6 ــ2ــ چشم اندازی از شهر ابوموسی، بندرعباس، میناب و قشم جدول 2ــ2ــ جدول مقایسۀ جمعیت استان برحسب مناطق شهری ــ روستایی)طی سال های 90ــ 1365( 13651370137513851390 سال مناطق درصدتعداد به نفردرصدتعداد به نفردرصدتعداد به نفردرصدتعداد به نفردرصدتعداد به نفر 762206100924433100106215510014036741001578182100کل استان 30819940/438182041/344397041/86613254778847150مناطق شهری 45201959/354214558/661332657/77406055378971249/5مناطق روستایی 19880/34680/148590/517440/1315690/09غیر ساکن شهر بندرعباسشهر ابوموسی شهر قشم شهر میناب 54 جزایر در آب های نیلگون خلیج فارس پاره های کوچک و بزرگی از خاک وطن ما وجود دارد که به آنها جزایر می گویند. این جزایر لاوان، لارک، کیش، قشم، فارورکوچک، و فاروربزرگ شیدور، سیری، کوچک، تنب بزرگ، تنب ابوموسی، از: عبارت اند هرمز،هندورابی و هنگام.این جزایر مروارید های غلطان و صدف های نایاب خلیج فارس و تکه هایی از پیکر ایران عزیزند که با آب های گرم و خروشان خلیج فارس احاطه شده اند و برای دسترسی به آنها باید با قایق، کشتی، لنج و یا ناوچه، آب ها را درنوردید و بر آنها پای نهاد. اهمیت جزایر: این جزایر از نظر موقعیت نظامی، تسلط آنها بر بنادر خلیج فارس و تنگهٔ هرمز، وجود منابع پرارزش نهفته در دل آنها مانند نفت و گاز و خاک سرخ بسیار مهم و با ارزش اند. مهم ترین منابع درآمد جزیره نشینان: ویژگی های طبیعی جزایر، کمبود آب شیرین و عدم خاک حاصلخیز، نزدیکی آنها به امارات متحده عربی و سهولت رفت و آمد موجب شده که شغل بیشتر جزیره نشینان خرید و فروش کالا، صیادی و دریانوردی باشد و همین عوامل باعث شده که در گذشته، گروهی از مردم این جزایر برای پیدا کردن کار مناسب و درآمد بیشتر جزیره را ترک نمایند؛ اما با اقداماتی که دولت در سال های اخیر انجام داده است؛ مانند ایجاد مناطق آزاد تجاری، بازارچه های مرزی، دستگاه های آب شیرین کن، در را روشنی كه چشم انداز است آمده بومی پیش مردم زحمت کش زندگی در تحولی وغیره، بانک ها زنجیره ای، فروشگاه های پیش رو خواهند داشت. شکل 7ــ2ــ صیادی 55 جغرافیای انسانی استان ساختمان سنّی جمعیت استان از هرم سنیّ زیر چه چیزهایی استنباط می کنید؟ جمعیت استان درس 8 شکل 8 ــ2ــ نمودار هرم سنی جمعیت در سال 1390 استان هرمزگان در دهه های گذشته با نرخ رشد جمعیت 4درصد جزء استان هایی است که بیشترین میزان افزایش جمعیت را داشته است میزان باسوادی در استان نیز در سال های اخیرافزایش چشمگیری داشته و از 32 درصد در سال 1355 به 82 درصد در سال 1387 رسیده است. نّ 56 تراکم جمعیت استان استان هرمزگان با تراکم 19/73 نفر در هر کیلومتر مربع، از استان های کم تراکم کشور به حساب می آید. جمعیت استان بیشتر در شمال شرقی و مرکزی و جزایری که به عنوان مناطق آزاد شناخته می شوند سکونت دارند. دلایل تراکم جمعیت در این مناطق عبارت اند از: آب کافی، خاک حاصلخیز، آب و هوای مساعد، وجود مراکز اقتصادی تجاری و صنعتی و نیز مرکزیت پایینی تراکم از طبیعی نامناسب به دلیل شرایط غربی نواحی در که جمعیت است درحالی این بندرعباس. اداری ــ سیاسی برخوردار است. شکل 9ــ2ــ نقشهٴ تراکم جمعیت استان هرمزگان 1:650000 : مقیاس متر2٤0000 180000 120000 60000 30000 0 12000ــ 10000 18000ــ14000 22000ــ18000 3000ــ2000 40000ــ22000 4000ــ3000 5000 ــ4000 6000 ــ 5000 7000ــ 6000 8000 ــ 7000 10000ــ 8000 > 1000 14000ــ12000 فعّالیت ــ بیشترین تراکم جمعیت در کدام شهرستان ها دیده می شود؟ .................................. ............................................................................... 57 جغرافیای انسانی استان مهاجرت استان هرمزگان یکی از استان های مهاجر پذیر کشورمان است به طوری که در فاصلهٔ سال های 1375 تا 1385، 238053 نفر به این استان مهاجرت کرده اند. مقصد بیشتر این مهاجران، شهرستان های بندرعباس، قشم و کیش بوده است. مهم ترین پیامدهای مهاجرت عبارت اند از: گسترش حاشیه نشینی به خصوص در بندرعباس ایجاد ترافیک و مشکل حمل و نقل ایجاد مشاغل کاذب و افزایش تعداد بیکاران شکل 10ــ2ــ حاشیه نشینی در بندرعباس فعّالیت ــ نمودارهای زیر عوامل دافعه و جاذبه در زمینهٔ مهاجرت را در استان هرمزگان نشان می دهد. در جاهای خالی چه عواملی را شما می توانید اضافه کنید. بیکاری و کمبود درآمد خشکسالی راه های ارتباطی عوامل دافعه در مبدأ عوامل جاذبه در مقصد وجود کارخانه ها و مراکز صنعتی ............................................................................ فصل سوم ویژگی های فرهنگی استان هرمزگان 59 ویژگی های فرهنگی استان آداب و رسوم مردم استاندرس9 مردم استان هرمزگان آداب و رسوم و سنن خاصی دارند که با اندک تفاوتی تقریباً در تمامی نقاط استان مشابه هستند.همجواری با استان های دیگر، مهاجرپذیری استان، روابط تجاری گسترده با كشورهای همسایه که خود از عوامل انتقال فرهنگ هستند تأثیراتی دو جانبه داشته است. با وجود این، تغییرات بیشتری در پوسته فرهنگ روی داده است که این نشانهٔ اصالت و غنای فرهنگی استان عزیزمان می باشد. غیرت جوانان هرمزگانی ازهرقشری و در هر شرایطی مثال زدنی است؛ چه در دفاع از مرزهای نیلگون خلیج کهن فارس که نسبت به هرمنطقهٔ مرزی و موقعیت خاص جغرافیایی آن کمتر چپاولگری اندیشهٔ اهانت به استقلال منطقه را به مغز خود راه داده است؛ زیرا هر وقت چنین اتفاق نامیمونی روی داده مردمان سلحشور قوم پارس از سرزمین آریائیان به دفاع برخاسته و دست متجاوز از آستین بیرون نیامده کوتاه کرده اند. خونگرمی، مهمان نوازی و بی پیرایه بودن مردان و زنان هرمزگانی همیشه زبانزد عام و خاص بوده است. آنان نجیب زادگانی هستند که مانند دریا سخاوتمند وگشاده دست اند. زبان وانواع گویش های محلی از شهری استان اهالی بین رایج می کنند. گویش های محلی تکلم بندری ویژهٔ با گویش و فارسی استان، مردم زبان رسمی به شهر دیگر و با روستاهای دورتر آن با هم تفاوت دارند. لهجهٔ محلی ای که در سطح استان هرمزگان متداول است ترکیبی از کلمات پارسی)فارسی(، عربی و هندی و حتی کلمات زبان انگلیسی است که به علت تردد بازرگانان خارجی و اقامت آنان در این ناحیه وارد زبان محلی استان شده است. فعّالیت ــ چند نمونه از واژه های عربی، هندی و انگلیسی که وارد زبان مردم این استان شده را نام ببرید. ............................................................................... 60 برای مطالعه جـونـن ریـشـهٔ بـنـدری نـه لـهـجـه و نـه گـویـش اُ زبونن زبـون چه حاجت به بیونن انچه عیوننیـتـا حـرف اکدیم )قدیم( شگفتن ابودن بندرتنگ شـهـر بـه صـفـای بـنـدری نـیـرنگ ابودندلـم ارفـتـن ادسـت بـنـدری حالاسینگو دگه خرچنگ ابودن زبـون بـنـدرمــادرخــت ریــشـه دارن بـنـدرمــا روزگـــار خــــراب بـنــدرمــالــودریـا هـمـیـشه تـشـنـه نشتن انـتـظــارن ادامــهٔ امـیـد مــه بــه تــو دادا وبــرارن خــدا بــالای سـر و دریــا کـنـارن دین و مذهب دین مردم هرمزگان اسلام است و آنها پیرو دو مذهب شیعه و سنّی اند. پیروان این دو مذهب از دیر باز با خوشی و همدلی در کنار هم زندگی می کنند و معنای وحدت و همدلی میان آنان را می توان به طور مشهود احساس کرد. اسلام برای اولین بار در قرن دوم از طریق جزیرهٔ قشم به نواحی ساحلی جنوبی برخ ایران، مسجد شیخ در بناهای اسلامی قدیمى ترین از یکی گردید. وارد در روستای کوشهٔ قشم قرار دارد. این مسجد یک بار بر اثر زلزله ویران شد؛ اما در اواخر قرن سوم بازسازی شد. به طورکلی، مساجد این استان بسیار با شکوه بنا شده اند که توجه هر تازه واردی را به خود جلب می کنند و این نشان از اعتقادات قلبی و باورهای دینی عمیق مردم مسلمان هرمزگان دارد. شکل 1ــ3ــ مسجد شیخ برخ، جزیرۀ قشم 61 ویژگی های فرهنگی استان فعّالیت ............................ ــ نام چند مکان مذهبی در شهرستان محل زندگی خود را نام ببرید. ساختاراجتماعی برهم باعث استان بودن مهاجرپذیر اگرچه قومی دارد. و خویشاوندی روابط در ریشه استان فرهنگی ــ اجتماعی نظام به عهد، تعاون و همکاری، ریش باورهای مذهبی، وفای باز هم اما خوردن ترکیب و تعادل جمعیتی و فرهنگی منطقه شده است؛ می شود. فصل و شیوه حل به همین معضلات از بسیاری هنوز که داشته مردم میان در عمیق جایگاهی محل، معتمد و سفیدی ازنظر این مهم با بدیهی است نگه داشت. این سنت اجتماعی را زنده انگیزه می توان همچنان با همین تقویت شوراهای محلی با جامعه شناختی می توان جلوی بسیاری از ناهنجاری های اجتماعی راگرفته و پایه های خانواده را تقویت و رشتهٔ الفت را در میان خانواده ها مستحکم کرد. پوشش مردم هرمزگان وضعیت اقلیمی، نیازهای براساس لباس زیرا دارد؛ زیادی تأثیر لباس ها جنس و ظاهر درشکل دهی جغرافیایی محیط نقش این بر بشر است. علاوه زندگی تاریخ از نمایی تمام آیینه و آمده به وجود اقوام و رسوم آداب دینی باورهای و اقتصادی نباید را پوشاک رنگ حتی و شکل و نوع انتخاب در سوگواری ها و جشن ها مذهبی، مناسک نظیر فرهنگی و سنتی مراسم امروزه آنچه است، مؤثر پوشاک شکل دهی در نیز آنها به مربوط وظایف و مشاغل و اجتماعی طبقات گرفت.همچنین نادیده انواع در و رمز«های موجود »راز و پیام ها به توجه برخوردار است اهمیت از مردم شناس و جامعه شناس بین اندیشمندان در پوشاک در ادوار مختلف و در میان ملل گوناگون می باشد که این پیام از باورها، آداب، سنن وخاستگاه قومی این ملت ها برخاسته است. از مهم ترین پوشاک زنان و مردان هرمزگانی می توان به شلوار ودویی، گلابتونی، بادله ای، پیراهن کندوره، جلبیل، ارنی، برقع، لنُگ، دشداشه، عرق چین و… اشاره کرد. 62 صنعت پوشاک وتزئینات آن بادله دوزی، سوزن دوزی، عبارت اند از: که دارد دیرینه قدمتی و ریشه هرمزگانی هنرمند مردم نزد پوشاک تزئینات خوس دوزی،گلابتون دوزی، شک بافی، که از تنوع و زیبایی خاصی برخوردار است و می توان برای لباس، روتختی و رومیزی از آنها استفاده کرد. اگر این صنعت مورد تشویق، ترویج ، حمایت و هدایت صحیح واقع شود، نه تنها در ایران، بلکه در صنایع تزیینی بازارهای برون مرزی نیز می تواند جایگاهی در خور داشته باشد. شکل 2ــ3ــ نمونه ای از پوشش بومی استان شکل 3ــ3ــ نمونه ای از صنایع زینتی 63 ویژگی های فرهنگی استان فعّالیت ...................... ــ برای توسعه و پایداری صنعت پوشاک چه موانع و مشکلاتی وجود دارد؟ مراسم عروسی و سنن از ترکیبی که است زندگی رویدادهای زیباترین و پرشورترین از یکی هرمزگان در عروسی مراسم به تحول مردمان میل و استان بودن مهاجرپذیر ارتباطات، امروزه گسترش است. گرفته به خود مذهبی ارزش های باعث شده که تغییرات هر چه کند و بطئی نه تنها در این مراسم بلکه در سایر ابعاد فرهنگی و اجتماعی ایجاد شود. مراسم عروسی در هرمزگان چندین مرحله دارد که عبارت اند از: انتخاب همسر و خواستگاری، عقد کنان، حنابندان، ساخت بران و عروسی که هریک با آداب و شیوه های خاصی برگزار می شوند. عروسی در استان به روایت تصویر بیشتر بدانیم شکل 4ــ3ــ نمونه ای از آیین حنابندان و ساخت بران به شیوۀ سنتی در استان 64 اعیاد ومراسم مذهبی را کودکان عید لباس مهم تر همه از و آجیل و می کنند.شیرینی برگزار باشکوه بسیار را مذهبی اعیاد هرمزگان استان مردم خریداری می کنند و تا مدت سه روز به دید و بازدید می روند. آنها عید قربان را عید »گپ« بزرگ می نامند. بیشتر بدانیم آیا می دانید قبلۀ دعا چیست؟ با صلاحدید و یکدیگر با و مشورت با شور بزرگان، و باران، ریش سفیدان نباریدن و هنگام خشکسالی به روحانی محلی یک روز جمعه را به اتفاق مردان و کودکان به سمت قبله دعا، نماز باران را به جا می آورند. آیا می دانید علت همراهی کودکان در این مراسم چیست؟ نوروز صیادان نوروز صیادان، جشن کهن میان ساحل نشینان جنوب است که هر ساله در روستای سلخ جزیرهٔ قشم برگزار می شود و بسیاری از ساکنان ایران را به آنجا می کشاند. نوروز صیادان اول مرداد ماه است.در این روز هیچ کدام از اهالی روستای سلخ، ماهی و هر نوع آبزی دریایی را صید نمی کنند و نمی خورند و معتقدند که در نوروز صیادی، همهٔ ماهی ها آزادند تا نسل خود را افزایش دهند. بنابراین ، از هرگونه صیدی خودداری می کنند. شکل 5 ــ3ــ )قبلهٴ دعا( نماز باران 65 ویژگی های فرهنگی استان مراسم چهاردهمی: موقعی که ماه بدر کامل می شود … در چهاردهم ماه صفر که قرص ماه کامل است زنان و دختران در خانهٔ یکی از خویشاوندان یا همسایگان دور هم جمع شده و در قابلمه ای مسین، مقداری آب و مواد خوش بو کننده می ریزند و هر یک از افراد حاضر، با آرزویی نیت کرده، انگشتری خود را در قابلمه می اندازند. کوچک ترین عضو حاضر، انگشتر ها را یکی یکی از آن بیرون می آورد. به همراه هر انگشتری یک دو بیتی تـوسط یـکی از حاضرین خـوانده می شود صاحب انگشتری تعبیر دو بیتی را با آرزوی خود مطابقت می کند. این مراسم در حقیقت نوعی شب نشینی دوره ای همراه با مشاعره است. شکل 6 ــ3ــ جشن صیادی شکل 7ــ3ــ مراسم چهاردهمی 66 نوروز درهرمزگان: وقتی که صدای پای بهار می آید … این عید آیین ایرانیان مثل همه زیبا دوست هرمزگان مردم باستانی را که شامل خانه تکانی و تدارک عید، تهیهٔ میوه، شیرینی و آجیل و لباس نو برای کودکان است با شکوه تمام برگزار می کنند. تهیهٔ دنکو که نوعی آجیل مخصوص عید است که توسط زنان طی مراحل خاصی از گندم، برنج، کنجد و نخود و شاهدانه بوداده شده تهیه می شود. شکل 8 ــ3 تاریخ در هرمزگان نام به عمان دریای و فارس خلیج کناره های در آرمیده سرزمینی درهرمزگان: محرم از دیرباز همواره مورد توجه مردم حضوری دیرینه دارد. مراسم ویژه ماه محرم یکی از سنت های ارزنده است که از شهرت میناب در محرّم مراسم برگزاری می شود. برگزار استان این در فراوان با شکوه هرسال بوده، هرمزگان بسیاری برخوردار است. شکل 9ــ3ــ نمونه ای از مراسم تعزیه و علم گردانی منطقه اند. هر جغرافیایی موقعیت های با متناسب و هدف دار استان در بازی ها عموماً محلی: بازی های بازی های محلی متنوعی در استان وجود دارد؛ مانند: رَمازا، هفت سنگا، سنگ چِلِكا و دارکلکا ــ دارتولنپکاو … كه با هدف تقویت قدرت جسمانی، تمركز، كنترل و هماهنگی فكر و اعضای بدن انجام می شوند. 67 ویژگی های فرهنگی استان چند مورد از بازی های محلی شهرستان خود را نام ببرید در صورت امكان با همكاری دبیر ورزش در ساعت ورزش انجام دهید. صنایع دستی استان شکل 10ــ3ــ نمونه هایی از صنایع دستی استان صنعت سفالگری: از جمله قدیمی ترین آثار تاریخی به جا مانده از گذشتگان ظروف سفالی است. در شرق استان هرمزگان دستان توانای هنرمندان این خطه ظروف سفالی زیبا و کارآمد را از خاک می سازند که در زندگی روزمرّه مورد استفاده بوده است. 68 انواع صنایع سفالگری: یکی از صنایع سفالگری کوزه است، آن از استفاده با اینکه و جالب تر که در گویش محلی جهله می گویند نوعی ساز را با هنرمندی هر چه تمام تر می نوازند که این خود نشان از هنرمندی و خلاقیت مردمان این مرز و بوم دارد. در گذشته که مخازن فایبر گلاس و فلزی نبود، آب را در منازل در خمره )در گویش محلی به آن گراشی می گویند( نگهداری می کردند. شكل 11ــ3ــ صنایع سفالگری حصیربافی: صنایع حصیری و سبد با کارایی متنوع از برگ درخت نخل )پیش( تهیه می شود. ذهن خلاق هنرمندان این دیار با رنگ کردن پیش ، آن هم رنگ های گیاهی )پوست انار، رناس، …( نقش و نگارهای زیبایی را بر روی وسایل ساخته شده می اندازند که چشم هر هنردوستی را می نوازد. این صنعت در حاجی آباد و میناب، بشاگرد و رودان و بستک به علت نخلستان های زیاد رونق فراوانی دارد. برخی از صنایع حصیری عبارت اند از: بادبزن، سپ )سینی بزرگ( و جارو. در باغبان معمولاً که خرماست نخل برگ از وکلفت محکم بسیار طناب پروند است. پروند از صنایع حصیری دیگر یکی نخلستان ها برای بالا رفتن از درخت خرما از آن استفاده می کند. پروند از مقاومت بسیار بالایی برخوردار است که می توان آن را به صورت کاملاً حساب شده، تهیه و برای بستن شناورهای کوچک به اسکله استفاده کرد. از جمله محاسن آن، این است که در برابر آب و آفتاب مقاوم می باشد. صنایع دریایی: در سواحل خلیج فارس و دریای عمان انواع صدف ها، حلزون ها و بقایای آبزیان وجود دارد که توسط اهالی بومی و باذوق جمع آوری و از آنها تابلو، مجسمه و اشیای گوناگونی تولید می شود. این صنایع دستی به سبب زیبایی مورد توجه قرار می گیرند. شکل 12ــ3ــ صنایع حصیربافی ــ در کدام مناطق استان صنایع سفالگری وجود دارد؟ کاربرد آن را بنویسید. فعّالیت شکل 13ــ3ــ صنایع دریایی 69 ویژگی های فرهنگی استان راهکار ایجاد تعاونی اشتغال، توسط دانش آموزان علاقه مند رشته های کار دانش و فنی حرفه ای در جهت تولید و بهسازی صنایع دستی مثل ساخت ظرف )سبد( مکعب شکل حصیری برای نگهداری ظرف، یا وسایل مسافرت چه راهکار و پیشنهادی در این زمینه به ذهنتان می رسد؟ .................................................................................... صنایع فراموش شده 1ــ دلهٔ قهوه )قهوه جوش(سازی 2ــ ریسندگی و بافندگی: عمدتاً چادر شب معروف به جولاقی می بافتند که کلیهٔ مراحل آن دستی انجام می شد و به کشورهای همسایهٔ عربی و هند صادر می شد. فعّالیت ــ در صورت امکان، نمایشگاهی از صنایع دستی استان با همکاری مسئولان مدرسه ترتیب دهید. ادبیات شفاهی »فولکلور« در لغت به معنای دانش عوام به کار می رود. این اصطلاح در زبان فارسی به فرهنگ عامه یا ادبیات عامیانه معنا شده و کلیهٔ مصداق ها و مفاهیم زندگی حقیقی تودهٔ مردم را شامل می شود که به صورت شفاهی و سینه به سینه از فردی به فردی و از نسلی به نسلی دیگر انتقال یافته است. گردآوری فرهنگ عامه، یک ملت و منطقه را صاحب پیشینه و شناسنامه می کند. بیشتر بدانیم نمونه ای از ضرب المثل های رایج در هرمزگان »حرفت اول بجو بعد بگه«؛ یعنی حرفت را اول بسنج بعد بگو. کنایه از: سنجیده سخن گفتن است. »هو نه جوغن ناکتن«؛ یعنی آب را در هاون نمی کوبند. کنایه از:کار بیهوده کردن است. شکل 14ــ3ــ دله قهوه )قهوه جوش ( ......... 70 »جواب سوزن منتولن.«؛ یعنی جواب نیش سوزن با دیلم است. همانند: کلوخ انداز را پاداش سنگ است. نمونه ای از )لالایی ( در هرمزگان لالالالا بگـم تـا روز بـگـردتلالالالاچوک شـیـریـن زبـونم خـوشن بـاد سهیلی از روی هوگل زیـبـای مـو پـیـروز بگـردت خوشن لالات بگم با موج دریاخوشن فصل بهار و گندم و جو خـوشــن لالات بـگـم همراه بادعـزیـزم گـپ بـبـی بـا چـشم بینا جــــونــــمرفتی هرجا بکن از شـهـر خـویاد آروم لا لا لا لا زبـونـملا لا لا لا چوک شیرین زبونم لالالالا چوک شیرین نمونه ای از غذاهای استان شکل 15ــ3 فصل چهارم پیشینهٴ تاریخی استان هرمزگان 72 از گذشتهٔ استان محل سکونت خود چه می دانید؟ وجه تسمیۀ هرمزگان نام زیبای استان ما هرمزگان از نام شهر یا تنگهٔ استراتژیک هرموز گرفته شده است. هرمزگان از دو کلمهٔ »هرمز« و »گان« تشکیل  شده است؛ یعنی سرزمین هرمز.  هرمزگان پیشینهٔ تاریخی طولانی دارد. سابقهٔ تمدن در این استان به دورهٔ اسطوره ها و افسانه ها بر می گردد. ساکنان باستانی آن  از نخستین انسان هایی بوده اند که به دریانوردی و کشتی سازی پرداختند. استان هرمزگان همواره به سبب واقع شدن در خلیج فارس و  دریای مکران راه های تجاری و اقتصادی و حفاظت از تنگهٔ استراتژیک هرمز و حفظ تمامیت ارضی ایران به خصوص جزایر سه گانه  )ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک( در خلیج فارس نشان از اهمیت زیاد استان هرمزگان در تاریخ ایران است.             پیشینهٴ استاندرس١٠ شکل 1ــ4ــ سنگ نگاره های بادافشان رودان 73 پیشینهٴ تاریخی استان هرمزگان در گذر تاریخ ایلامی ها: ایلامی ها از هزارهٔ سوم پیش از میلاد، صدها سال از خلیج فارس به عنوان راه ارتباطی و از بندرها و جزیره های  استان هرمزگان به ویژه جزیره های قشم،کیش، لارک و نیز بندرلنگه و جاسک برای بازرگانی با هند باختری و درّهٔ نیل استفاده می کردند.  مادها: پس از سقوط آشوریان سرانجام مادهای آریایی نژاد در آغاز سده هشتم پیش از میلاد در روزگار پادشاهی هووخشتره  گواه  قشم  در جزیرهٔ  باستانی خربس  نیایشگاه  که  دارد  معابدی وجود  و  پرستی  میترا  آیین  از  نشانه هایی  کردند.  تصرف  را  هرمزگان  ادعاست. شکل2ــ4ــ ظرف سفالی، تپۀ مورو شکل 3ــ4ــ نمای بیرونی و درونی نیایشگاه خربس 74 هخامنشیان: در روزگار هخامنشی به ویژه داریوش بزرگ  کرانه های ایران از جمله استان هرمزگان زیر فرمانروایی این سلسله  افتاد و داریوش بزرگ دریا سالار یونانی خود به نام اسکیلاس را  پارس کرد.  بررسی کناره های دریای  از هند مأمور  بازگشت  در  دراین زمان، هرمزگان جزء ساتراپ نشین پارس بوده است. پس  از شکست ایرانیان از اسکندر مقدونی او دریانوردی به نام نئارک  )نئارکوس( را روانهٔ خلیج فارس کرد.وی هنگام عبور از نزدیکی  بندری به نام آموزیا )هرمز کهنه( خبر داد که در پی آن سلوکیان این  منطقه را تحت نفوذ زمامداران خود در آوردند. شکل 4ــ4ــ شیر سنگی دورهٴ هخامنشیان در فارغان اشکانیان: اشکانیان پس از چیرگی بر جانشینان اسکندر، کرانه های خلیج فارس، از جمله استان هرمزگان را در منطقهٔ هرمز  کهنه یا میناب امروزی و منطقه رودخانه و تپهٔ موران در شهرستان رودان به عنوان پایگاهی برای خود قرار داده و بر قلمرو خود افزودند  به دلیل ضعف و سستی دولت اشکانی در اوایل قرن سوم  برابر رومیان از دریای پارس و بین النهرین پاسداری کردند. سپس  و در  میلادی، دسته هایی از اعراب بادیه نشین شبه جزیرهٔ عربستان، دست اندازی به کرانه های جنوبی خلیج فارس را آغاز کردند.  شکل 5 ــ4ــ گورهای خمره ای دورۀ اشکانی قلعۀ نخل ابراهیمی میناب 75 پیشینهٴ تاریخی استان ساسانیان: با پیروزی ساسانیان بر اشکانیان در حدود 226 میلادی اردشیر بابکان اعراب را از کرانه های جنوبی خلیج فارس  و بحرین که در آن »حجر« نامیده می شد بیرون کرد. ساسانیان به منظور کنترل و حفظ شبکه ارتباطی تجاری بین چین و هند با مدیترانه به  هرمزگان و جزایر آن توجه خاصی داشتند. در زمان ساسانیان، هرمرز از مراکز مهم داد و ستد و پیوند بازرگانی به  شمار می رفته است.  اردشیر شهر هرمز کهنه یا میناب امروزی را پایگاه تجاری و دریایی خود کرد و بررونق آن افزود و بدین ترتیب، موفق شدند سرتاسر این  منطقه را تحت نظر بگیرند و قلمرو خود را تا سواحل جنوبی خلیج فارس گسترش دهد. سکه های نقرهٔ پیدا شده از روزگار ساسانی در  سورو، نشان از اهمیت این منطقه در زمان ساسانیان می دهد.  