1394 وزارت آموزش و پرورش سازمان پژوهش و برنامه رىزى آموزشى برنامه رىزى محتوا و نظارت بر تألىف: دفتر تألىف كتاب هاى درسی ابتداىی و متوسطه نظری نام كتاب: استان شناسی قم)اجرای آزماىشی( ـ ٢٣٦/١ مؤلفان: محسن ىوسفی، حسىن بافکار، اکرم هدىه لو، ابوالفضل مطهری ، فاطمه جاهد پری ، محمد حسىن خوش سخن و مهدی نمازی خواه وىراستار: محمدکاظم بهنىا، حسن ستاىش آماده سازی و نظارت بر چاپ و توزىع: ادارۀ کلّ نظارت بر نشر و توزىع مواد آموزشی ـ ساختمان شمارۀ ٤آموزش و پرورش)شهىد موسوی( تهران: خىابان اىرانشهر شمالی ـ ٨٨٨٣١١٦١، دورنگار: ٨٨٣٠٩٢٦٦، کد پستی: ١٥٨٤٧٤٧٣٥٩، تلفن: ٩ www.chap.sch.ir : وب ساىت مدىر امور فنی و چاپ: لىدا نىک روش مدىر هنری، طراح گرافىک و طراح جلد: طاهره حسن زاده صفحه آرا: شهرزاد قنبری حروفچىن: زهرا اىمانی نصر مصحح: علىرضا کاهه ، رضا جعفری امور آماده سازی خبر: فرىبا سىر امور فنی راىانه ای: حمىد ثابت کلاچاهی ، فاطمه رئىسىان فىروزآباد ناشر: شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی اىران: تهران ـ کىلومتر ١٧ جادّۀ مخصوص کرج ـ خىابان ٦١ )داروپخش( ـ 37515 تلفن: ٥ ـ ٤٤٩٨٥١٦١، دورنگار: ٤٤٩٨٥١٦٠، صندوق پستی: 139 چاپخانه: شركت چاپ و نشر کتاب های درسی اىران »سهامی خاص« سال انتشار و نوبت چاپ: چاپ ششم 1394 حقّ چاپ محفوظ است ISBN 964 - 05 - 1793 - 3 964-05 -شابک ٣- ١٧٩٣ نهضت برای اسلام نمی تواند محصور باشد در ىک کشور و نمی تواند محصور باشد در حتی کشورهای اسلامی. نهضت برای اسلام همان دنبالهٔ نهضت انبىاست. نهضت انبىا برای ىک محل به نبوده نبوده، محصور پىغمبر اکرم اهل عربستان است لکن دعوتش مال عربستان نبوده است، عربستان، دعوتش مال همهٔ عالم است. امام خمىنی)رحمةاللّه علىه ( فهرست مطالب ١ فصل اوّل ــ جغرافىای طبىعی استان 2 درس اوّل: موقعىت جغرافىاىی ٥ درس دوم: ناهمواری های استان ١0 درس سوم: آب و هوای استان ١٥ درس چهارم: منابع طبىعی استان ٣2 درس پنجم: مسائل و مشکلات محىطی استان ٤١ فصل دوم ــ جغرافىای انسانی استان ٤2 درس ششم: تقسىمات سىاسی استان ٤٤ درس هفتم: جمعىت استان ٥0 درس هشتم: شىوه های زندگی در استان ٥٧ فصل سوم ــ وىژگی های فرهنگی استان ٥٨ درس نهم: فرهنگ عامهٔ استان ٧٠ فصل چهارم ــ پىشىنه و مفاخر استان ٧١ درس دهم: گذشتهٔ استان و مراکز اوّلىهٔ تمدن ٧٩ درس ىازدهم: نقش استان قم در حراست از کىان ٨٦ فصل پنجم ــ توانمندی های استان ٨٧ درس دوازدهم: توانمندی های استان در زمىنهٔ زىارت و گردشگری ١00 درس سىزدهم: توانمندی های اقتصادی، علمی و فرهنگی استان ١١٣ فصل ششم ــ شکوفاىی استان پس از پىروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ١١٤ درس چهاردهم: دستاوردهای انقلاب اسلامی در استان ١2٩ درس پانزدهم: چشم انداز آىندهٔ استان سخنی با دانش آموزان عزىز شاىد از خود سؤال کنىد که برنامهٔ استان شناسی چه نوع برنامه ای است؟ هدف برنامه رىزان درسی از تألىف کتاب استان شناسی چىست و مطالعهٔ اىن کتاب چه اهمىتی دارد؟ پاسخ ما به شما دانش آموز عزىز اىن است که کتاب استان شناسی شما را با استان محل زندگی، مسائل جغرافىاىی، تارىخی، اجتماعی، مردم شناسی، اقتصادی و فرهنگی آن آشنا می کند. از طرف دىگر ىکی از انتظارات تربىتی دنىای امروز، تربىت شهروندانی آگاه است. ىک شهروند مطلوب، نىازمند پىداکردن درکی همه جانبه از واحدهای سىاسی کشور خود و سرزمىن ملی در زمىنه های مختلف است. اىن برنامه به شما کمک می کند تا از استان محل زندگی خود نگاهی جامع و همه جانبه پىدا کنىد. کسب بصىرت نسبت به محىط زندگی و آگاهی از خصوصىات آن چه در گذشته و حال و مسائل محىطی، اجتماعی و اقتصادی، فرهنگی و پىشىنهٔ تارىخی استان به شما کمک خواهد کرد تا با بحث و گفت وگو بىنشی عمىق از اىن مسائل پىدا کرده و راه حل های اىن مشکلات را پىدا کنىد. بدون شک شما، مدىران آىندهٔ جامعه خواهىد بود. زندگی مدرسه ای باىد شما را به دانش لازم برای حل مسائل جامعه مجهز کند. مکانی که شما در آن زندگی می کنىد توانمندی های مختلف جغرافىاىی، فرهنگی، اقتصادی و انسانی دارد. خود شما بخشی از اىن سرماىه و توانمندی هاىىد. بهره برداری از توانمندی های بالقوّهٔ ىک کشور در گرو شناخت همه جانبهٔ محل زندگی شما و نىز کشور است. برنامهٔ استان شناسی به شما می آموزد که فرصت های موجود در استان شما کدام است و ىا اىنکه تهدىدها و ناتوانی ها را چگونه می توانىد به فرصت تبدىل کنىد؟ فراموش نکنىد که همهٔ امکانات موجود در محىط فرصت است، آب و هوا، بىابان، کوه، رودخانه، جنگل، نىروی انسانی، مىراث فرهنگی، صناىع دستی و خىلی چىزهای دىگر، مهم اىن است که بىاموزىد چگونه از اىن فرصت ها در جهت سعادت خود و جامعه استفاده کنىد. آگاهی از مسائل استان موجب خواهد شد تا از علل پىشرفت و ىا عقب ماندگی استان خود آگاه شوىد و برای حلّ آن، راه حلّ های خلّاق پىدا کنىد. ممکن است، اىن سؤال در ذهن شما مطرح شود که آىا بهتر نىست آموزش دربارهٔ محىط زندگی ىا موضوعات اجتماعی از محىط نزدىک آغاز شود و سپس به محىط دورتر مانند استان و ىا کشور بىنجامد. ما در اىن برنامه از طرىق طرح پرسش ها و فعالىت های مختلف اىن فرصت را براىتان فراهم کرده اىم. بدون شک مطالعهٔ شهر و استان در زمىنه های جغرافىاىی، تارىخی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، آداب و رسوم محلی نه تنها می تواند موجب دلبستگی به زادگاه و سرزمىن ملی شود، بلکه اىن فرصت را فراهم می کند تا با گنجىنه های مختلف طبىعی، انسانی، فرهنگی و فنّاورانهٔ کشور خود آشنا شوىد. در اىن برنامه در می ىابىد که افراد زىادی چه در گذشته ىا حال در استان شما برای اعتلای کشور تلاش کرده اند. انقلاب اسلامی اىران در سال ١٣٥٧ شراىطی را فراهم کرد که دولت و مردم با احساس مسئولىت بىشتری برای پىشرفت همه جانبهٔ اىران عزىز تلاش کنند. در ادامهٔ اىن تلاش ها جهت رسىدن به قلّهٔ رفىع سربلندی و شکوفاىی اىران اسلامی که به همت و کوشش شما دانش آموزان عزىز، بستگی دارد امىد است با عناىت حق تعالی و اعتماد به نفس از هىچ کوشش و خدمتی درىغ نکنىد. در اىن راه قطعاً راهنماىی های مفىد دبىران محترم جغرافىا بسىار سودمند خواهد بود. به امىد موفقىت شما گروه جغرافىای دفترتألىف کتاب های درسی ابتداىی و متوسطه نظری سخنرانی مقام معظم رهبری ــ مدظله العالی ــ در جمع مردم قم »قم« شهر محبوب، شهر قىام و انقلاب، شهر علم و اجتهاد، شهر ولاىت و امامت، شهر حوزهٔ علمىه، شهر اللّٰه العظمی خمىنی، شهر مراجع علمای بزرگ، پرورشگاه تارىخی و فراموش نشدنی امام بزرگوار ما حضرت آىت عظىم الشّأن، شهر محدّثان، فقىهان، عالمان، مفسّران و مؤلّفان بزرگ اسلام، شهری با افتخارات استثناىی، شهری با سابقۀ فراموش نشدنی، هم در علم، هم در انقلاب و جهاد. در اىن شهر عزىز، سه نقطهٔ برجسته در مىان اىن همه نقاط روشن، چشم را به خود جلب می کند: اوّل، حرم و اىن سرچشمهٔ جوشان که بزرگواری آن ــ است؛ علىها سلام ــ فاطمه معصومه و مضجع شرىف حضرت مطهّر خروشان نخستىن بار از کنار مرقد او جوشىد و برکاتش به همهٔ عالم و به خصوص به دنىای اسلام رسىد. دوم، علم و فقاهت و حدىث است که اىن شهر پرچمدار آن بوده است؛ حوزهٔ علمىه ای که از سال ها قبل تا امروز در اىن شهر مقدّس همىشه پابرجا و برپا بوده است. علمای بزرگ، فقهای بزرگ، فلاسفه باارزش، محدّثان عالی مقام و مؤلّفان عالی قدر از اىن شهر برخاستند ىا به اىن شهر پناه آوردند و در زىر پرتو مطهّر پارهٔ تن امامت و ولاىت ــ ىعنی حضرت معصومه علىها سلام ــ اقامت گزىدند. نقطهٔ سوم، برجستگی شما مردم مؤمن، شجاع، آگاه و زمان شناس اىن شهر است. تصاوىر ماهواره ای استان قم تصاوىر ماهواره ای Landsat -7 از کل استان در سالهای ١٣٨١ تا ١٣٨٢ هجری شمسی گرفته شده است. در تصوىر فوق که تحت عنوان تصوىر گوىا شده، شناخته می شود، خطوط آبی رنگ، رودخانه ها، خطوط سىاه رنگ جاده ها و خطوط قهوه ای رنگ شبکه مختصات جغرافىاىی را نشان می دهد. در اىن تصاوىر ماهواره ای زمىن های زراعی دارای به رنگ سفىد دىده لم ىزرع باىر و تىره و اراضی به رنگ سبز باغات و اراضی جنگلی به رنگ سبز روشن، محصول، می شوند. )عکس از سازمان فضاىی اىران( فصل اوّل جغرافیای طبیعی استان 2 به شکل ١ــ١ نگاه کنید. استان قم در کجای کشور عزیزمان ایران قرار دارد و با کدام استان ها هم جوار است؟ در این درس با موقعیت جغرافیایی و زمین شناسی استان قم آشنا می شوید. استان قم با وسعت ١١526 کیلومتر مربع در شمال غرب مرکز ایران قرار دارد. این استان از شمال به استان تهران، از شرق به استان سمنان، از غرب به استان مرکزی و از جنوب به استان اصفهان محدود می شود. استان قم در غرب دریاچۀ نمک )مسیله( و دشت کویر قرار دارد و مرکز آن، شهر قم است. درس اوّل : موقعیت جغرافیایی شکل ١ــ ١ــ نقشۀ تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران به تفکیک استان دریای خزر گرگانبجنورد ساری سمنان مشهد رشت اردبیل تبریز زنجان ارومیه کرمان زاهدان بیرجند یزد شیراز بوشهر خارک یاسوج اهواز اصفهان شهرکرد خرم آباد ایلام قم اراک همدان سنندج کرمانشاه قزوین دریای عمان خلیج فارس لاوانقشم کیش تنب بزرگ ابوموسی بندرعباس تهران کرج مرز کشورسیریتنب کوچک حد استان مرکز استان 3 جغرافیای طبیعی استان برای مطالعه جدول ١ــ١ــ مقایسۀ مساحت ایران و استان قم رتبهسهم از کشور )درصد(مساحت )کیلومتر مربع(استان/ کشور ــ١٩5١٠٠ , 6٤8 ,١کشور ١١526٠/7٠3٠قم برای مطالعه جدول ٢ــ١ــ طول و عرض جغرافیایی استان قم عرض جغرافیایی شمالیطول جغرافیایی شرقیشرح درجهدقیقهدرجهدقیقهدرجهدقیقه درجهدقیقه 585١٠65٠١١35٠٩3٤استان تاتا استان قم از نظر طول جغرافیایی تقریباً در بین نصف النهارهای 5٠ درجه تا 52 درجهٔ شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ قرار دارد. با توجه به شکل ١ــ١ و جدول 2ــ١، استان قم از نظر عرض جغرافیایی بین کدام مدارها قرار دارد؟ زمین شناسی استان قم از نظر زمین شناسی،قدیمی ترین سنگ های استان قم متعلق به اوایل دوران سوم است. زمین های استان قم به دو دورهٔ ترشیاری و کواترنر تعلق دارند. زمین های مربوط به کواترنر به صورت های مخروط افکنه، پادگانهٔ آبرفتی و پهنه های نسبتاً هموار بوده و از استان شهرهای و روستاها اکثر تمرکز محل اغلب دشت ها و مخروط افکنه ها شده اند. تشکیل مختلف دانه بندی های با رسوبات می باشد. برخی از آنها به دلیل شیب مناسب، وجود منابع آب و خاک نسبتاً حاصل خیز، محلّ فعالیت های زراعی می باشد. زمین های ترشیاری نیز به صورت مناطق ناهموار و کوهستانی، در نقاط مختلف استان به ویژه در جنوب و غرب آن گسترده شده است. 4 فعالیت گروهی ١ ــ١ ١ــ با مقایسهٔ نقشهٔ بالا و شکل١ــ١، به این سؤالات پاسخ دهید: الف( در شرق استان قم، دریاچه ……… و استان ……… قرار دارد. ب( نام استان های هم جوار با استان قم را در جای مناسب بنویسید. ج( با رسم یک خط، نصف النهار 5٠ درجهٔ شرقی را در نقشه مشخص کنید. فعالیت 5 جغرافیای طبیعی استان به شکل 2ــ١ و راهنمای نقشه با دقت نگاه کنید. آیا تمامی سرزمین استان قم از لحاظ ناهمواری یکسان است؟ چرا؟ در این درس، شما با ناهمواری ها و هم چنین پدیدهٔ زلزله در استان آشنا می شوید. به طور کلی می توان ناهمواری های استان را به سه دسته تقسیم کرد. با توجه به نقشهٔ استان قم، این ناهمواری ها را فهرست کنید. شکل ٢ــ١ــ نقشۀ ناهمواری های استان کیلومتر شرق جنوب شمال غرب ٦٠ ٤٠ ٢٠ ١٠ ٠ درس دوم : ناهمواری های استان 6 الف( نواحی کوهستانی این نواحی با ارتفاع بالاتر از ١5٠٠ متر از سطح دریا، در بخش جنوب و جنوب غربی و غرب استان قرار دارند. کوه های بلند استان بخشی از رشته کوه های مرکزی ایران می باشند که با ارتفاع و بارش بیشتر، ویژگی آب و هوای این مناطق را از سایر نقاط استان متمایز نموده اند و منشأ جریان رودهای فصلی و پیدایش سکونتگاه های روستایی در این نواحی گردیده اند. در جنوب استان، ارتفاعات اَرْدِهال قرار دارد )شکل 3ــ١( که بلندترین کوه استان )غَلیق، 3١76 متر( در این ناحیه واقع است و در غرب استان، ارتفاعات تفرش قرار دارد. البته تپه های منفرد و ارتفاعات دیگری نیز در بعضی نقاط استان وجود دارد. کوه دو برادران )شکل ٤ــ١(، کمر کوه و خضر از کوه های معروف نزدیک شهر قم هستند. شکل ٣ــ١ــ کوه های اردهال در جنوب استان شکل ٤ــ١ــ کوه دو برادران، نزدیک شهر قم 7 جغرافیای طبیعی استان فعالیت گروهی ٢ ــ١ با توجه به مقیاس ترسیمی شکل 2ــ١ مشخص کنید: الف( فاصلۀ مستقیم شهر قم تا دریاچۀ حوض سلطان چند کیلومتر است؟ ب( از غرب تا شرق استان قم چند کیلومتر است؟ شکل ٥ ــ١ــ روستای فردو در ناحیۀ کوهپایه ای ارتفاعات اردهال ب( نواحی پایکوهی این نواحی نیز بیشتر در پای ارتفاعات اردهال )جنوب استان( و ارتفاعات تفرش )در غرب استان( قرار دارند و از رسوبات ریز و درشت و به شکل مخروط افکنه های بزرگ و کوچک ساخته شده اند. به علت نفوذ پذیری زیاد این رسوبات، سفره های آب اهمیت توسعۀ کشاورزی نظر استقرار سکونتگاه های روستایی و از پایکوهی نواحی دلیل به همین و زیرزمینی غنی تشکیل شده زیادی دارد. فعالیت 8 پ( دشت ها مانند دشت های قم، جعفرآباد، خلجستان، قم را دشت ها تشکیل می دهند؛ بیشتر مساحت استان نگاه کنید. به شکل 2ــ١ کهک، قمرود، قنوات، سلفچگان و مسیله که اغلب این دشت ها محلی مناسب برای فعالیت های کشاورزی در استان است. مهم ترین دشت استان قم، دشت قم است که محل استقرار شهر قم بوده و از قطب های مهم صنعتی و کشاورزی استان محسوب می شود. دشت مسیله در شرق استان قرار دارد. این دشت با شیب کم به سمت دریاچهٔ نمک و حوض سلطان کشیده شده است. وجود دریاچهٔ نمک و حوض سلطان از پدیده های طبیعی خاص منطقه است. جنس خاک در این نواحی از رسوبات آبرفتی ریزدانه و عمدتاً گچ، آهک و نمک است. وجود تشکیلات گچی و نمکی باعث شورشدن آب های ناحیه شده است. هرچه از نواحی کوهستانی جنوب و غرب به طرف دریاچۀ نمک و دشت مسیله )سمت شرق( حرکت می کنیم، از کیفیت خاک و آب کاسته می شود. شکل ٦ ــ١ــ دشت مسیله در شرق استان ـ نزدیک روستای کاج 9 جغرافیای طبیعی استان فعالیت گروهی ٣ ــ١ ١ــ پدیده های زیر را در نقشه مشخص کنید: الف( ارتفاعات اردهال، ب( ارتفاعات تفرش، پ( کوه غلیق، ت( دشت سلفچگان و نیزار، ث( دشت کهک ج( دشت جعفر آباد. 2ــ ویژگی های نواحی پایکوهی استان را بنویسید. 3ــ با توجه به شکل 2ــ١ و راهنمای آن، جدول زیر را کامل کنید. میزان ارتفاع از سطح دریا به مترارتفاعات اطرافموقعیت جغرافیایینام دشت ١٠٠٠ــ78٠دشت مسیله کوه دو برادران و کمر کوهدشت قم غرب استاندشت خلجستان ٤ــ به نظر شما، کوهستان های استان چه تأثیری بر سکونتگاه های روستایی دارند؟ توضیح دهید. فعالیت 10 استان قم با وجود وسعت کم، آب و هوای متنوعی دارد. در این درس با آب و هوای استان آشنا می شوید. به تصاویر روبه رو نگاه کنید. این تصاویر هر یک مربوط به نقاط را تصویر هر هوای و آب نوع می توانید آیا است. قم استان مختلف بگویید؟ شکل ٧ــ١ــ نمایش انواع آب وهواهای استان انواع آب و هوای استان آنها مطالعهٔ به بخش این در که هواست و آب انواع دارای ناهمواری تنوع دلیل به قم استان کنید. توجه 8 ــ١ شکل به می پردازیم: ١ــ آب و هوای گرم و خشک: نواحی بیابانی شرق استان قم آب و هوای خشک دارد. در این نواحی، میانگین بارش سالانه کمتر از ١25 میلی متر و میانگین دمای سالانه بیش از ١٩ درجۀ سانتی گراد است. ٢ــ آب و هوای گرم و نیمه خشک: این نوع آب و هوا در بخش مرکزی و شمالی استان قرار دارد. در این ناحیهٔ آب و هوایی، میانگین بارش سالانه بین ١25 تا 2١5 میلی متر و میانگین دمای سالانه ١٤ تا ١٩ درجهٔ سانتی گراد است. ٣ــ آب و هوای معتدل کوهستانی: این نوع آب و هوا در نواحی پایکوهی و کوهستانی خلجستان و کهک قرار دارد. میانگین بارش سالانه بیش از 2٠٠ میلی متر و میانگین دمای سالانه، کمتر از ١٤ درجۀ سانتی گراد است. محلّ زندگی شما در قلمرو کدام یک از آب و هواهای فوق قرار دارد؟ درس سوم : آب وهوای استان )الف( )پ( )ب( 11 جغرافیای طبیعی استان اهمیت و تأثیر آب و هوا بر فعالیت های انسانی امروزه آب و هوای مناسب علاوه بر این که شرایط مناسبی برای زندگی فراهم می آورد، به رشد و توسعهٔ کشاورزی، شکوفایی اقتصاد روستایی و توسعهٔ اقتصادی شهرها نیز منجر می شود؛ از این رو، توجه به وضعیت آب و هوایی استان اهمیت می یابد. هم چنین، نوع آب و هوا بر تنوع فعالیت های مردم اثر دارد؛ برای مثال، به دلیل وجود آب و هوای معتدل کوهستانی در جنوب و غرب استان، فعالیت های باغداری و تولید میوه هایی مانند گیلاس و گردو تولید می شود ولی در بخش شرقی به دلیل آب و هوای گرم و خشک، امکان فعالیت کشاورزی وجود ندارد. آیا می توانید مثال های دیگری در مورد تأثیر آب و هوا بر فعالیت های انسانی در استان قم بیان کنید؟ پراکندگی جغرافیایی بارش و دما در استان به شکل ٩ــ١ نگاه کنید. این نقشه مربوط به توزیع بارش در استان قم است. همان طور که در نقشه می بینید، میانگین بارش سالیانه از جنوب و غرب استان به طرف شرق کاهش می یابد. آیا می دانید چرا؟ میانگین حداقل و حداکثر بارش در استان قم چند میلی متر است و در کجا مشاهده می شود؟ شکل ٨ ــ١ــ نقشۀ پراکندگی انواع آب و هواها در استان قم آب و هوای گرم وخشک آب و هوای گرم ونیمه خشک آب و هوای معتدل کوهستانی جعفریه قنوات قم دستجرد سلفچگان کهک راهنمای نقشه 12 حالا به شکل ١٠ــ١ نگاه کنید. این نقشه مربوط به پراکندگی جغرافیایی میانگین دمای سالانه در استان قم است. همان طور که در نقشه می بینید، میانگین دمای سالانۀ استان قم از نواحی جنوبی و غربی به طرف شرق استان افزایش می یابد. چرا؟ شکل ٩ــ١ــ نقشۀ پراکندگی بارش سالانه در استان شکل ١٠ــ١ــ نقشۀ پراکندگی دمای سالانه در استان دریاچۀ نمک دریاچۀ نمک دریاچۀ حوض سلطان دریاچۀ حوض سلطان راهنمای نقشه کمتر از ١٢٥ ٢١٥ــ ١٢٥ بیش از ٢١٥ میلی متر قنوات قم جعفریه دستجرد سلفچگان کهک قنوات قم جعفریه سلفچگان کهک دستجرد بیش از ١٩ ١٩ــ ١٤ کمتر از ١٤ درجه سانتی گراد 13 جغرافیای طبیعی استان برای مطالعه علل کمبود بارش در استان تا حالا فکر کرده اید که چرا در استان قم بارش کم است؟ عوامل گوناگونی در کم بارش بودن استان قم نقش دارد که در ادامه به چند مورد اشاره می کنیم: ١ــ حاکمیت توده هوای پرفشار جنب حاره به استان قم و دیگر استان های کشور در فصل تابستان و جلوگیری از ورود بادهای مرطوب غربی به استان 2ــ دوری از دریاها و اقیانوس ها و در نتیجه، نرسیدن رطوبت به استان 3ــ وجود رشته کوه زاگرس به عنوان مانعی بر سر راه رسیدن بادهای مرطوب غربی به استان ٤ــ پایین بودن میانگین ارتفاع استان. در سال های اخیر، به دلیل کاهش بارش در استان قم و دیگر نواحی کشور، خشک سالی های مکرر و متناوب مشکلاتی در زندگی مردم استان پدید آورده اند. شکل ١١ــ١ــ نمودار میانگین بارندگی سالانه در ایستگاه شکوهیه قم )٨٨ ــ١٣٦٥( به میلی متر قل حدا کثر حدا ین انگ می 14 فعالیت گروهی ٤ ــ١ با توجه به شکل های ٩ــ١، ١٠ــ١ و ١١ــ١، جدول زیر را کامل کنید. موقعیت جغرافیایی منطقۀ آب و هوایی میانگین ارتفاع به متر میانگین دمای سالانه به سانتی گراد میانگین بارش سالانه به میلی متر آب و هوای معتدل کوهستانی آب و هوای گرم و نیمه خشک آب و هوای گرم و خشک موارد خواسته شدۀ زیر را در نقشۀ روبه رو رسم کنید: الف( خطّ هم بارش بیش از 2٠٠ میلی متر ب( خطّ هم دمای بیش از ١٩ درجۀ سانتی گراد پ( منطقۀ آب و هوایی نیمه خشک. فعالیت 15 جغرافیای طبیعی استان کُمْ؛ حرمت زمین را نگه دارید، که به منزلۀ مادر شماست. فَاِنَّها اُمَّ ظوُا مِنَ الاَرضِ قال رسول اللّه )ص(: تحََفَّ ) نهج الفصاحه، حدیث1130( آنها، وظیفۀ هر فردی منابع طبیعی، بستر توسعۀ هر سرزمین محسوب می شوند و حفاظت از این منابع و استفادۀ اصولی از است. ــ آیا می توانید چند نمونه از منابع طبیعی موجود در استان قم را نام ببرید؟ آب، خاک، پوشش گیاهی، زندگی جانوری و معادن مهم ترین منابع طبیعی هر منطقه جغرافیایی است. در این درس با منابع طبیعی استان قم آشنا می شوید. 1ــ آب ها وَ جَعَلنْا مِنَ الماءِ کُلَّ شَیءٍ حَیّ؛ و هر چیز زنده ای را از آب پدید آوردیم. همان گونه که در درس دوم خواندید، استان قم در نواحی خشک و نیمه خشک کشور واقع شده است و بارش در آنجا کم است. از سوی دیگر، با توجه به روند رو به رشد و توسعۀ شهرها، تقاضا برای مصرف آب روز به روز در حال افزایش است. این مسائل باعث محدودیت منابع آب در استان شده است. آب های استان قم را می توان به دو دسته تقسیم کرد: الف( آب های سطحی، ب( آب های زیر زمینی. الف( آب های سطحی آب های سطحی استان شامل رودها و دریاچه هاست که به مطالعۀ آنها می پردازیم. رودها: به شکل ١2ــ١ نگاه کنید. استان قم در شرق حوضۀ آبریز دریاچۀ نمک قرار گرفته است. اغلب رودهای این حوضه ابتدا وارد استان قم شده و سپس وارد دریاچۀ فصلی نمک می شوند. این رودها در فصل زمستان دارای آب هستند ولی در تابستان خشک می شوند. ٰ درس چهارم : منابع طبیعی استان )سورۀ انبیاء، آیۀ 30( 16 به شکل ١2ــ١ توجه کنید. در استان قم، دو رود اصلی قمرود و قره چای و چندین رود فرعی جریان دارد. رودهای فرعی به طور مستقیم یا غیرمستقیم به رودهای اصلی استان وارد می شوند. در اینجا به بررسی رودهای اصلی می پردازیم: 1ــ قمرود: این رود از دامنۀ کوه های قلعه خلیل واقع در شهرستان فریدن واقع در ٤٠ کیلومتری غرب خوانسار سرچشمه و از دشت سلفچگان از عبور این رود پس قم وارد می شود. به استان از استان های اصفهان و مرکزی، از عبور می گیرد و پس نیزار، رودهای فرعی زواریان، قره سو، سلمان و درّه باغ به آن می پیوندند. قمرود پس از عبور از وسط شهر قم، )شکل ١٣ــ١( در 22 کیلومتری شمال شرق شهر قم در محلی به نام پل دلّک به رود قره چای می پیوندد. اگر به شکل ١2ــ١ نگاه کنید، متوجه می شوید که قمرود شعبه های متعددی در استان قم دارد. اغلب این رودها از ارتفاعات اردهال و سخت حصار سرچشمه می گیرند. طول قمرود 2٨٨ کیلومتر است. شکل 1٢ــ1ــ نقشۀ حوضۀ آبریز دریاچۀ نمک ابهر رود رود شور دریاچۀ نمک دریاچۀ حوض سلطان کیلومتر رودها مرز حوضۀ آبریز مرز استان قم نقاط شهری 17 جغرافیای طبیعی استان ٢ــ قره چای: این رود از ارتفاعات جنوب شازند اراک سرچشمه می گیرد و پس از عبور از استان های مرکزی و همدان و دریافت شعباتی از این استان ها، از طرف شمال غربی وارد استان قم )بخش جعفرآباد( می شود و پس از دریافت شعباتی گوناگون بیابانی مسیله وارد دریاچۀ نمک می شود )شکل به قمرود می پیوندد. این رود پس از عبور از دشت خشک و در محل پل دلّک ١٤ــ١(. به نقشۀ پراکندگی رودهای استان نگاه کنید. در استان قم رودهای مختلفی وارد قره چای می شود. این رودها اغلب از ارتفاعات تفرش سرچشمه می گیرند؛ مانند رود دستجرد، مروارید، سولقان، وِزِوا و کنُد رود طغرود. شکل 13ــ1ــ قمرود؛ از وسط شهر قم عبور می کند. 18 فعالیت گروهی ٥ ــ1 با استفاده از شکل های ١٤ــ١ و 2ــ١ جدول را کامل کنید: محلّ سرچشمه )نام ارتفاعات(موقعیت جغرافیایینام رودمحلّ سرچشمه )نام ارتفاعات(موقعیت جغرافیایینام رود فردوغرب استاندستجرد کمر کوهلک شورمروارید سلمانوزوا قره سووشنوه کند روددره باغ شکل 1٤ــ1ــ نقشۀ پراکندگی دریاچه ها، سدها و رودهای استان قم دریاچۀ نمک فعالیت سد 1٥خرداد رودهای اصلی رودهای موقتی سد راهنمای نقشه کیلومتر 19 جغرافیای طبیعی استان سد قم استان محدودۀ از خارج در و سنجگان و کبُار اسماعیل، امامزاده سد مانند سدهایی قم، استان داخل در سدها: ١٥ خرداد قرار دارد. سّد ١٥ خرداد: این سد در فاصلۀ ٦٥ کیلومتری جنوب غربی شهر قم و در خارج از محدودۀ سیاسی استان قم روی قمرود ساخته شده است. هدف از ساخت این سد، تأمین آب آشامیدنی شهر قم، تأمین آب مورد نیاز زمین های کشاورزی و نیز مهار سیلاب است. این سد از دو قسمت، سدّ اصلی و بازوی خاکی تشکیل شده است. آب دریاچۀ سد به دلیل ورود برخی رودهای فرعی شور به قمرود و تبخیر زیاد سد، تا حدودی شور است )شکل ١٥ــ١(. شکل 1٥ــ1ــ سدّ 1٥ خرداد احداث شده زیرزمینی آب تغذیۀ سفره های و آب کشاورزی تأمین با هدف و سدّ سنجگان کبار اسماعیل، سدّ امامزاده سدّ است. سدّ کبار در 2٨ کیلومتری جنوب قم روی رود بیرقان احداث شده و با قدمتی حدود 7٠٠ سال، قدیمی ترین سدّ قوسی جهان است )شکل ١٦ــ١(. شکل 1٦ــ1ــ سدّ کبار 20 دریاچه ها: به شکل ١٤ــ١ نگاه کنید. دو دریاچۀ نمک )مسیله( و حوض سلطان را می بینید. در این بخش، به مطالعۀ این دو دریاچه می پردازیم. 