شکل 6 ــ4ــ نمونۀ سکۀ دورهٴ ساسانی، حوزۀ خلیج فارس هرمزگان در دورۀ اسلامی با سقوط ساسانیان در نخستین سال های حکومت اسلامی، کرانه های هر دو سوی دریای پارس و دریای مکران )عمان( از جمله  سیطرهٔ  تحت  مناطق  این  عباسی  اموی،  خلفای  و  راشدین  خلفای  دورهٔ خلافت  تمام  در  و  افتاد  مسلمانان  به دست  هرمزگان  استان  سیاسی، نظامی خلفای عرب بود در میانهٔ سدهٔ سوم قمری، همزمان با حکومت صفاریان، ادارهٔ حکومت بنادر و جزایر این منطقه برعهدهٔ  صفاریان به ویژه عمرولیث صفاری بود؛ تا اینکه در سال 323 ق علی )عماد الدوله( دیلمی  بار دیگر سراسر جزیره ها و بندرها و آب های  استان هرمزگان و دیگر نقاط خلیج فارس را گشود. پس از دیلمیان، سلجوقیان کرمان در منطقهٔ خلیج فارس برکرانه های شمالی و  جنوبی استان هرمزگان حکومت داشتند و حاکمان به عنوان اتابک بر هرمزگان حکومت می کردند و با شکست سلجوق شاه سلغوری  از هولاکوخان هرمزگان و مناطق خلیج فارس به دست مغولان افتاد و برای مدتی مظفریان بر این منطقه حکومت کردند. تیمورلنگ با  یورش خود، بندرها و جزیره های هرمزگان را به قلمرو خویش افزود.  هم زمان با تسلط مغولان بر ایران مارکوپولو از این منطقه دیدن کرد و با شکل گیری حکومت آق قویونلوها و استیلای آنها بر  76 ملوک هرمز خراج سالیانه را به آنها پرداخت می کردند؛ اما پس از اوزون حسن ملوک هرمز از پرداخت خراج خودداری کردند.  بیشتر بدانیم قلعهٔ پرتغالی ها در ضلع شمالی جزیرهٔ هرمز و در ساحل دریا قرار دارد که مهم ترین قلعهٔ باقی مانده از روزگار  تسلط پرتغالی ها بر سواحل جزایر خلیج فارس است. این قلعه که به فرمان آلفونسوآلبوکرک دریانورد پرتغالی در سال  1507 میلادی، در محلی موسوم به مورنا احداث شده، به  لحاظ ساختار این قلعه به شکل چند ضلعی نامنظم است و از  بنای بسیار محکمی برخوردار است. این بنا دیوارهایی به قطر 5/3 متر با چند برج به ارتفاع 12 متر دارد و تأسیسات  آن شامل انبارهای تسلیحات، آب انبار و اتاق هایی با سقف هلالی است. در زمان شاه عباس که به استعمار پرتغالی ها  در ایران خاتمه داده شد، این قلعه به دست امام قلی خان از سرداران شاه عباس فتح گردید.  شکل 7ــ4ــ قلعهٴ پرتغالی ها در جزیره هرمز صفویان: با روی کار آمدن صفویه دورهٔ جدید زمامداری در هرمزگان و ملوک هرمز آغاز شد. این دوره نقطهٔ عطفی در تاریخ  ایران، به ویژه مرزهای جنوبی این سرزمین به حساب می آید. صفویه هرگاه فرصت می یافتند به عمران و آبادانی جزایر توجه می کردند.  77 پیشینهٴ تاریخی استان حضور قدرت های برون منطقه ای در هرمزگان و خلیج فارس: ثروت و شهرت، عظمت و شکوه هرمز سبب شد، پای قدرت  استعماری جدید به منطقه باز شود. در این زمان تعرض پرتغالی ها به کشتی های تجاری و ماهیگیری هرمز ادامه یافت، تا اینکه البوکرک  مأمور تصرف هرمز شد. در سال 1515 میلادی، هرمز را تصرف کرد. شاه عباس نیز پس از اینکه به سلطنت رسید، با آسوده خاطر  شدن از مرزهای غربی و شرقی، متوجه مرزهای جنوبی شد و سردار خود امام قلی خان را مأمور حمله به استحکامات پرتغالی ها کرد؛  سرانجام امام قلی خان توانست هرمز و قشم را تصرف کند و پرتغالی ها را از منطقه اخراج نماید.   بیشتر بدانیم امام قلی خان فرزند الله وردی خان به عنوان فـرمـانـده سپاه شاه  عباس صفوی فتوحات مهمّی در تاریخ کشور ایران انجام داد؛ از جمله  فتح قشم، هرمز و بندرعباس و اخراج پرتغالی ها مرهون رشادت های او  می باشد. شکل 8 ــ4ــ امام قلی خان افشاریه: با ظهور نادرشاه افشار، دولت مرکزی قدرت دوباره گرفت و مرزهای جنوبی آن به ویژه در سواحل و جزایر هرمزگان  توجه بیشتری صورت گرفت. یکی از اهداف نادرشاه ایجاد نیروی دریایی قوی در خلیج فارس بود، اما به دلیل مشکلات فراوان از  جمله نبودن چوب مناسب در منطقه و مشکلات ناشی از حمل آن از جنگل های شمال و کارشکنی کشورهای هند و انگلستان، و  همچنین مرگ زود هنگام او این طرح اجرا نشد. در زمان کریم خان زند راه برای نفوذ انگلیسی ها فراهم گردید و در همین زمان اعراب  فرصت را غنیمت شمردند و بر جزایر ایرانی هرمزگان تسلط یافتند. قاجار: در دورهٔ  قاجاریه به دلیل درگیری با روسیه و درگیری های درون مرزی و برون مرزی و بی توجهی قاجارها به مرزهای  78 انگلستان و مستحکم کردن  توان  افزایش  به  آمد که منجر  جنوبی در خلیج فارس و استان هرمزگان رویدادهای سیاسی مهمی  پدید  موقعیت خود و تسلط برکرانه های جنوبی خلیج فارس و راه های ارتباطی آن گردید.  بعد از حکومت قاجار تلاش هایی برای تدوین رژیم حقوقی ایران در خلیج فارس و هرمزگان صورت گرفت و از این رو دولت  ایران با گام های زیر زمینه را برای حاکمیت سیاسی ایران بر دریای پارس ومرزهای استان فراهم ساخت :  1ــ به لحاظ استراتژی به منظور پاسداری از تنگهٔ مهم هرمز و راه دریایی کاروان ها و نفتکش ها و بازرگانی ایران جزیره های تنب بزرگ  و تنب کوچک وابوموسی را که از هشتاد سال پیش توسط انگلیسی ها از ایران جدا شده بود بار دیگر به کشور باز گرداندند .  2ــ دولت ایران از لحاظ حقوقی ، مسألهٔ فلات قاره را بر پایهٔ  قرار داد 1968 میلادی )1347 هــ ش ( ژنو با کشور عربستان  کرد.اما  امضا  قاره  فلات  مرزی  برتعیین خط  مبنی  نامه ای  موافقت  نیز  قطر  دولت  با   1349 سال  در  و  کرد  فصل  و  سعودی حل  سرسپردگی بسیاری از دولتمردان ایران به قدرت های خارجی باعث شد تا تمام چاره اندیشی ها درحدحرف باقی بماند. بیشتر بدانیم حمام خان بستک معروف به حمام خان از آثار تاریخی دورهٔ قاجاریه است که در زمان حاکم ولایت جهانگیریه      صولت الملک بستکی ) محمدتقی خان صولت بستکی ( به دستور ایشان توسط بناّها و معماران چیره دست منطقهٔ بستک  و با نظارت استاد و معماری شیرازی ساخته شده است.       شکل 9ــ4ــ حمام خان بستک 79 پیشینهٴ تاریخی استان هرمزگان در انقلاب اسلامی ایران با اقدامات استبدادی و ضدّ به مخالفت مردم مسلمان و انقلابی هرمزگان در دورهٔ حکومت پهلوی در کنار روحانیت مبارز مذهبی پهلوی و عاملان آنها در شهرستان ها پرداختند. با شروع نهضت امام خمینی )ره( در 15 خرداد ماه سال 1342و بعدها با همه گیر شدن این نهضت به دیگر نقاط کشور و با اوج رسیدن انقلاب اسلامی در سال 1356 و1357 به کمک دانشجویان و روحانیان نوارها و عکس ها و اعلامیه های حضرت امام خمینی )ره( از تهران به شهرهای این استان رسید و باعث آگاهی مردم و آغازگر تظاهرات علیه حکومت استبدادی پهلوی گردید. مردم این استان و جزایر آن در برگزاری راه پیمایی ها علیه حکومت پهلوی حضوری فعّال داشتند و ازطرف دیگر به دلیل قرارگرفتن درمنطقه حساس خلیج فارس وتنگه هرمز نقش مهمی درحفاظت از مرزهای ایران و پیروزی انقلاب اسلامی داشته است. گفت وگو کنید 1ــ چه اثری از دورهٔ مادها دراستان هرمزگان می شناسید؟ 2ــ تاریخچه ای از محل سکونت خود تهیه کنید و در کلاس بخوانید. 3ــ اگرآثار تاریخی در شهرستان شما وجود دارد، گزارشی از آن تهیه و به کلاس ارائه نمایید. شکل11ــ4ــ قلعۀ هزاره در شهرستان میناب شکل 12ــ4ــ برج تاریخی در شهرستان خمیر شکل10ــ4ــ سفالینۀ هزارۀ سوم قبل از میلاد در شهرستان رودان 80 نقش مردم استان در دفاع از ایران اسلامیدرس١١ با آغاز تجاوز ناجوانمردانهٔ دولت بعثی عراق در آخرین روز شهریورماه 1359 به کشور، مردم دریادل هرمزگان در کنار سایر هموطنان به دفاع از مرز و بوم خود، به خصوص مرزهای دریایی کشور برخاستند. در همان روزهای نخست جنگ، نیروهای مسلح مستقر در استان در جبههٔ نبرد حق علیه باطل حضور یافتند. در مدت کوتاهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به همراهی نیروهای داوطلب بسیجی اقدام به تشکیل واحدهای مهم نظامی در قالب لشکر ثاراللهّ و گردان 422 در بسیاری از عملیات های پدافند و آفندی، نقش بسیار مهمی داشتند. در جریان دفاع مقدس استان هرمزگان بیش از 3792 هزار شهید و مفقود و هزاران جانباز به میهن اسلامی تقدیم کرد. اعلام آمادگی ارتش در ابتدای جنگ حضور و حمایت مردم در اوایل انقلاب ناو جنگی در خلیج فارس حضور نیروهای مردمی در جبهۀ جنگ 8١ پیشینهٴ تاریخی استان پایگاه نهم شکاری نیروی هوایی، منطقهٔ دوم نیروی دریایی جمهوری اسلامی ایران در اسکورت نفت کش ها که در تأمین هزینهٔ جنگ و حفاظت از تأسیسات نفت خارک و لاوان نقش مهمی را ایفا کرده اند. منطقهٔ دوم نیروی دریایی، علاوه بر حفاظت از تنگه استراتژیک هرمز و آب های نیلگون خلیج فارس در سال 1359 در عملیات مروارید و گرفتن پایانه های نفتی البکر و الامیه که از بزرگ ترین مراکز صدور نفت در شمال این پهنهٔ آبی و رویاروی مستقیم ناوشکن بنادر کشورهای حاشیهٔ به دریایی نقل و از حمل تردد، جلوگیری کنترل و آمریکا دریایی ناوگان با و سبلان قهرمان سهند همیشه خلیج فارس جهت تأمین نیازمندی های عراق به حفاظت از کیان مرزهای آبی این خطه پرداخته است. بیشتر بدانیم شهدای ترور: محمد آبسوران، یوسف دقت، محمد ایرانمنش و ابراهیم غلام زاده. از میان شهرهای استان جزیرهٔ هرمز و بیکا با توجه به جمعّیت آنها دارای بیشترین شهید در استان هستند. سردار شهید حسن ذاکری شهید ابراهیم غلام زادهشهید محمد ایرانمنششهید یوسف دقتشهید محمد آبسوران سردار شهید اسلام حسن ذاکری نانگی در سال 1350 به فعالیت های مسلحانه علیه رژیم شاه پرداخت. با پیروزی انقلاب نقش فرمانده ای سپاه و در شورای بود بندرعباس پاسداران انقلاب و سپس سپاه افراد تشکیل دهندهٔ کمیته های اولین اسلامی از اساسی را به عهده داشت. وی در روزهای آغازین جنگ تحمیلی، اولین گروه اعزامی از استان را سازماندهی کرد و به جبهه های نبرد شتافت و در 23/ 1359/08 در عملیات طریق القدس در سوسنگرد به شهادت رسید. 82 سردار شهید اسلام حاج علی حاجبی یکی از نیروهایی ثاراللهّ 41 لشکر تشکیل و تحمیلی جنگ شروع با که بود لشکر ستاد مسئولیت و جانشینی و شد ملحق لشکر این به 41 ثاراللهّ را به عهده گرفت. او در تاریخ04/10/ 1365 در عملیات کربلای 1 در منطقهٔ قلاویزان به شهادت رسید. تنگۀ هرمز: تنگه هرمز آبراهی هلالی شکل است که آب های اقیانوس هند و دریای عمان را به منطقهٔ انحصار اقتصادی خلیج فارس، متصل و دو کشور جمهوری اسلامی ایران و عمان را از یکدیگر جدا می کند. تنگهٔ هرمز در ادوار مختلف تاریخی به اسامی سرزمینی خوانده شده است. ایران تا قبل از مهاجرت ملوک هرمز از هرمز کهنه در خشکی به جزیرهٔ جزون )که از آن پس هرمز خوانده شد( در متون تاریخی و جغرافیایی قدیم نام مستقلی نداشت و اسامی آن متأثر از نام خلیج فارس و دریای عمان بوده است. در دوران اسلامی نیز تا قبل از انتقال ملوک هرمز به جزیرهٔ هرمز فعلی نام و نشان تنگهٔ هرمز مرهون نام خلیج فارس است. با نفوذ و ورود پرتغالی ها آلبوکرک در یکی از گزارش های خود از تنگهٔ هرمز یاد می کند و آلبوکرک که به اهمیت تنگهٔ هرمز پی برده بود،آن را کلید خلیج فارس نامید، بدین سان باعث شهرت آن شد. از این به بعد، در منابع تاریخی و جغرافیایی نام تنگهٔ هرمز را در اشکال مختلفی چون باب هرمز، بوغاز هرمز )به مغولی(، مضیق هرمز و تنگهٔ هرمز خوانده شد. تنگهٔ هرمز یکی از حساس ترین و حیاتی ترین گذرگاه های آبی عصر حاضر در قلمرو سیاسی استان هرمزگان است که به عنوان مهم ترین شاهراه انتقال انرژی در جهان به شمار می رود و از دیرباز مورد توجه کشورهای اروپایی بوده است. این تنگه به دلیل موقعیت بسیار ممتاز خلیج فارس و اینکه تنها معبر برای دسترسی به میدان های نفتی خلیج فارس است و از مهم ترین گذرگاه های استراتژیک و تجارت دریایی بین المللی در جهان به شمارمی آید، تنگه هرمز به میزان زیادمورد استفاده به اهمیت است. همچنین بسیار حایز امارات و ایران از کشورهای غیر به متعلق نفت کش ویژه کشتی های به بین المللی کشتیرانی میزان زیاد مورد استفاده کشتیرانی بین المللی به ویژه کشتی های نفت کش بوده، از مهم ترین گذرگاه های استراتژیکی و تجارت دریایی بین المللی به شمار می آید. 10 اردیبهشت روز ملی خلیج فارس سردار شهید حاج علی حاجبی 83 پیشینهٴ تاریخی استان شکل 13ــ4ــ تنگهٴ هرمز شکل 14ــ4 تحقیق کنید ــ دربارهٔ تنگهٔ هرمز تحقیق کنید و نتیجه را به کلاس گزارش دهید. 84 فعّالیت مشاهیر و فرهیختگان استان هرمزگان در دورۀ معاصر در دورهٔ معاصر بزرگان و فرهیختگان و مشاهیر استان در زمینه های گوناگون علمی و هنری و… فعالیت می کردند. با برخی از این مشاهیر آشنا می شوید: »عاری« به متخلص و السلطنه به سدید ملقب بندرعباسی، کبابی محمدعلی خان شاعر، نویسنده و مورّخ ایرانی در سال های آخر دورهٔ قاجار و آغاز دورهٔ پهلوی بود. از وی در کنار خـدمـات دولتی، آثاری بـه ویژه دربارهٔ خلیج فارس و بنادر و ساکنان اطراف آن، از جمله: مفاتیح الادب تواریخ العرب و خلاصه فارسنامهٔ ناصری و تأسیس مدرسه برجای مانده است. از » بستکی »غیرت به متخلص بستکی، مصطفی بن محمدحسن بن لی محمدع شعرای معروف منطقهٔ شهرستان بستک هرمزگان در جنوب ایران بود. غیرت اولین شعرش را در 14 سالگی تحت عنوان حُب آل عبا سرود. اشعار وی در قـالب مثنوی، قصیده، قـطعه و دو بیتی است و به زبان فارسی و گویش بستکی می باشد. ــ آیا از اینکه در استان هرمزگان زندگی می کنید احساس غرور نمی کنید؟ ، 85 پیشینهٴ تاریخی استان سرزمین مکران: سرزمین مکران نام ناحیهٔ اصیل آریایی نشین در جنوب شرقی ایران زمین است که اقوامی دلاور و  جنگجو با قدمتی بیش از سه هزار سال دارد.  زبان مردم مکران پارسی بود و امروزه مکران در بخش جنوب شرقی ایران مجاور مرز پاکستان که از دنباله کوه های مرکزی  و کویر و نمک زارهای شرقی فلات ایران تشکیل شده و رشته کوه های بشاگرد و بگیربند که از مغرب به مشرق در امتداد ساحل  دریا قرار گرفته اند، جزء مکران می باشند. بخش هایی از مکران ایران، با توطئهٔ استعمارگران انگلیسی تجزیه و در کشوری تازه  ایجاد شده به نام پاکستان قرار گرفت. دریای جنوبی عمان در گذشته به نام سرزمین  شمالی ایران، یعنی مکران شناخته می شده است. دریای مکران )دریای عمان( دریایی در جنوب شرقی ایران است که در ادامهٔ اقیانوس هند بوده، از شمال به سواحل ایران  و از جنوب به دریای عربستان و کشور عمان محدود می باشد و در شمال غربی از طریق تنگهٔ هرمز در شمال شبه جزیرهٔ مسندام به  خلیج فارس می پیوندد. نام دریای مکران )عمان( پیش از اسلام به درستی روشن نیست؛ چون این دریا ادامهٔ اقیانوس هند است،  نام های متغیری را تجربه کرده است. حدود ده نقشهٔ باستانی از یونانیان موجود است که دریای مکران و خلیج فارس را با هم  دریای پارس نامیده اند.  بحر مکران  وارد  از رود سند  یونانی  به دریاسالاری اسکیلاس  بزرگ  داریوش  ناوگان  بار  از هرودوت، نخستین  نقل  به  )عمان( وخلیج فارس شد و از سواحل مکران و عربستان بازدید کرد. در زمان های گذشته بحر مکران با بحر کرمان پیوسته بود و از  مغرب از جزیرهٔ کیش فراتر رفته و قسمتی از بحر فارس را هم در بر می گرفت. دریاهای کرانه های جنوب ایران به دلیل گسترهٔ بزرگ  سرزمین های مکران ایران زمین ، در سواحل شهرستان های چابهار و جاسک، میناب، بندرعباس و بلوچستان پاکستان ، دریای  مکران و دریای کرمان خوانده می شده است.دریای مکران به لحاظ آنکه بخشی از راه مواصلاتی خلیج فارس و مناطق نفت خیز  آن با اقیانوس هند، شرق دور، آفریقای شرقی، دریای مدیترانه و اروپاست، از نظر اقتصادی و سوق الجیشی اهمیت بسیار دارد. بیشتر بدانیم فصل پنجم توانمندی های استان هرمزگان 87 توانمندی های استان قابلیت ها و جاذبه های گردشگری استاندرس١2 88 گردشگری اهمیت از دنیا تمام در و می شود نوپای جهان محسوب بزرگ ترین صنعت و موفق ترین ردیف در امروزه گردشگری سیاحت زیارت، تفرج، به منظور متنوع انگیزه های با گردشگری برای تمایل و تقاضا که به طوری است؛ برخوردار خاصی و تغییرات فراغت، ایام افزایش درآمد، سطح است.بالارفتن افزایش حال در عجیبی سرعت با جهان تمام در تجارت، و یابد. گسترش و توسعه به شدت گردشگری که می کند ایجاب بین المللی روابط و ضرورت زندگی به مفاهیم جدید نگرش های گردشگری در استان هرمزگان با داشتن جاذبه های طبیعی و انسانی مانند موقعیت ویژهٔ جغرافیایی، طبیعت زیبا، هوای معتدل بهاری در فصول پاییز و زمستان، سواحل زیبای شنی و صخره ای، جزایر بزرگ وکوچک با جاذبه های خاص، جنگل های منحصر به فرد حرا، گنبد های نمکی، آثار باستانی، فرهنگ غنی و … سبب شده است تا این استان جزء مناطق مهم گردشگری در سطح ملی و بین المللی به ویژه از نظر جاذبه های طبیعی باشد. الف( جاذبه های طبیعی استان در استان زیبای ما جاذبه های طبیعی فراوانی وجود دارد. جاذبه های طبیعی: به جاذبه هایی گفته می شود که انسان در ایجاد آنها دخالتی نداشته است. جاذبه های طبیعی استان هرمزگان مناطق حفاظت شده چشمه های آب گرم جزایرگنبدهای نمکی کوهستانجنگل های حرادریاآب و هوا آب وهوا: شرایط آب و هوای استان در فصل های پاییز و زمستان معتدل است. زمانی که در بسیاری از استان های کشور برف و سرما حاکم است این استان هوای بهاری دارد. همه جای آن سرسبز و زیباست و بهترین آب و هوا و شرایط طبیعی را برای جذب گردشگر از نقاط مختلف کشور و سایر کشور های جهان دارد. 89 توانمندی های استان دریا: آب های آرام و زیبای نیلگون خلیج همیشه فارس با طبیعت بکر و دست نخورده جزایر امکانات تفریحات سالم مانند شنا، قایق رانی، ماهیگیری، گردشگری دریایی و پژوهشی را فراهم کرده است. ـ 5 ــ قایق رانی و غواصی در خلیج فارس شکل 2ـ ـ 5 ــ مناطق اطراف شهرستان رودان پارسیان در فصل بهار شکل 1ـ 90 گنبد های نمکی: گنبد های نمکی موجود در استان به دلیل داشتن چشم انداز های زیبای زمین ساختی، تنوع چشمگیر کانی ها و غارهای نمکی یکی از جاذبه های علمی گردشگری هستند که مشتاقان به طبیعت را به سوی خود جلب می کنند. سایت نمکدان ژئوپارک قشم یکی از طولانی ترین غارهای نمکی جهان و جزیرهٔ هرمز نیز به عنوان نگین زمین شناسی خلیج فارس محسوب می شوند. ـ 5 ــ فرش ساخته شده از خاک های هرمز ـ 5 ــ غارنمکی قشم شکل 5 ـ شکل 4ـ ـ 5 ــ قایق رانی در اطراف جنگل های حرا شکل3ـ جنگل حرا: وسیع ترین قسمت جنگل های زیبای حرا در آب های بین لافت و بندر پل در شمال غربی جزیرهٔ قشم و در فاصله 140 کیلومتری غرب بندرعباس قرار دارد.جنگل های حرا با آبراهه هایش و با پرندگان زیبا و طبیعت بکر، از مناطق جذاب، دیدنی و توریستی استان است و هر ساله افراد بسیاری برای تماشا، استراحت و تحقیق جذب این ناحیهٔ بی نظیر می شوند. 9١ توانمندی های استان پناهگاه و بین المللی تالاب های کرانه های ساحلی، ارتفاعات گنو، استان شامل مناطق حفاظت شدهٔ مناطق حفاظت شده: حیات وحش است که همهٔ این مناطق جزء کنوانسیون رامسر و شبکهٔ ذخیره گاه زیست کرهٔ یونسکو به شما می رود و تمام قابلیت های لازم را برای جذب گردشگر دارند. چشمه های آب گرم: از دیگر جاذبه های استان چشمه های آب گرم متعددی است که نه تنها گردشگاه های زیبا و محل تفریح مردم اند؛ بلکه از نظر طبی و رفع انواع امراض پوستی، روماتیسمی، کمردرد های مزمن و درد مفاصل مؤثرند و هر ساله مسافران زیادی از سایر نقاط کشور جهت استفاده از این چشمه ها به آنجا سفر می کنند. مهم ترین این چشمه ها عبارت اند از: آبگرم گنو، خورگو، سرخا، آسک، چارک، لشتغان، چاه احمد، فاریاب، فتویه، تودرویه، حاجی آباد، ده شیخ، بادون، ملایجی. کوهستان: بخش اعظم استان را ناهمواری های کوتاه و بلند نظیر کوه های گنو، هماگ و … تشکیل می دهد. این ارتفاعات به لحاظ موقعیت طبیعی، آب و هوای معتدل از اهمیت زیست محیطی، تفرجگاهی و ورزش های کوهستانی برخوردارند.کوه های گنو و هماگ در زمستان ها معمولاً از برف پوشیده می شود که در صورت تجهیز امکانات مناسب، قابلیت لازم حداقل جهت جذب گردشگر داخلی را دارند. ـ 5 ــ ارتفاعات گنو وهما گ شکل 6 ـ 92 جزایر و نقش آنها در توسعۀ گردشگری هرمزگان: جزایر استان به عنوان کلیدی ترین ناحیهٔ استان هستند که عملکردهای هم جوار کشورهای با گردشگری و تجاری رقابت های عرصه در کشور توان افزایش جهت در ملی ابزار و داشته بین المللی دریایی، تجاری، گردشگری، محورهای حول کیش و قشم به ویژه جزایر در اصلی توانمندی های و قابلیت ها شمار می رود. به تفریحی، سمینارها، همایش ها و کنفرانس ها دور می زند. جزایر نه تنها اهمیت گردشگری درون استانی دارند؛ بلکه از اهمیت سیاسی، ژئوپولوتیک و جهانی نیز برخوردارند. مهم ترین فرصت و نقطهٔ قوّت در صنعت گردشگری استان گردشگری تجاری است و منطقهٔ آزاد قشم و کیش به عنوان بازارهای عمدهٔ جهانگردی در استان محسوب می شوند. هم اکنون جزیرهٔ قشم از نظر گردشگری در کشور در موقعیت ممتازی قرار دارد و مسافران زیادی از سراسر کشورمان در طول سال به خصوص پاییز، زمستان و ایام نوروز به قشم سفر می کنند و علاوه بر گردش و تفریح، از بازارهای آن دیدن و خرید می نمایند. ـ 5 ــ مجتمع آب درمانی آبگرم گنو شکل 7ـ فعّالیت ــ کدام یک از این چشمه های آب گرم در شهرستان شما قرار دارد؟ ............................................................................... 93 توانمندی های استان ـ 5 ــ رونق گردشگری در قشم و کیش شکل 8 ـ فعّالیت ــ مهم ترین جاذبه گردشگری طبیعی شهرستان محل زندگی شما چیست؟ ............................................................................... 94 برای مطالعه ـ 5 ــ جاذبه های طبیعی در12 روستای گردشگری استان جدول 1ـ نشانی جاذبه نام روستا رودان، بخش مرکزی قنات کهنوج بالا ــ صخره های طبیعی ــ پل آبنما رودخانه آبنما آبنما قشم روستای لافت جنگل حرا و آثارتاریخی و بافت قدیمی روستا لافت حاجی آباد ــ بخش فارغان، روستای بخوان بخوان ــ رودخانه ها چشم اندازهای طبیعی و زیبای منطقه آسیاب بخوان حاجی آباد روستای تزرج آبشار تزرج ــ آسیاب قدیمی تزرج بندرعباس روستای سرخاء آبگرم ــ کوهستان باغ های مرکبات ــ رودخانه، نخلستان، چشمه سرخاء بندرخمیر، روستای رویدر طبیعت زیبای منطقه ــ چشمهٔ ارتفاعات رویدر بندرعباس روستای سیخوران کوه های بلند، باغ های مرکبات رودخانه های دائمی سیخوران میناب، روستای کوهستک رانی اتومبیل پیست تاریخی، بناهای ماسه ای، ساحل چشم انداز بین کوهستک و گهردو، تپه های ماسه ای شنی کوهستک قشم، روستای لارک قلعهٔ پرتغالی ها در روستا و جزیره، سواحل جوار روستا و جزیره لارک رودان بخش رودخانه زیارت امامزاده، سید سلطان محمد قدمگاه امامزاده، مناظر طبیعی سید سلطان محمد بستک روستای فاریاب آبگرم، نخلستان، آسیاب آبی، مناظرطبیعی فاریاب بستک بخش مرکزی آبگرم،آسیاب قدیمی، قنات، بوستان، نخلستان، برکه تدرویه 95 توانمندی های استان ـ 5 ــ برخی از جاذبه های گردشگری استان شکل 9ـ آبشار تزرج تفرجگاه سی خوران پل آب نما، رودان غروب هرمزگان بادگیرهای لافت خانۀ گلبتان در بندر گنگ زیستگاه پرندگان جزیرهٔ هندورابی ودلفین های جزیرهٔ هنگام 96 ب(جاذبه های انسانی جاذبه های انسانی به جاذبه هایی گفته می شود که توسط انسان ها ساخته شده اند. تاریخی ــ باستانی فرهنگی ــ مذهبی جاذبه های انسانی گردشگری جاذبه های تاریخی ــ باستانی: با توجه به شرایط آب و هوایی و ضریب تخریب بالای بناها در این منطقه، تعداد آثار تاریخی باقی مانده چشمگیر نیست و در حال حاضر یادگارهای پراکنده، ولی مهمی در استان دیده می شود. بیشتر این آثار مربوط به دوره های ساسانی، صفویه و قاجار است که توسط سازمان میراث فرهنگی به ثبت رسیده اند. قلعه: در استان به دو نمونه قلعه می توان اشاره کرد: قلعه هایی که به وسیلهٔ حکومتگران محلی ساخته شده و قلعه های نظامی که ................ در زمان تسلط پرتغالی ها بر تنگهٔ هرمز ایجاد شده است. آیا می توانید چند مورد از این قلعه ها را نام ببرید؟ ........................................................................................... شکل 10ــ 5 ــ قلعۀ پرتغالی ها در جزیرۀ قشم و فین 97 توانمندی های استان پل لاتیدان: این پل در زبان محلی به پل شاه عباسی معروف است که 200 دهانه و 1500 متر طول دارد و طولانی ترین پل قدیمی در ایران به شمار می رفته است. در حال حاضر 33 دهانهٔ آن مشخص است و در 50 کیلومتری غرب بندرعباس بر روی رود کلُ قرار دارد. حمام های قدیمی: حمام گله داری، حمام بزرگ )حمام گپ(، حمام فین و حمام خان بستک )داشتن سیستم حرکت آب در دیواره های این حمام از نکات بارز آن است.( از قدیمی ترین حمام های استان به شمار می روند. شکل 11ــ 5 ــ پل لاتیدان، 50 کیلومتری غرب بندرعباس ـ 5 ــ نمای بیرونی و درونی حمام گله داری، بندرعباس شکل 12ـ 98 معابد: یکی از آثار تاریخی و در عین حال جالب توجه استان وجود معابد یا پرستشگاه است؛ مانند غار خربس و معبد هندوها. معبد هندوها نمونهٔ منحصر به فردی از سبک معماری هندی در ایران که در سال 1310 هجری قمری به وسیلهٔ تجّار هندی ساخته شده است. ـ 5 ــ نمای بیرونی و درونی معبد هندوها، بندرعباس شکل 13ـ شهر باستانی حریـرۀ کیش: پستی و بـلندی هـا و خرابـه هـای شهر قـدیمی حریره حدود 120 هکتار وسعت دارد که شامل خانهٔ اعیان ، بخش کارگاهی و صنعتی و حمام است. که هشت صد سال قدمت دارد و روزگاری شهری بزرگ و آباد در منطقه بوده است. ـ 5 ــ شهر باستانی حریرۀ کیش شکل 14ـ 99 توانمندی های استان قنات زیر زمینی کاریز: قنات کیش بیش از 2500 سال قدمت دارد و آب شیرین قابل شرب ساکنان جزیره را تأمین می کرده است ، ولی اکنون به یک شهر زیرزمینی شگفت انگیز تبدیل شده که بیش از 10000 متر مربع وسعت دارد. ـ 5 ــ مظهر قنات های زیر زمینی کاریز، کیش شکل 15ـ چاه های تلا: در بندر لافت به تعداد روزهای سال کبیسه حدود 366 حلقه چاه برای جمع آوری آب باران حفر شده است؛ به طوری که روزانه آب یک حلقه چاه مورد استفاده عموم قرار می گرفت، این چاه ها به دلیل اهمیت حیاتی شان به چاه های تلا معروف و یکی از جاذبه های گردشگری جزیرهٔ قشم می باشند که مربوط به دوره های تاریخی پس از اسلام اند. از دیگر آثار تاریخی استان می توان به آب انبارهای متعدد، کاروان سرا ها، بادگیرهای زیبای لافت قشم، آسیاب های آبی، تپه های باستانی، عمارت ها و … اشاره کرد. ـ 5 ــ چاه های تلا در بندر لافت شکل 16ـ ١00 جاذبه های فرهنگی و مذهبی استان شامل: فرهنگی ــ مذهبی مساجد: در استان هرمزگان مساجد متعددی بنا شده که قدمت دیرینه دارند و از نظر زیبایی معماری بی نظیر ند، بیشترین مساجد در بندر لنگه و قدیمی ترین مسجد در روستای کوشه در جزیرهٔ قشم هستند که مربوط به سده های اولیه دوره اسلامی می باشند. ـ 5 ــ مسجد جامع بستک و مسجد ملک ابن عباس در بندر لنگه شکل 17ـ زیـارتگاه هـا: در استان هرمزگـان زیـارتگاه های متعددی بـه سبب پاسداشت امـامزادگان بنا شده است؛ مـانند: امـامزاده شاه محمد تقی )ع(، امامزاده سید مظفر)ع(، امامزاده سید کامل)ع( و سید سلطان محمد)ع( و … ـ 5 ــ امامزاده سید مظفر)ع( دربندرعباس ــ سیدسلطان محمد)ع( در زیارتعلی رودخانه شکل 18ـ ١0١ توانمندی های استان فعّالیت موزه: از جمله مکان هایی که بازدید کنندهٔ فراوانی دارد موزه ها هستند که موزهٔ مردم شناسی خلیج فارس بندرعباس، موزهٔ جناح بستک، موزهٔ حمام خان بستک، موزهٔ حمام گله داری، موزهٔ حیات وحش و موزهٔ آب از جمله موزه های استان اند. ـ 5 ــ موزۀ مردم شناسی خلیج فارس ــ موزۀ جناح شکل 19ـ 1ــ به نظر شما گردشگری در استان هرمزگان چه تأثیرات مثبت و پیامدهای منفی می تواند به همراه داشته باشد؟ نتایج آن را در جدول زیر بنویسید. پیامدهای منفی تأثیرات مثبت 2ــ شما برای پیشرفت صنعت گردشگری استان چه پیشنهاد و راهکاری ارائه می دهید؟ ............................................................................... ١02 3ــ با کمک دبیر خود انواع گردشگری را در تصاویر زیر مشخص کنید: بازدید علمی درصورت امکان با راهنمایی دبیر خود یکی از جاذبه های مکانی طبیعی، تاریخی یا فرهنگی استان را انتخاب کنید و با نظارت دبیر و به اتفاق سایر همکلاسی هایتان از آن مکان بازدید به عمل آورید و گزارشی را تهیه کنید و به گروه جغرافیای شهرستان و استان ارسال کنید. ........................ ........................ ........................ ........................ ........................ ........................ ١03 توانمندی های استان اهداف بخش گردشگری در استان هرمزگان توسعهٔ صنعت گردشگری در جهت شناساندن فرهنگ و آداب بومی محلی احیا و توسعهٔ قطب ها و مناطق نمونهٔ گردشگری جلب مشارکت مردم و سرمایهٔ خارجی در زمینهٔ احداث دهکده های توریستی و مجتمع های آب درمانی و تأسیسات گردشگری گسترس ارتباطات و فعالیت های اطلاع رسانی به منظور شناساندن و معرفی بهتر جاذبه های توریستی استان تشویق سرمایه گذاران بخش خصوصی جهت توسعهٔ کمی و کیفی بخش گردشگری افزایش رضایتمندی با ارتقای سطح و کیفیت خدمات گردشگری برای مطالعه ـ 5 ــ مهم ترین جاذبه های گردشگری استان هرمزگان جدول 2ـ جاذبه گردشگری شهرستان سواحل زیبای مرجانی، ساختمان بانک ملی، کوه حلوا ابوموسی انبارهای موزه، مسجد گله داری، مسجدجامع دلگشا، معبدهندوها، پل لاتیدان، کاروان سرای خونسرخ، کاروان سرای گچین، برکهٔ طولی، برکهٔ گرد، مجموعهٔ آب فرنگی،حمـام بهرغ،عمارت کلاه آسیاب های فین، مجموعهٔ گله داری،حمام فین،خانهٔ احمدی، خانهٔ قلعه بادگیرمنبر گپ، بزرگ، گنبدسرخ، حمام آبی گنو، آسیاب گله داری، امام زاده شاه محمدتقی)ع(،امامزاده سیدمظفر)ع(،امامزاده سیدکامل )ع( ؛مسجد جامع اهل سنت،زیارتگاه حضرت خضرنبی)ع(،مجموعهٔ بـرکه های باران، موزهٔ مردم شناسی خلیج فارس، گنجینهٔ آب، موزهٔ حیات وحش، آسیاب های مارم. بندرعباس کاروان سرای کهورستان، کاروان سرای کیشی دری، کاروان سرای برکه سلطان، کاروان سرای برکه سفید، آب انبار عبداللّه مداوی، برج قلعه خمیر، دیوار سدار، چشمهٔ آب گرم لشتغان، چشمهٔ چاه احمد، جنگل حرا، کوه گوری. بندرخمیر مسجد افغان، مسجد ملک ابن عباس، مسجد آقا، خانه فکری؛ برج ودیوار سنگی، بندرکنگ، خانه گلبتان، قلعهٔ مغویه،قلعهٔ تاریخی پرتغالی ها، خانه بستکی، برکهٔ دریا دولت، پنچ برکه، مجموعهٔ بافت قدیم کنگ، مجموعهٔ برکه بشاری، مسجد و مدرسهٔ محمدیهٔ دژگان، مسجد خداداد، قلعهٔ لشتان، بنگله، خانهٔ فاروق، ساحل مهتابی، شهر باستانی حریره ، شهر زیرزمینی کاریز. بندرلنگه قلعهٔ اللهّ وردی خان گوهران، پارک جنگلی گوهران، آبشار آویشن گوهران، مکان تفریحی باهتک، آبشار بابک، جنگل صحرا، سد بم بارک، سد جگین، زیارت سید ابراهیم، زیارت بی بی بیشناز، امامزاده سید نجمه الدین کلاهو، زیارت بوری کوریجی. بشاگرد حمام خانی بستک، کاروان سرای بستک، بازار بستک، آرامگاه شیخ احمد شیخ راشد مدنی،قلعهٔ خان بستک، برج گری کوه، مسجد بن نادار، مسجد جامع بستک، مدرسهٔ مصطفویه، آرامگاه عبدالرحمن شیخ، آرامگاه سید مظفر، کاروان سرای ابوالفتح خان، قنات های دهنگ، خانهٔ کاظم، مقبره تاج الدین منصور، مقبرهٔ شیخ حسن عالی، مقبرهٔ شیخ عبدالقادر مدنی، آرامگاه زاهد محمد، قلعهٔ ایلود، قلعهٔ کوهیج. بستک ١04 کلات سرخ، مقبره پرگوده، پیرزیارت، قلعهٔ بهده، تونل کری کنار، غار کلات عالی گنا، ساحل زیبای بندربستانو، ساحل تیرم، چشمهٔ تنگه بردول، چشمهٔ تنگه سریدون، چشمهٔ شمس، چشمهٔ آب دبه،چشمهٔ فاریاب، چشمهٔ بنو سرکوه، آبشار چله، طبیعت تمبو، آسیاب آبی فارباب، آسیاب فومستان. پارسیان آسیاب فارغان، برج تاریخی طارم، آبشارتزرج، محوطهٔ آسیاب های فارغان، مجموعهٔ کله گوش آسیاب فارغان، آبی آسیاب آرامگاه سیدحمدی، آباد، قلعهٔ حاجی منظرخان فارغان، کاروان سرای گهکم، امامزاده سید محمد، آستانهٔ امامزاده امیر نظام الدین، آبشار تزرج، طبیعت زیبای بخوان، چشمهٔ آب گرم حاجی آباد، آب گرم ده شیخ، چشمهٔ آب گرم معدونیه، چاهو، قارقارو، استکی، قلاتونیه، کوه سیرو، نخلستان ها وغارهای هزار پری در روستای شهدادی، غار سرباغ درکوه ملوس، باغات و قنات گهکم حاجی آباد غارسادرمند، برج سیاه وسفید، گورستان جگین، اتاق های ساسانی، تلگرافخانه، امامزاده امیر دیوان، رودخانه جگین، خلیج های غربی وشرقی صخره های شنی، چشمه آبگرم پوراف، آب گرم سدیج، جنگل حرا. جاسک خور آذینی، قلعهٔ شاداب کنارجو، شهر سوخته میشی، ساحل دریای کوهستک، معبد عشاق گروک، قدمگاه امامزاده شاه نعمت اللهّ ولی، سد کنارجو، بازار میشی و باغات و مناظر زیبای طبیعی سیریک قلعهٔ کمیز، تم مارو)تپه خیرآباد(، سنگ نوشته های بادافشان، قلعهٔ دختران، زیارتگاه امامزاده سید سلطان محمد، کوه زندان، امامزاده شاه قطب الدین حیدر، پل آبنما، قلعهٔ بیژن، قلعهٔ مهران شمیلو،تم سیدی، قلعهٔ برنطین، قلعهٔ جغین، رودخانه، قبرستان گبرها، تپهٔ خوردگان، تپهٔ پالور،جلگه موری، قدمگاه حضرت ابوالفضل،حضرت امیر،باغ وکاخ شاه نازدشت،قنات کهنوج بالا، امامزاده سید جلال الدین،امامزاده سید امیر بن سلیمان. رودان قلعهٔ هرمز، چاه های تلا لافت، مقبرهٔ شیخ زین العباد، دست کند خربز یاخربس، محوطهٔ باستانی کولغان مقبرهٔ بی بی مریم تم سنتی، مقبرهٔ سیدان، مسجدجامع قشم، قلعهٔ پرتغالی های قشم، هرمز، مقبره ومسجد شیخ برخ، سدگوران، خانخ جری کولاک و محوطهٔ اطراف آن، قلعهٔ لافت، مجموعهٔ برکه های درگهان، مجموعهٔ برکه های گیاهدان، قلعهٔ لارک، خانهٔ زعفرانیه، چهارطاقی های مکتب خانهٔ هرمز ، پاسگاه قدیم هرمز، غار نمکد ان، جنگل حرا، دره ستاره ها، جزایر ناز، زیارتگاه شاه شهید قشم تپهٔ کوره خانهٔ واحدی، قلعهٔ میناب، قلعهٔ کردر،قلعهٔ گوربند، قلعهٔ هزاره میناب، پنج شنبه بازار، سد استقلال، باغات انبه، آستانه حضرت ابوالفضل )ع(، خانه ایمانی میناب ١05 توانمندی های استان استان هرمزگان با قرارگیری بر پیشانی تنگهٔ هرمز و هم جواری با مراکز مهم و پر رونق بازرگانی در کرانهٔ جنوبی خلیج فارس جایگاه جغرافیایی مهم و منحصر به فردی به خود اختصاص داده است؛ به گونه ای که عمدهٔ عملکردهای اقتصادی استان ساحلی متأثر از دریاست و برخورداری از ذخایر و معادن زیرزمینی و آب و هوای معتدل در فصل کوتاه زمستان به این قابلیت ها و توان های اقتصادی افزوده است. توانمندی کشاورزی بخش کشاوزری استان هرمزگان مشتمل بر زیر بخش های زراعت و باغداری، دام و طیور و شیلات و آبزیان است که نقش بسیار ارزنده ای در حوزهٔ اقتصادی این منطقه ایفا می کند. بخش کشاورزی استان 7/78 درصد از محصول ناخالص داخلی استان و نزدیک به 15/6 درصد از سهم شاغلان را به خود اختصاص داده است. شرایط جغرافیایی و آب و هوایی خاص استان، بستر مناسبی را برای پرورش گیاهان زراعی و باغی و تولید آبزیان ایجاد کرده است. تفاوت زمانی تولید محصولات نسبت به سایر استان ها، به تولیدات گیاهی استان اهمیت خاصی بخشیده و همین موضوع سبب نقش ویژهٔ زراعت و باغبانی استان در تنظیم بازار محصولات گیاهی و قیمت این محصولات شده است. برخی فراورده های باغی استان از قبیل: لیموترش رتبهٔ دوم و انبه مقام اوّل را در کشور به خود اختصاص داده اند و دارا بودن بهترین رقم نارنگی، از لحاظ کیفیت و تولید خارج از فصل سبزیجات و صیفی جات استان نیز از دیگر مزیت های کشاورزی استان نسبت به سایر نقاط کشور است. قابلیت ها و توانمندی های اقتصادی استاندرس١3 ١06 ـ 5 ــ نمونۀ محصولات کشاورزی استان شکل 20 ـ ١07 توانمندی های استان صنایع شیلات صید و صیادی در آب های خلیج فارس سابقه طولانی دارد؛ اما پرورش آبزیان )انواع ماهی و میگو( بیش از یک دهه قدمت ندارد. به دلیل برخورداری از توانمندی های عظیم پرورش میگو و صید آبزیان و ماهی، توسعهٔ صنایع فراوری تولیدات دریایی )انجماد، بسته بندی، تبدیل و تولید انواع غذاهای دریایی و …( می تواند زمینه ساز تحول و دگرگونی شگرفی در اقتصاد کشور باشد. صنایع به طور کلی صنایع استان را در دو بخش می توان مطالعه کرد: بافی، حصیر خوس دوزی، گلابتون دوزی، لنج سازی، شامل استان این دستی صنایع دستی: هنرهای و صنایع الف( گرگوور سازی، سفال گری، سبد بافی و … می باشد. برجسته ترین صنعت دستی استان را می توان لنج سازی به لحاظ قدمت زیاد و گلابتون دوزی و خوس دوزی به لحاظ منحصر به فرد بودن در کشور نام برد. ـ 5 ــ نمونه هایی از تولیدات دریایی ــ پرورش ماهی در قفس شکل 21ـ ١08 به لحاظ موقعیت جغرافیایی و نوپاست. استان هرمزگان پدیده ای ب( صنایع کارخانه ای )ماشینی(: توسعه صنعتی استان شرایط اقلیمی و ساختار زمین شناسی، توانمندی های بالقوه ای در بخش صنعتی داراست. از عمده صنایع فعال و با ارزش افزوده بالا صنایع مرتبط با دریا، صنایع شیلاتی )کارخانه های کنسرو ماهی، پودر ماهی و…(، کشتی سازی و تولید قایق فایبر گلاس، صنایع تبدیلی در مناطق مستعد کشاورزی و همچنین صنایع کانی غیر فلزی را می توان نام برد. مناطق آزاد تجاری و صنعتی کیش و قشم و همچنین سه منطقه ویژهٔ اقتصادی صنایع معدنی فلزی خلیج فارس، کشتی سازی و بندر شهید رجایی جذابیت های لازم برای سرمایه گذاری داخلی و خارجی را فراهم کرده است. ـ 5 ــ نمونه هایی از صنایع و هنرهای دستی استان شکل 22ـ ـ 5 ــ کارخانۀ کنسرو ماهی ــ کشتی سازی شکل 23ـ ١09 توانمندی های استان برای مطالعه ـ 5 ــ مهم ترین واحدهای فعال صنعتی استان تا پایان سال 1387 جدول 3ـ اشتغال )نفر(نوع تولیدنام طرحردیفاشتغال )نفر(نوع تولیدنام طرحردیف منطقهٔ ویژه صنایع فلزی و معدنی 1 خلیج فارس مواد تغذیه و انتقال سیستم خام معدنی 678سکوی شناور انواع جرثقیلصنایع فراساحل 1067 90عمل آوری و بسته بندی آبزیان فراورده های شیلاتی بندرعباس7388شمش آلومینیومآلومینیوم المهدی2 مجتمع کشتی سازی خلیج 3 فارس و صنایع فراساحل تعمیر و نگهداری شناورهای دریایی 240شمش رویشرکت تولید روی بندرعباس22809 130کاشی دیواریهرمزسرامیک52510انواع سیمان سیمان هرمزگان 4 تولید انواع قیر و بسته بندی نفت پاسارگاد5 قیر 300شمش فولادیمجتمع فولاد جنوب 10511 تعمیر و نگهداری شناورهای صنایع شهید درویشی6 دریایی 1201انواع نفت و بنزینشرکت پالایش نفت 60012 معادن معادن استان مشتمل بر معادن کانی های فلزی، غیر فلزی، ذخایر و معادن نفت وگاز است. 1ــ کانی های فلزی و غیر فلزی: استان هرمزگان به دلیل موقعیت زمین شناسی خاص، توانمندی های معدنی متفاوتی دارد. در حالی که در قسمت های غربی و شمال غربی استان به دلیل وجود سازندهای زمین شناسی گچساران و میشان، استقرار بالغ بر 80 گنبد نمکی، معادن سنگ گچ، سنگ آهک، نمک، خاک سرخ، سنگ آهن و… دیده می شود. در قسمت های جنوب شرقی و شرق استان می توان معادن کرومیت، منگنز و سنگ های تزئینی )سنگ چینی( را مشاهده کرد. در ناحیهٔ جنوب شرقی استان، معادن مس، تالک، اسمکتیت، کانی های خانوادهٔ گرونا شناسایی شده است که هنوز فعالیت های اکتشافی بر روی برخی از آنها در حال اجراست. ١١0 2ــ معادن نفت و گاز در استان: میادین گاز و نفت مورد بهره برداری در استان عبارت اند از: 1ــ میدان گازی سرخون: این میدان در 20 کیلومتری شمال شرقی بندرعباس واقع شده و گاز تولیدی چاه های منطقه جهت فراورش به پالایشگاه گاز سرخون ارسال می گردد تا برای مصارف شهری، صنعتی و نیروگاه های گاز آماده گردد. تولید صورت آن پنج حلقه از در حال حاضر که دارد قرار قشم در جزیرهٔ گورزین میدان گازی گورزین: میدان 2ــ می گیرد. گاز حاصل ابتدا به مجتمع فراورش گورزین ارسال، سپس به بندرعباس منتقل می شود. ـ 5 ــ نمونه هایی از معادن غیر فلزی در استان شکل 24ـ سنگ چینی قدمگاه ــ حاجی آباد کارخانه خاک سرخ جزیرۀ هرمز کارخانه سنگ گچ خمیر ١١١ توانمندی های استان 3ــ میدان نفتی هنگام: این منطقه با ذخیرهٔ نفتی بسیار بالا از شهریور 1389 با تولید روزانه ده هزار بشکه رسماً فعالیت خود را آغاز کرده است. در حال حاضر، نفت تولیدی از این میدان در جزیرهٔ لاوان تخلیه می شود و از طریق خط لوله به پالایشگاه نفت بندرعباس منتقل می شود.از خصوصیات منحصر به فرد این میدان نفتی، می توان به رنگ سبز نفت تولیدی اشاره کرد که با رنگ نفت خام در جهان تفاوت دارد. ـ 5 ــ الف( پالایشگاه نفت ــ ب( میدان نفتی هنگام شکل 25ـ در سال های آینده تعدادی از میدان های نفتی دیگر در نزدیکی هرمز از جمله چهار میدان نفتی هرمز، میدان های نفتی توسن و تفتان به همراه میدان های گازی این مناطق با اتکا به تأسیسات و زیر ساخت های موجود در جزیرهٔ قشم توسعه خواهند یافت. همهٔ این فعالیت ها به علاوهٔ کشف میدان جدید گازی سفید در 140 کیلومتری شمال غربی بندرلنگه و میدان نفتی آلفا در نزدیکی جزیرهٔ لاوان، هرمزگان را به قطب نفت و گاز کشور تبدیل خواهد کرد. )الف( )ب( ١١2 برای مطالعه ـ 5 ــ معادن استان جدول 4ـ معادن ناحیهٔ غرب و شمال غرب استان هرمزگان تعداد نوع معدن معادن فعال مقدار ذخیرهٔ قطعی مکان جغرافیایی )هزار تن( موارد مصرف مصارف صنعتی و مصالح ساختمانی147/2 خمیر ــ بستک ــ بندر لنگه 24سنگ گچ سنگ ساختمانی )لاشه( مصالح ساختمانی1/624/84 بندر لنگه ــ بندرعباس ــ خمیر 25 جزایر لارک و فارو ــ تنگ زاغ 6سنگ آهن و بخش هایی از حاجی آباد صنعت فولاد19168 مصالح ساختمانی ــ سیمان ــ کود 390838خمیر ــ بندرعباس ــ گاوبندی 4سنگ آهک شیمیایی ــ کمک ذوب مصارف صنعتی3538بندرعباس ــ بستک2سنگ نمک صنعت سیمان سازی37970خمیر ــ بستک2شیل و مارن صنعت حفاری ــ بیرنگ کننده ها ــ گل سرشویی جذب کننده ها و تصفیه مصارف صنعتیبوستانو ــ خمیر ــ قشم گوگرد معادن جنوب شرق و شرق استان 226/286حاجی آباد ــ رودان 5کرومیت رودان )در کوه شاه احمدی و 1منگنز و کرومیت بشاگرد شناسایی شده است( 730 سنگ تزئینی )سنگ چینی( حاجی آباد )باغات ــ کوه شاه 4 احمدی( 5406 56250حاجی آباد 1سیلیس تجارت استان هرمزگان از جمله هفت استان ساحلی کشور است. این استان 70 بندر کوچک و بزرگ دارد که بندر شهید رجایی ١١3 توانمندی های استان به عنوان بزرگ ترین بندرتجاری کشور و یکی از دروازه های طلایی و اصلی ورود و خروج کالا و بازرگانی کشور در حوزهٔ خلیج فارس و دریای عمان از نظر حجم مبادلات بازرگانی مطرح است و به عنوان پشتوانهٔ ملی کشور در اقتصاد و ایجاد اشتغال زایی مستقیم و غیرمستقیم نقش به سزایی دارد؛ به طوری که بیش از 50 درصد صادرات و واردات و 80 درصد عملیات کانتینری کشور از طریق بندرهای هرمزگان به ویژه بندر شهید رجایی انجام می شود. روزانه حدود شش هزار کامیون و تریلی برای جابه جایی کالا از اقصی نقاط کشور وارد بندرشهید رجایی در بندرعباس می شود و همچنین بخش اعظم صادرات مواد معدنی و فراورده های نفتی نیز از طریق بنادر هرمزگان انجام می شود. ـ 5 ــ نمونه ای از عملیات کانتینری شکل 26ـ فصل ششم شکوفایی استان هرمزگان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی 115 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی فصل ششم شکوفایی استان هرمزگان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی دستاوردهای انقلاب شکوهمند اسلامیدرس1٤ پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی در بهمن ماه 1357 و به دنبال آن استقرار نظام جمهوری اسلامی، تغییر و تحول بنیادین در عرصه های گوناگون اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در کشور ایجاد کرده است. اکثر زیرساخت های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در استان هرمزگان از نسل انقلاب و میراث انقلاب اسلامی است. ایجاد تأسیسات و زیرساخت های توسعه و سایر اقدامات مهم، طی سه دهه ای که از حیات انقلاب اسلامی می گذرد، تأثیر بسیار شگرفی بر چهرهٔ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان ما گذاشته است. از طرفی با تأمین و تربیت نیروی انسانی ماهر و متخصص، شرایط مساعدی جهت تحقق اهداف اصیل انقلاب و رفاه، عمران و آبادی دارد، استان وجود این در که و شیلاتی دریایی، کشاورزی تجاری، توانمندی های به توجه با و آورده ارمغان به هرمزگان منطقه هم اکنون استان هرمزگان از لحاظ کمی و کیفی در اکثر شاخص ها به میانگین ملی نزدیک شده و قابل قیاس با دهه های قبل از انقلاب نیست. اکنون با بخشی از این دستاوردهای انقلاب شکوهمند اسلامی آشنا می شویم. الف( دستاوردهای اقتصادی جمعیت: جمعیت استان هرمزگان ازحدود340 هزارنفردر سال 1345به بیش از1/5 میلیون نفر در سال 1390 رسیده، یعنی بیش از سه برابر افزایش یافته است. برای مطالعه ـ 6 ــ تغییرات جمعیت استان در سرشماری های ١٣٤٥ لغایت ١٣٩٠ شکل 1ـ بنگاه های کوچک اقتصادی و زود بازده: یکی از اقدامات اساسی و طرح های بی سابقه درسال های اخیر در استان، 1345 1355 1365 1370 1375 1385 1390 116 عادلانهٔ توزیع و شغلی فرصت های افزایش کارآفرینی، تقویت آن ایجاد از هدف که است بازده زود اقتصادی بنگاه های کوچک منابع مالی بین اقشار مختلف جامعه و به ویژه ساکنان مناطق محروم است که در اواخر سال 1384خیلی زود جایگاه ویژه ای در بحث اشتغال زایی پیدا کرد و یکی از عوامل مهم رشد سرمایه گذاری در بخش های تعاونی و خصوصی در استان گردید. بورس: فعالیت بورس منطقه ای هرمزگان با هدف توسعهٔ سرمایه گذاری و مشارکت اقتصادی از اواخر سال 1384 آغاز شده ـ 6 ــ صنعت گلین چرم در روستای کنا رو شکل ٢ـ و برای دستیابی به جایگاه واقعی خود مسیرنسبتاً طولانی پیش رو دارد. اما در همین مدت کوتاه توانسته است به موفقیت های قابل توجهی دست پیدا کند. هم اکنون بورس در بندرعباس و کیش که ارزش سهام مبادله شده در بورس بندرعباس و کیش در سال ١٣٩٠ به ترتیب 1223 و 26760 بوده است. ـ 6 ــ بورس در هرمزگان شکل ٣ـ 117 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی گمرک: استان هرمزگان به واسطهٔ نوار ساحلی طولانی و امکانات و قابلیت های بالقوه، از قدیم الایام از موقعیت ویژه ای برای با وجود این، ارزش واردات از گمرک های استان درسال ١٣55 فقط7١ میلیارد ریال ورود و خروج کالا برخوردار بوده است. و ارزش صادرات غیر نفتی نیز٣/٣ میلیارد بوده است؛ اما هم اکنون پس از گذشت سه دهه از حاکمیت نظام جمهوری اسلامی با عنایت به توسعه و گسترش زیربناهای اساسی استان و سرمایه گذاری های هنگفت در زمینهٔ ساخت اسکله های بزرگ، تحول عظیمی در امر صادرات و واردات و تخلیه و بارگیری کالاهای نفتی و غیرنفتی صورت گرفته است. صادرات عمده گمرک استان هرمزگان به کشورهای امارات، چین، هند، ترکیه و سری لانکا است. کالاهای صادراتی شامل مواد پتروشیمی، نفت، قیر، سنگ آهن، پلی اتیلن و عمده اقلام ترانزیتی در گمرکات استان شامل: لوازم و قطعات خودرو، پوشاک، کفش، چای، مبلمان و لوازم خانگی است. ـ 6 ــ صادرات کالا شکل 4ـ ب( دستاوردهای اجتماعی، فرهنگی آموزش وپرورش: یکی از ابعاد توسعهٔ همه جانبهٔ استان، علاوه بر گسترش سوادآموزی توسعهٔ مراکز آموزشی در مقاطع گوناگون تحصیلی است که با حمایت دولت و تلاش مسئولین و مشارکت های مردمی و افراد خیّر از 701 مدرسه در سال 1355 به بیش از 3834 مدرسه در سال1390رسیده است و میزان با سوادی از 32/8 سال 1355 به 82/4 در سال 1385 افزایش یافته که بیانگر تحول قابل ملاحظه ای در سواد آموزی است. ـ 6 شکل 5 ـ 118 آموزش فنّی حرفه ای: هم اکنون یازده مرکز ثابت و 199 مرکز آزاد فنّی حرفه ای در استان به تربیت نیروی انسانی مورد نیاز بازار کار در بخش های مختلف اقتصادی مشغول اند.به نظر شما آموزش فنّی حرفه ای با آموزش چه مهارت هایی می تواند در ایجاد اشتغال در استان نقش داشته باشد؟ آموزش عالی: تمامی دانشگاه های موجود در استان میراث عظیم انقلاب و موفقیت و تلاش مسئولان استان در زمینه گسترش گویاترین که خود دارند دانشگاه استان اکثر شهرستان های در حال حاضر، می شوند. انسانی متخصص محسوب نیروی تربیت و تصویر برای تحول علمی طی سالیان اخیر در استان است. در بندرعباس دانشگاه های هرمزگان، پیام نور، علوم پزشکی، علوم و فنون دریایی، آزاد اسلامی، دانشکده کشتی سازی و صنایع دریایی، دانشکده پرستاری، مراکز علمی کاربردی، تربیت معلم، آموزشکده های فنّی حرفه ای و… در حال فعالیت اند. ـ 6 ــ دانشگاه هرمزگان، دانشگاه آزاد اسلامی بندرعباس شکل ٦ ـ فرهنگ: با توجه به اهمیت قابل توجهی که فرهنگ و هنر در تعالی زندگی انسانی دارد، استان ما در گذشته یکی از استان های محروم و فاقد هر نوع امکانات فرهنگی بوده است؛ امّا طی سال های انقلاب شاهد توسعهٔ چشمگیر صنعت چاپ و نشر، انتشار گسترده مطبوعات، کتابخانه ها، مجتمع های فرهنگی و هنری، توسعهٔ گستردهٔ شبکه های صدا و سیما، تولید وسیع برنامه ها و شبکه های داخلی و خارجی به خصوص در مراکز استانی هستیم. از هفت کتابخانه در سال 1355هم اکنون بیش از 42 کتابخانه در استان در حال فعالیت اند. 119 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی آیا روزنامه های محلی استان را می شناسید؟ تربیت بدنی: ورزش و تربیت بدنی استان را می توان از جمله بخش هایی دانست که در طول دوران پرافتخار انقلاب شاهد تحولات بزرگی بوده است. توسعه و گسترش مکان های ورزشی، تفریحی در سطح محلات شهری و ساخت سالن های چند منظورهٔ ورزشی در سطح شهرستان ها به خصوص مناطق روستایی و نقاط پرجمعیت شهری سبب شده است تا دوران پر از موفقیت و افتخارات بزرگ را سپری کند. هم اکنون این استان بیش از 221 مکان ورزشی، ٩١ سالن سرپوشیده ،10سالن ورزش روستایی و11 استادیوم دارد و در سال ١٣٩٠، 55 ورزشکار از استان ما به تیم ملی دعوت شده اند. ـ 6 ــ مجتمع فرهنگی سنایی کیش ــ کتابخانه جناح بستک شکل ٧ـ ـ 6ــ مجموعۀ ورزشی خلیج فارس بندرعباس شکل ٨ ـ 120 میراث فرهنگی، صنایع دستی وگردشگری: تعداد آثار ثبت شده در استان 271 اثر است. طی دو سفر هیئت دولت به استان، دوازده منطقه از مناطق استان به عنوان مناطق نمونهٔ گردشگری انتخاب شدند و همچنین راه اندازی نخستین سامانه اطلاع رسانی چهارزبانه و کشتی گردشگری می تواند در توسعهٔ گردشگری استان مؤثر باشد. ـ 6 ــ گردشگری در هرمزگان شکل ٩ـ بهداشت و درمان: یکی از شاخص های اساسی توسعهٔ انسانی و اجتماعی هر جامعه ای وضعیت کمی و کیفی ارائهٔ خدمات بهداشتی و درمانی و سطح دسترسی افراد جامعه در نقاط شهری و روستایی به این خدمات است. در طول سال های پس از انقلاب، و آموزش در عرصهٔ مهمی و بلند گام های و استان شد افتاده دور و محروم مناطق در به ویژه بهداشتی به برنامه های ویژه ای توجه مراقبت های بهداشتی، نظافت و تغذیه، بهبود وضعیت آب آشامیدنی و تأسیسات بهداشتی و ساخت خانه بهداشت، درمانگاه و بیمارستان برداشته شد. هم اکنون از دو بیمارستان در سال 1355 به 22 بیمارستان افزایش یافته است. ـ 6 ــ مرکز دیالیز بندرعباس شکل 10ـ 121 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی فعّالیت ــ وضعیت بهداشت و درمان را در گذشته و حال در شهر و روستای محل زندگی خود بررسی کنید و جهت استفادهٔ دیگران نتیجه را در تابلو مدرسه نصب نمایید. ............................................................................... عمران روستایی و شهری: قبل از انقلاب استان ما از لحاظ عمران روستایی و شهری در محرومیت به سر می برد؛ به طوری که تقریباً تمامی روستاهای استان به جز تعداد محدودی بدون آب لوله کشی، برق و راه بودند. برق رسانی به روستاهای محروم و ایجاد تأسیسات زیربنایی از قبیل شبکهٔ راه های روستایی، مخابرات و… از اقدامات دولت پس از انقلاب است.در واقع در این سال ها حدود 1626 روستا برق رسانی، 1491روستا دارای تلفن و 90 درصد از روستاها آبرسانی و 92 درصد از کل روستاهای استان از راه ارتباطی برخوردار شده اند و در حال حاضر جمعیت تحت پوشش آب بهداشتی به 99/8 درصد رسیده است. ـ 6 ــ نمونه هایی از فعالیت های عمرانی در هرمزگان شکل11ـ 122 ـ 6 ــ رتبه استان در تولید محصولات کشاورزی جدول 2ـ 21235٢رتبه محصولات باغی پ( دستاوردهای تولیدی کشاورزی: در زمینهٔ تولیدات محصولات کشاورزی دراستان، بعد از انقلاب تحولی بزرگ صورت گرفته است، به طوری که سطح زیر کشت محصولات کشاورزی از 50 هزار هکتار در قبل از انقلاب به 311/6 هزار هکتار رسیده است. طرح ها و اقدامات گسترده ای نیز در زمینهٔ فعالیت های زراعی و باغی انجام شده است که عبارت اند از: ایجاد صنایع تبدیلی و تکمیلی، احداث سایت های گلخانه ای، سیستم های آبیاری تحت فشار، احداث کانال های آبیاری، اصلاح تقویم کاشت با شرایط منطقه، استفاده از کودهای ریز مغذی و کشت مکانیزه، کنترل و نظارت صحیح برداشت غلات و فعالیت های آبخیزداری. ـ 6 ــ سیستم آبیاری تحت فشار شکل 12ـ ـ 6 ــ سیستم آبیاری قطره ای شکل13 ـ 123 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی دامپروری: خوشبختانه در نتیجهٔ اتخاذ سیاست های مناسب مدیریتی و حمایتی از بخش دام در سال های اخیر استان در تولید انواع محصولات دامی از توسعهٔ مناسبی برخوردار شده است یکی از دلایل افزایش تولیدات دامی آغاز بهره برداری از مجتمع های دامپروری در استان است. و در بوده است ماهیگیری در کشور و فعالیت صید کانون های از مهم ترین یکی از گذشته دور استان هرمزگان شیلات: انجام شده است که عبارت اند آبزیان پرورش ارزنده ای در جهت گسترش صنعت شیلات و اقدامات طی سال های اخیر طرح ها و از: افزایش انواع شناورهای صیادی )قایق، لنج وکشتی(، ایجاد بنادر صیادی جدید، صنایع شیلاتی، تعاونی صیادی، شناسایی و راه اندازی مراکز پرورش میگو در نوار ساحلی. این اقدامات نقش مهمی در افزایش تولید آبزیان، رونق اقتصادی، توسعهٔ منطقه و اشتغال زایی داشته است. هرمزگان، هم اکنون رتبهٔ اوّل تولید آبزیان و تعداد شناورهای صیادی و رتبهٔ دوم سطح مزارع میگوی پرورشی در کشور را داراست. ـ 6 ــ مراکز پرورش میگو ــ صید آبزیان ــ اسکلۀ شکل 14ـ صیادی جوادالائمه پارسیان 12٤ فعّالیت ــ در شهرستان شما در زمینهٔ توسعهٔ کشاورزی )زراعی، باغی، دامداری، شیلات( چه فعالیت هایی انجام شده است؟ ................................................................................ صنایع ومعادن: قبل از انقلاب اسلامی، صنعت استان هرمزگان محدود به 14 کارگاه کوچک بود، ولی امروزه این استان در ردهٔ استان های صنعتی قرارگرفته است و از دههٔ هفتاد تاکنون مجموعه ای از صنایع مختلف، اجرای طرح های بزرگ عمرانی و صنعتی، مناطق آزاد تجاری و صنعتی قشم و مناطق ویژهٔ اقتصادی در استان هرمزگان ایجاد شده است تا آنجا که این استان به قطب تولید آلومینیوم کشور تبدیل شده است. با بهره برداری از واحدهای فولادی نیز هم اکنون استان ما قطب سوم فولاد کشور است که این خود در سطح قابل توجهی باعث اشتغال شده است.گرچه بخش معدن همسو و متناسب با بخش صنعت توسعه نیافته است، ولی صنایع کانی غیرفلزی نقشی مهم در ساخت صنعتی استان دارند. با این حال، طی گذشت سه دهه از انقلاب بیش از 870 کارگاه صنعتی و 143 معدن به مجموعهٔ کارگاه های صنعتی، معدنی استان ما افزوده شده است. ـ 6 ــ صنایع فولاد هرمزگان و کاوۀ جنوب شکل 15ـ شهرک های صنعتی: شهرک های صنعتی مکان های طراحی شده ای هستند که با برنامه ریزی صنعتی اصولی با شعار زیست محیطی، واحدهای صنعتی را دور هم جمع کرده شیوه ای جدید را در راه صنعتی شدن ترسیم می نمایند. گرچه راه اندازی و توسعهٔ 125 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی شهرک های صنعتی در استان ما از سال 1366 و با شهرک صنعتی بندرعباس )1( آغاز شد، ولی هم اکنون تعداد آنها به سیزده شهرک و چهار واحد صنعتی رسیده است. ـ 6 ــ شهرک صنعتی شکل 16ـ فعّالیت 1ــ چند مورد از صنایع ومعادن استان را نام ببرید.......................................... ....................... 2ــ شهرک های صنعتی بیشتر درکدام شهرستان های استان استقراردارند؟ ت( دستاوردهای امور زیر بنایی راه وحمل ونقل: در زمینهٔ راه نیز شاهد تحولات چشمگیری پس از انقلاب در استان می باشیم به طوری که با داشتن راه های زمینی، هوایی، دریایی و ریلی نقش مهمی در بخش حمل و نقل کشور دارد. تا قبل از انقلاب اسلامی، کل راه های زمینی استان هرمزگان 2165 کیلومتر بوده و به 12830 کیلومتر رسیده است. راه های هوایی استان شامل: فرودگاه بین المللی بندرعباس، قشم و کیش است. در زمینهٔ راه دریایی امروزه استان ما به عنوان دروازهٔ اصلی صادرات و واردات کالاهای غیرنفتی و نفتی محسوب می گردد و بنادر بزرگ شهید رجایی و باهنر با بیش از 45 نوع اسکله تخلیه و بارگیری می کنند که سالانه پذیرای تعداد 2966 فروند شناور بالای هزارتن بوده اند. روزانه حدود 12 کشتی بزرگ )بالای هزار تن( به این بنادر وارد می شوند. راه آهن بندرعباس نیز یکی دیگر از 126 افتخارات انقلاب در زمینهٔ حمل و نقل در استان هرمزگان محسوب می شود که 1045 کیلومتر خط اصلی و270 کیلومتر خط فرعی دارد. در نیمهٔ اول سال 1390 تعداد 127870 نفر مسافر و 12450300 هزار تن بار از طریق راه آهن بندرعباس جابه جا شده است. این خط آهن در راهروهای ترانزیتی راه آهن جمهوری اسلامی ایران جایگاه ویژه ای دارد. ـ 6 ــ سیستم های حمل ونقل در استان شکل 17ـ فعّالیت با کمک دبیر خود مشخص کنید: الف ــ از طریق کدام اسکله های استان می توان به جزایر قشم، هرمز و کیش و… سفر کرد؟ ب ــ از بندرعباس با قطار به کدام استان های کشورمان می توان سفرکرد؟ ............................................................................... 127 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی بیشتر بدانیم نفت و گاز: در فصل گذشته با توانمندی های استان در زمینهٔ نفت و گاز آشنا شدید. استان به واسطهٔ قابلیت های نفتی وگازی که دارد بعد از انقلاب مورد توجه قرار گرفت و هم اکنون شاهد به بار نشستن بزرگ ترین صنایع وابسته در این منطقه هستیم با توجه به نیاز کشور و منطقه به انرژی های حاصل از سوخت فسیلی و فراورده های مربوط به آن، در سال های اخیر طرح ها و پروژه های جدیدی در زمینهٔ نفت و گاز در استان ما در حال اجراست. ـ 6 ــ پالایشگاه نفت شکل 18ـ طرح های در حال اجرا در زمینهٔ نفت و گاز استان عبارت اند از: 1ــ طرح احداث پالایشگاه میعانات گازی ستارهٔ خلیج فارس: با اجرای این طرح روزانه به میزان34/7 میلیون لیتر بنزین در روز تولید می شود. 2ــ طرح احداث پالایشگاه نفت فوق سنگین هرمز: هدف از این پروژه پالایش 300 هزار بشکه نفت خام فوق سنگین و تولید بیش از 15میلیون لیتر بنزین و نفت کوره است. پروژه خوراک پالایشگاه 38 این با اجرای به 320 بشکه در روز: افزایش ظرفیت پالایشگاه از 232 3ــ درصد نسبت به طراحی و 18درصد نسبت به وضعیت کنونی افزایش می یابد. 4ــ طرح افزایش تولید بنزین پالایشگاه بندرعباس: هدف عمدهٔ این طرح افزایش تولید بنزین از 10 به 14/8میلیون لیتر با استاندارد 2005 اروپا می باشد. 5 ــ طرح تأمین خوراک پالایشگاه از طریق جزیرهٔ قشم: با 14 کیلومتر لوله گذاری زیر دریا و 53 کیلومتر در خشکی که ظرفیت آن انتقال 480 هزار بشکه در روز است. 128 استان ما از جملهٔ چهار استان ساحلی جنوب کشور است که مانند دیگر استان های کشور در مدت گذشت سی و سه سال از پیروزی انقلاب اسلامی، از برکات انقلاب اسلامی بی بهره نبوده و با توجه به دستاوردهای انقلاب شکوهمند اسلامی که در درس قبل بررسی شد، استان ما نیز قابلیت هایی برای توسعه دارد که عبارت اند از: موقعیت حساس و استراتژیک و استقرار فضایی ویژه در دهانهٔ تنگهٔ هرمز، برخورداری از 14 جزیره در خلیج فارس، شرایط آب و هوایی و اقلیم ویژه برای توسعهٔ کشت خارج از فصل و کشت گلخانه ای، برخورداری از ذخایر ارزشمند آبزیان، وجود ذخایر عظیم گاز، حجم عظیم آب های روان، همجواری با منطقهٔ پارس جنوبی، برخورداری از مجموعه ای از زیر ساخت ها و زیر بناهای ویژه و موقعیت نسبی بازرگانی و… مجموعهٔ این شرایط، قابلیت ها چشم انداز آیندهٴ استاندرس15 129 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و ظرفیت هایی را برای توسعهٔ استان فراهم ساخته است. لذا استان ما هم می تواند در آینده در بسیاری از زمینه ها به رشد و شکوفایی برسد. تحقق این امر نیازمند توجه بیشتر مسئولان و آگاهی و عزم جوانان عزیز هرمزگانی دارد که با شناخت محیط خود و آگاهی از توان های بالقوه و بالفعل استان برای رسیدن به هرمزگانی آباد و شکوفا تلاش کنند. اما باید توجه داشت که در مسیر توسعهٔ استان تنگناها و محدودیت هایی نیز وجود دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می شود. عمده ترین محدودیت ها و تنگناهای توسعۀ استان 1ــ گستردگی و تعدد، گنبدها و تشکیلات نمکی که بخش عظیمی از منابع آب و خاک استان را شور و غیرقابل استفاده کرده است. 2ــ مخاطرات ناشی از مخاطرات طبیعی، ماسه های روان، بیابان زایی و استمرار خشکسالی در سال های گذشته همراه با گرایش منفی در تولید مراتع و کمبود سرمایه گذاری در جهت حفظ جنگل ها، مراتع و آب و خاک 3ــ عدم برخورداری از شبکهٔ راه های ارتباطی مناسب و سریع، بین منطقه ای و درون استانی 4ــ وجود مناطق محروم و حاشیه ای و برخی از چالش های اجتماعی فعّالیت آینده استان چه یا یکی از مدیران به عنوان یک شهروند و تنگنا های استان برای رفع محدودیت ها و ــ شما ............................................................ راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟ اهداف توسعه در بخش های مختلف 1ــ کشاورزی: )زراعی، باغی، دام وطیور، شیلات( ــ بهبود کیفی محصولات زراعی به منظورارتقاء و بهبود امنیت و ایمنی غذایی و رقابت در بازارهای صادراتی ــ تقویت و ارتقای مدیریت تولید در شرایط خشکسالی و کاهش مخاطرات ناشی از آن ــ توسعه سیستم های آبیاری قطره ای به منظور افزایش راندمان مصرف آب وصرفه جویی در منابع آب ــ برقراری امنیت سرمایه گذاری در زیر بخش امور دام ــ افزایش سهم آبزیان در الگوی مصرف ــ توسعه و تکمیل زیرساخت های مجتمع های آبزی پروری در نواحی ساحلی و جزایر استان 130 2ــ منابع طبیعی ــ حفاظت، احیا، توسعه و بهره برداری پایدار از منابع طبیعی )جنگل، مرتع، آبخیز داری و بیابان زدایی( ــ توانمندسازی ساختارمنابع طبیعی وزیست محیطی استان ــ اشاعهٔ فرهنگ منابع طبیعی واخلاق زیست محیطی ـ 6 ــ فعالیت های زیر ساخت توسعه بخش کشاورزی شکل 19ـ ـ 6 ــ حفاظت و توسعۀ منابع طبیعی )حرا( شکل 20ـ 131 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی 3ــ منابع آب ــ توسعه وحمایت ازسرمایه گذاری دربخش های تولید و توزیع آب ــ مهار آب های سطحی به منظور تأمین نیاز روزافزون توسعهٔ استان ـ 6 ــ مهار آب های سطحی شکل 21ـ 4ــ صنعت ومعدن ــ توسعهٔ صنایع پایه و بزرگ مقیاس استان با اولویت صنایع فولاد، آلومینیوم، صنایع دریایی و پتروشیمی با تأکید بر صادرات محصولات صنایع مذکور ــ تلاش درجهت ایجاد و توسعهٔ فضای مناسب جهت گسترش فعالیت های صنعتی در استان ــ توسعهٔ صنایع معدنی و بهره برداری بهینه از منابع معدنی ـ 6 ــ نمایی از صنایع هرمزگان شکل 22ـ 132 5 ــ فرهنگ و هنر ــ تقویت و تحکیم وحدت ملی و مذهبی در سطح استان و پرهیز از تشدید قوم گرایی ــ تلاش در راستای افزایش تولیدات فرهنگی و بومی اعم ازکتاب، فیلم… ــ مطالعه، حفظ و مرمت میراث فرهنگی استان و تجهیز و بازسازی مناطق دیدنی استان 6 ــ بازرگانی ــ توسعهٔ صنایع بسته بندی، ذخیره سازی و انبارداری محصولات کشاورزی ــ توسعهٔ ظرفیت های صادراتی استان با رویکرد افزایش سهم نسبی بخش خصوصی در تجارت خارجی ــ اصلاح و نوسازی شبکهٔ توزیع کالا در استان انتقال مواد نفتی از پالایشگاه به جاسک، ایجاد منطقه ویژه اقتصادی و ایجاد ترمینال دوم نفتی. 7ــ حمل و نقل: )جاده ای، هوایی، ریلی، دریایی( ــ احداث و توسعهٔ بزرگراه ها و آزاد راه ها ــ توسعهٔ خدمات در پایانه های عمومی بار و مسافر و خدمات بین راهی ــ توسعه و نوسازی ناوگان هوایی ــ ارتقای ایمنی و کارایی، و کاهش تعداد سوانح و حوادث هواپیماهای تجاری ــ برقی کردن محور ریلی بافق ــ بندرعباس ــ اتصال بندرلنگه و عسلویه به راه آهن سراسری ـ 6 ــ حمل و نقل ریلی و دریایی در اسکلۀ شهید رجایی شکل 23ـ 8 ــ محیط زیست ــ توسعهٔ صنعت اکوتوریسم ــ توسعهٔ مناطق حفاظت شده تاسطح ده درصد مساحت استان )استاندارد جهانی( به منظور حفاظت از منابع ژنتیکی و تنوع زیستی 133 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ــ سنجش میزان آلاینده های آب، خاک و هوا و جمع آوری اطلاعات و برنامه ریزی جهت کاهش آلودگی های محیط زیست تاحد ممکن ــ ساماندهی و مدیریت سواحل و بنادر و اسکله ها و مدیریت زباله ها، پسماندها و فاضلاب های شهری 9ــ بهداشت و درمان ــ آموزش و توانمندسازی جامعه درمقابل بیماری ها و امراض ــ افزایش دسترسی بیماران دیالیزی به خدمات سلامت ـ افزایش کیفیت خدمات آزمایشگاهی ـ ــ افزایش پوشش خانه های بهداشت روستایی ـ 6 ــ توسعۀ کیفیت آزمایشگاه شکل 24ـ 10ــ آموزش عالی ــ بهینه سازی امکانات و فضای کالبدی متناسب با سرانه استاندارد به ازای هر دانشجو ــ کارآمدکردن نظام آموزش عالی استان ــ توسعه علوم، تحقیقات و فناوری و تقویت روحیه تحقیق و ترویج فکر خلاق و ارتقای فرهنگ علم دوستی، اطلاع رسانی دردانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی 11ــ عمران روستایی: )برق، آب، مسکن( ــ ارائهٔ خدمات به موقع )با کیفیت مطلوب در بخش های مختلف به مشترکین( ــ تأمین آب شرب و بهداشتی و اجرای شبکه های جمع آوری و دفع فاضلاب درمناطق روستایی ــ حفظ و نگهداری و توسعه و بازسازی شبکه های آبرسانی مطابق نرخ رشد جمعیت و ضرورت تعویض شبکه های آبرسانی ــ مطالعهٔ طرح ساماندهی سکونتگاه های روستایی درکلیهٔ بخش های استان 13٤ ــ توسعهٔ نظام بیمه ای مسکن روستایی ــ ارتقای استانداردهای بهداشتی در واحدهای مسکونی روستایی ـ 6 ــ عمران روستایی شکل 25ـ 135 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ـ 6 ــ نقشۀ گردشگری استان هرمزگان شکل 26ـ سی مو گابو زر ب ب تن ک وچ ب ک تن 136 ـ 6 ــ نقشۀ راه های استان هرمزگان شکل 27ـ 137 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی منابع ومآخذ ١ــ حافظ نیا، محمدرضا ــ ربیعی، حسین خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگهٔ هرمز / تهران ــ انتشارات سمت / مرکز تحقیق و توسعهٔ علوم انسانی ــ 1371 2ــ کردوانی، پرویز ، اکوسیستم های آبی ایران )خلیج فارس و دریای عمان( / نشر قومس ــ1374 3ــ کردوانی، پرویز، اکوسیستم آبی ایران /نشر قومس/1374 4ــ فرجی، عبدالرضا، جغرافیای کامل ایران / جلد 2 5 ــ کردوانی، پرویز، منابع و مسائل آب در ایران جلد اول / دانشگاه تهران /1371 ٦ ــ طالقانی، محمود، ژئومورفولوژی ایران / تهران ــ قومس ــ1391 7ــ عفیفی، محمدابراهیم و قنبری، عبدالرسول،گنبد نمکی، انتشارات تهران، چاپ اول ١٣٩٣. ٨ ــ سالنامهٔ آماری استان هرمزگان، 1387 ٩ــ اخلاقی پور، منصور، اطلس فرهنگی استان هرمزگان، صدا و سیمای مرکز خلیج فارس واحد آموزش و پژوهش، بهار 1388 10ــ جلالی، منصور، بندرعباس در گستره تاریخ و زبان، چاپ الهادی، 1387 11ــ سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، انتشارات زوفا، 1386 12ــ معتمدی، عبدالهادی، رودان بهشت جنوب، انتشارات چی چی کا، 1380 13ــ وکیلی، غلام، گهره گوهری ماندگار، انتشارات چی چی کا، 1387 14ــ افشار )سیستانی(، ایرج. جغرافیای تاریخی دریای پارس، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، 1376 15ــ آمیه، پیر، تاریخ ایلام، ترجمه شیرین بیانی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، 1346 16ــ دیا کونوف، ا.م. تاریخ ماد ترجمهٔ کریم کشاورز، تهران، پیام، 1357 17ــ دلاواله، پیترو،. سفرنامهٔ دلاواله، ترجمه شجاع الدین شفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1348 18ــ دلدم، اسکندر، سلطه جویان و استعمارگران خلیج فارس، بی جا، مؤسسه انتشارات نوین، 1363 19ــ زعیمی، غلام رضا، تنگهٔ هرمز، دفتر پژوهش های فرهنگی، 1381 20ــ مناطق نمونهٔ گردشگری استان هرمزگان، خرداد 1388 21ــ راهنمایی گردشگری هرمزگان )دیار حرا(، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری، انتشارات علم نوین، 1388 22ــ سیری در استان هرمزگان )ویژه مسافران نوروزی(، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری 23ــ طرح جامع گردشگری، میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی هرمزگان، 1385 برنامه ریزی دفتر معاونت استانداری هرمزگان، نهم در استان هرمزگان، تحلیلی عملکرد دولت 24ــ گزارش 138 برنامه ریزی و بودجه، 1388 /http://www.hormozgandoe.ir 25ــ آدرس سایت ادارهٔ کل محیط زیست استان هرمزگان /http://hormozgan.frw.org.ir 26ــ آدرس سایت ادارهٔ کل منابع طبیعی استان هرمزگان 27ــ آدرس سایت ادارهٔ کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان هرمزگان /http://ichtohormozgan.ir 28ــ آدرس سایت ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان هرمزگان /http://www.ershadhormozgan.ir 29ــ شرکت آب و فاضلاب استان هرمزگان 139 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی تقدیر و تشکر ـ رضا ـ اصغر رنجبر معاونت متوسطه ـ 1ــ ادارهٔ کل آموزش و پرورش استان هرمزگان )احمد آخوندی مدیرکل ـ محمدی مسئول گروه های آموزشی( 2ــ استانداری )معاونت برنامه ریزی و بودجه( 3ــ ادارهٔ کل منابع طبیعی و آبخیزداری 4ــ ادارهٔ کل محیط زیست 5 ــ ادارهٔ کل جهاد کشاورزی 6 ــ سازمان هواشناسی 7ــ سازمان فضایی ایران 8 ــ ادارهٔ کل صنایع و معادن 9 ــ ادارهٔ کل میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی 10ــ ادارهٔ کل شیلات 11ــ ادارهٔ کل راه آهن بندرعباس 12ــ سازمان مسکن و شهرسازی 13ــ کنگره سرداران شهید 14ــ ادارهٔ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی 15ــ پژوهشکدهٔ اکولوژی خلیج فارس و دریای عمان 16ــ پایگاه نهم شکاری 17ــ منطقه یکم نیروی دریایی 18ــ ادارهٔ کل راه و ترابری وتشکراز کلیه عزیزانی که با ارسال عکس با گروه تألیف همکاری نموده اند. برای اینکه نام کسی از قلم نیفتد از ذکر اسامی خودداری می شود. 1٤0 talif@talif.sch.ir Email 000-C237-15 001-043-C237-15 044-057-C237-15 058-070-C237-15 071-085-C237-15 086-113-C237-15 114-140-C237-15