1ــ دریاچۀ نمک )قم(: دریاچۀ نمک از نظر موقعیت جغرافیایی در شرق استان قم و در بین سه استان قم، سمنان و اصفهان قرار دارد. تبخیر زیاد سبب شوری شدید آب و ایجاد لیه ضخیمی از نمک در دریاچه شده است. قسمت غرب و شمال غرب دریاچۀ نمک که رود کرج و جاجرود به آن وارد می شود، باتلاقی است. مساحت این دریاچه در حدود ١٨٠٦ کیلومتر مربع است. شکل 1٧ــ1ــ سطح دریاچۀ نمک قم در فصل تابستان 2ــ دریاچۀ حوض سلطان: این دریاچه، در شمال استان قم و در کنار بزرگراه قم ــ تهران قرار گرفته است. حوض سلطان چاله ای سفید رنگ است که در فصل زمستان و بهار به شکل دریاچه ای کم عمق و با آب صاف و زللی، دیده می شود. این دریاچه در ـ ٥ در فصل پنجم توجه کنید(. تابستان خشک می شود به طوری که می توان از روی آن عبور کرد )به شکل 2٣ـ برای مطالعه ب( آب های زیرزمینی آب های زیرزمینی از طریق چاه های عمیق و نیمه عمیق، قنات ها و چشمه ها مورد بهره برداری قرار می گیرند. آب های از بهره برداری میزان ٣ــ١( )جدول کشور، آب جامع طرح مطالعات از به دست آمده نتایج پایۀ بر میزان در نظر گرفتن با بوده است. مترمکعب میلیون قم در سال زراعی ٨7 ــ١٣٨٦ حدود ١١7٨ استان زیرزمینی ذخایر سفره های آب زیرزمینی و بررسی وضعیت عوامل تغذیه و تخلیۀ آنها مشخص شده است که روند رو به افزایش بهره برداری از ذخایر سفره های آب زیرزمینی بیش از توان بالقوه آن بوده و سطح آب های زیرزمینی در استان قم، به ویژه 21 جغرافیای طبیعی استان در دشت قم، افت شدیدی داشته است. به نظر شما، پیامدهای افت شدید سطح آب های زیر زمینی چیست؟ جدول 3ــ1ــ نوع بهره برداری از آب های زیرزمینی استان در سال 138٦ درصدمقدار آب تخلیه شده در طول سالتعداد )حلقه(نوع بهره برداری ٩٦٥٨2 میلیون متر مکعب٤٠٠چاه ١٩2/7١٦/٣میلیون مترمکعب727قنات 2٠/٥٥١/7 میلیون مترمکعب٣٦٠چشمه منابع تأمین آب مورد نیاز شهر قم آیا می دانید آب کلان شهر قم چگونه و با چه هزینه ای تأمین می شود؟ برای تأمین آب شرب مورد نیاز شهر قم، سه منبع مهم در حال حاضر وجود دارد که عبارت اند از: 1ــ دریاچۀ سدّ 1٥ خرداد: در نزدیکی سدّ ١٥ خرداد تصفیه خانه ای ساخته شده است که سالنه حدود ٥٥ میلیون مترمکعب آب دریاچۀ سدّ ١٥ خرداد را تصفیه می کند و از طریق خطّ لوله به شهر قم منتقل می شود. ٢ــ چاه های داخل شهر قم: در حدود ٤٩ حلقه چاه که بیش تر در بستر قمرود حفر شده اند، قسمتی از آب مورد نیاز شهر قم را تأمین می کنند. شکل 18ــ1ــ تصویر یکی از چاه های آب داخل رودخانه 3ــ چاه های علی آباد: در حدود ١٣ حلقه چاه در دشت علی آباد واقع در شمال غرب استان حفر شده است که بخشی از آب آشامیدنی شهر قم را تأمین می کنند. 22 برنامه های تأمین آب شیرین شهر قم مهم ترین برنامه های تأمین آب شیرین مورد نیاز مردم قم عبارت اند از: ١ــ طرح انتقال آب از سرشاخه های دز به قم 2ــ تهیه و تأمین آب شرب و شیرین با دستگاه های اسمز معکوس و توزیع آن از طریق ایستگاه های برداشت آب )آبسار( محدودیت های منابع آب در استان استان قم در مناطق خشک و نیمه خشک کشور قرار گرفته و از نظر میانگین بارندگی سالنه ١٥٠ میلی متر با کمبود آب مواجه است؛ به طوری که بخش عمده ای از نیازهای آبی آن ازمناطق مجاور قم تأمین می شود. در واقع، کمبود منابع آبی، کیفیت نامناسب آب و بهره برداری بی رویه از آب ها به عنوان مهم ترین مسائل و مشکلات منابع آب در شهر قم است. وظیفهٔ ما در مقابل محدودیت های مربوط به آب در استان چیست؟ فعالیت گروهی ٦ ــ1 ١ــ قمرود و قره چای را از لحاظ جهت و موقعیت جغرافیایی با هم مقایسه کنید. 2ــ علت منحصر به فرد بودن سدّ کُبار چیست؟ ٣ــ تفاوت ها و شباهت های دو دریاچهٔ نمک و حوض سلطان را شرح دهید. ٤ــ شما برای حلّ مشکلات و محدودیت های مربوط به آب در استان قم از جمله شهر قم، چه راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟ ٥ ــ استان قم در کدام حوضهٔ آبریز قرار دارد؟ ٦ ــ برنامه های تأمین آب شیرین در شهر قم را بنویسید. 7ــ در نقشهٔ گنگ استان قم، پدیده های مورد نظر را مشخص کنید. ــ ــ رود مسیله ــ سدّ سنجگان ــ سدّ ١٥ خرداد ــ رود قره چای قمرود دریاچهٔ حوض سلطان فعالیت آیا می دانید امروزه روش های تصفیهٔ مختلفی برحسب نوع فاضلاب و شرایط محل و استفاده مجدد از پساب در کشور گسترش پیدا کرده است که از میان آنها سه روش لجن فعال،لگون هوادهی و برکه تثبیت بیشتر در کشور توسعه داده شده است. برای تصفیه فاضلاب شهر قم از دو روش لگون هوادهی و لجن فعال استفاده شده است. روش لجن فـعـال یکـی از متداول تـرین روش هــای تصفیه فـاضلاب در دنیا مـی بـاشد کـه بــرای تصفیه فـاضلاب از میکروارگانیسم های هوازی استفاده می شود. 23 جغرافیای طبیعی استان ٨ ــ به دو تصویر پایین نگاه کنید از مقایسۀ آنها چه نتیجه ای می گیرید؟ در چند سطر شرح دهید. برای مطالعه لیتر ١٣٥ قمی شهروند هر مصارف کلیۀ برای شده گرفته نظر در آب مقدار مصرف، الگوی جدول طبق مقدار الگو، این طبق بگیریم، نظر در نفر ٥ میانگین به طور را خانواده یک افراد اگر حال است، شبانه روز در کنیم ضرب ماه روزهای تعداد در را خانواده روزانۀ مصرف اگر و می شود لیتر ٦7٥ خانواده یک آب مصرفی )2٠2٥٠ لیتر = ٦7٥ × ٣٠(، مقدار مصرف ماهیانۀ خانواده تقریباً برابر با 2٠ مترمکعب خواهد بود. حال با مراجعه به قبض آب خانوادۀ خود، ببینید که مقدار آب مصرفی خانوادۀ شما در یک ماه چه قدر است. اگر بیش از 2٠ متر مکعب بود، لزم است با راهنمایی اعضای خانواده تان، در مصرف آب صرفه جویی کنید و استفاده از آب را به حدّ الگوی مصرف برسانید. آیا می دانید آیا می دانید یکی از راه های به جا آوردن شکرانۀ نعمت های خداوند، استفاده صحیح و به اندازه از آنهاست و در مقابل، اسراف در واقع کفران نعمت است که به کاهش نعمت ها و رحمت های الهی منجر می شود. 24 ٢ــ خاک از نظر نوع خاک در ارتفاعات غربی و جنوبی، بیشتر خاک های ماسه ای و شنی وجود دارد. در اطراف قمرود و شهر قم، خاک بیشتر از نوع ماسه ای است که ناشی از رسوبات قمرود است. هم چنین در شرق استان بیشتر خاک های شور و بسیار شور وجود دارد. 3ــ جنگل ها و مراتع پوشش گیاهی استان قم را می توان به دو دسته جنگل ها و مراتع دسته بندی کرد. الف( جنگل ها با توجه به اقلیم حاکم بر استان قم جنگل طبیعی در این استان وجود ندارد، لیکن براساس نقشۀ پوشش گیاهی استان قم )شکل 22ــ١( جنگل های استان را به دو گروه می توان دسته بندی کرد: 1ــ جنگل های دست کاشت: جنگل هایی اند که منشأ طبیعی نداشته و به دست انسان ایجاد شده اند. مساحت جنگل های دست کاشت در استان قم ٤١٣٦ هکتار است. جنگل های دست کاشت شامل پارک های جنگلی دست کاشت و تاغ زارهای استان می باشند. الف( پارک های جنگلی دست کاشت: به مناطقی گفته می شود که با جمع آوری گونه های گیاهی متنوع و مناسب و به منظور بازسازی محیط های تخریب شده و با ایجاد محیط های جنگلی تحت مدیریت تفرجی قرار می گیرد. مهم ترین پارک های جنگلی استان ـپارک جنگلی علوی )کیلومتر ٥ جاده قم ــ نیزار( پارک جنگلی غدیر )کیلومتر ١٠ جاده قم ــ نیزار( و پارک قم عبارت اند از: ١ـ جنگلی اسلام آباد )کیلومتر ١٠ جاده قم ــ سلفچگان( شکل 19ــ1ــ پارک جنگلی علوی 25 جغرافیای طبیعی استان شکل ٢0ــ1ــ تاغ زارهای اطراف حسین آباد میش مست ب( تاغ زارها: به منظور جلوگیری از حرکت ماسه های روان در منطقۀ شرق استان قم اقدام به کاشت گونه های گیاهی تاغ شده است که بیشتر در اطراف روستای حسین آباد میش مست قرار دارند. ٢ــ بیشه زارها و درختچه زارها: این مناطق با وسعت ٩١2٥ هکتار در سطح استان پراکنده اند و شامل رویش گاه طبیعی گز است. درختچه های گز بیشتر در منطقۀ مسیله و اطراف رودخانۀ قره چای و رود شور قرار دارند. شکل ٢1ــ1ــ درختچۀ گز در بستر رود قمرود 26 بالیی ژنتیکی ارزش دارای که و در معرض خطر آسیب پذیر انقراض، با گونه های درحال مناطقی ذخیره گاه های جنگلی: هستند ذخیره گاه جنگلی گفته می شود. مساحت ذخیره گاه های جنگلی استان قم بالغ بر 2٠٠٠ هکتار با گونه های گیاهی بَنه و بادامچه بوده که در مناطق کوهستانی استان پراکنده شده اند. شکل ٢٢ــ1ــ نقشۀ پوشش گیاهی استان قم ب( مراتع استان به دو شکل 2٣ــ١ نگاه کنید. مرتع، زمینی است شامل کوه، دامنه یا زمین های مسطح که در فصول رویش گیاهان، دارای پوشش گیاهی از نوع گیاهان علوفه ای خودروست و با توجه به سابقۀ بهره برداری صرفاً مورد چرای دام قرار می گیرد. کیلومتر 0 10 ٢0 ٤0 ٦0 80 27 جغرافیای طبیعی استان شکل ٢3ــ1ــ مراتع استان قم در دشت ها و دامنه ها در حال حاضر، وسعت مراتع استان قم 72٣٠١٩ هکتار است. انواع مراتع استان از نظر موقعیت، کوهستانی، تپه ماهوری و دشتی است. نواحی غربی و جنوبی استان که از نظر فصل چرای دام جزء مراتع ییلاقی محسوب می شود، به دلیل شرایط مناسب تر آب و هوایی، پوشش گیاهی آن از نوع استپ کوهستانی است. در این میان، منطقۀ حفاظت شدۀ پلنگ دره در جنوب غربی استان نسبت به سایر نواحی از پوشش گیاهی مناسب تری برخوردار است. در نواحی شرقی و مرکزی استان، ازنظر فصل چرای دام مراتع از نوع قشلاقی بوده و پوشش گیاهی به دلیل شوری آب و خاک و کمبود بارش، بیش تر از نوع گیاهان شورپسند و خشکی پسند است. اهمیت مراتع استان: با توجه به شرایط اقلیمی حاکم بر استان قم، مراتع در حفظ آب و خاک و ایجاد تعادل در محیط زیست از اهمیت به سزایی برخوردارند که در زیر به مهم ترین نقش آنها اشاره می شود: الف( حفظ خاک: مراتع استان، خاک را در مقابل فرسایش حفظ می کند و به تولید خاک سرعت می بخشد. ب( تولید علوفه: مراتع، مهم ترین منبع تأمین کنندۀ مواد غذایی برای دام ها هستند، درنتیجه، موجب رونق دامداری در استان می شوند. پ( تولید محصولات دارویی، خوراکی و صنعتی: در استان قم، بعضی از گیاهان خود رو ارزش دارویی دارند )مانند کاسنی، خارشتر، شیرین بیان و بومادران(، برخی ارزش خوراکی دارند )مثل ریواس، کنگر، زرشک و سماق( و گروهی نیز به عنوان گیاهان صنعتی، چه در صنایع داخلی و چه در صنایع خارجی از اهمیت ویژه ای برخوردارند )مانند گون، باریجه و اُشنان(. یادآوری می شود که در استان قم، تاکنون 7٠٠ گونۀ گیاهی شناسایی شده است؛ یعنی، ١٠ درصد از کلّ گونه های گیاهی کشور در این استان قرار دارد که حدود ١٥٠ گونۀ آن دارای ارزش دارویی است. یا فقیرشدن مراتع اندیشیده اید؟ چه عواملی در استان قم نابودی تا به حال دربارهٔ علل آیا علل تخریب مراتع در استان: موجب تخریب مراتع شده است؟ عوامل تخریب مراتع در استان قم عبارت اند از: الف( عوامل انسانی: شامل تغییر کاربری مراتع به زمین های مسکونی و کشاورزی و چرای بی رویۀ دام ها. )ب()الف( 28 ب( عوامل طبیعی: از قبیل کمبود بارندگی و توزیع نامناسب بارش از نظر زمانی، خشک سالی های دوره ای و نیز حملهٔ آفات نباتی و بروز انواع بیماری ها فعالیت گروهی ٧ــ 1 ١ــ به نظر شما، عوامل انسانی نقش بیشتری در تخریب مراتع استان دارد یا عوامل طبیعی؟ چرا؟ 2ــ راهکارهای شما برای جلوگیری از تخریب مراتع استان چیست؟ ٣ــ دربارهٔ فواید مراتع مطالبی را تهیه کرده، در کلاس ارائه کنید. ٤ــ وظیفۀ ما در مقابل حفظ عرصه های جنگلی و مراتع استان چیست؟ فعالیت برای مطالعه ٤ــ زندگی جانوری تنوع ناهمواری، آب و هوا و پوشش گیاهی در استان موجب ایجاد زیست بوم های گوناگونی مانند منطقۀ شکار ممنوع پلنگ دره، منطقهٔ حفاظت شده کویر و تالب حوض سلطان شده است )شکل2٦ــ١(. به جدول ٥ ــ١ توجه کنید. در کلّ استان قم، 2٨٠ گونۀ جانوری به شرح جدول ذیل شناسایی شده است که باید از آنها حفاظت شود: جدول ٤ــ1ــ گونه های جانوری شناسایی شده استان تعداد گونه در استاننوع گونۀ جانوری ١٥٩پرندگان ٤٣خزندگان 2٠ماهی ها ٥٦پستانداران 2دوزیستان 29 جغرافیای طبیعی استان شکل ٢٤ــ1ــ منطقۀ پلنگ دره ٢ــ منطقۀ حفاظت شدۀ کویر: به شکل 2٥ــ١ نگاه کنید. منطقۀ حفاظت شدۀ کویر در شمال شرق استان قم قرار دارد. به دلیل داشتن ذخایر با ارزش گیاهی و جانوری متنوع، از میراث طبیعی و ملی کشور محسوب می شود و زیستگاه پستاندارانی مانند آهو و گونه های با ارزش و کمیابی مانند یوزپلنگ و گورخر است. بخش های کوهستانی آن نیز دارای پوشش گیاهی استپی حیواناتی مانند کَل، بز، قوچ و میش است و پرندگان مهاجری چون فلامینگو به آب بندها و شوراب های استان روی می آورند. بین تالب حوض سلطان و به شکل 2٥ــ١ نگاه کنید. در شرق استان قم و در فاصلۀ 3ــ دشت مسیله: زیستگاه های حیات وحش استان در استان قم زیستگاه های وحش مهمی وجود دارد که در اینجا به مطالعه آنها می پردازیم: 1ــ منطقۀ حفاظت شده پلنگ دره: به شکل 2٤ــ١ توجه کنید. منطقۀ حفاظت شده پلنگ دره با وسعتی در حدود ٣2٠٠٠ هکتار در جنوب غربی استان و در فاصلۀ ٥٠ کیلومتری جنوب غربی شهر قم قرار دارد. وجود ارتفاعات از جمله کوه آله و سخت حصار از ویژگی های توپوگرافی منطقه محسوب می شود. وجود چشمه سارهای زیبا و مناظر طبیعی بدیع از ویژگی های گردشگری منطقه به حساب می آید. پوشش گیاهی غالب منطقه بیشتر شامل گز، بادام کوهی )بادامچه( ، گون، ریواس و… می توان اشاره کرد. همچنین وجود گونه های متنوع جانوری مانند کبک، از نه چندان دور پلنگ در سال های بز، قوچ و میش، گرگ، گراز، شغال، روباه و زیستگاه و بلدرچین، کل تیهو، جاذبه های منطقه است که در صورت حفاظت بیشتر می تواند در زمرۀ مناطق خاص از نظر تنوع زیستی کشور باشد. بیشتر بدانیم 30 دریاچۀ نمک دشت مسیله قرار دارد. این منطقه به دلیل وجود جنگل های گز و تاغ و انواع گونه های جانوری و گیاهی دارای اهمیت است. ٤ــ تالاب شکار ممنوع حوض سلطان: این تالب در شمال استان واقع شده و گونه های گیاهی و حیوانی متنوعی دارد. در شورابه های این تالب نوعی میگو به نام »آرتمیا« دیده می شود. شکل ٢٥ــ1ــ موقعیت جغرافیایی زیستگاه های حیات وحش استان شکل ٢٦ــ1ــ هوبره پرنده ای در منطقۀ مسیله شکل ٢٧ــ1ــ شاهین نماد محیط زیست استان قم 31 جغرافیای طبیعی استان بیابان ها: نزدیک به نیمی از وسعت استان قم را نواحی بیابانی تشکیل می دهد که اغلب در نیمهٔ شرقی استان قرار دارد. سطح بیابان های استان را اغلب اراضی کویری، دریاچه های شور، باتلاق ها، تپه های شنی، پهنه های ماسه ای و درختچه زارها پوشانده است. بیابان های استان دارای توانمندی های زیادی است که به چند مورد از آنها اشاره می شود: ــ وجود انواع معادن مانند وجود انواع معادن نمک، سنگ های ساختمانی، نفت و گاز طبیعی ــ تنوع گونه های گیاهی مانند وجود انواع گیاهان مرتعی و علوفه ای و گیاهان دارویی، صنعتی و خوراکی ــ وجود جاذبه های گردشگری مانند کاروان سراها، قلعه های قدیمی، آب انبارها، چشم اندازهای زیبا. به نظر شما بیابان های استان دارای توانمندی های دیگری نیز هست؟ توضیح دهید. ٥ ــ معادن استان معادن از جمله منابع طبیعی است کـه در صورت اعمال مدیریت درست، نقش اساسی در تـوسعهٔ صنعتی استان ایفا خـواهد کرد. آیا می توانید چند نمونه از منابع معدنی استان قم را نام ببرید؟ استان قم از تنوع معدنی زیادی برخوردار است و به رغم محدود بودن مساحت استان، در حال حاضر ١٤ نوع مواد معدنی قابل استخراج وجود دارد؛ مانند سنگ های ساختمانی، منگنز، گاز طبیعی، نفت و … که در درس سیزدهم مطالب بیشتری در مورد منابع معدنی استان قم خواهید آموخت. 32 هُوَ اَنشاکَُم مِنَ الاَرضِ وَ استعَمَرکُم؛ اوست که شما را از زمین آفرید و آبادی آن را به شما واگذاشت. )سورۀ هود، آیۀ ٦1( درس پنجم : مسائل و مشکلات محیطی استان دانش آموز عزیز، آیا می دانید استان قم، مشکلات محیطی دارد؟ آشنا است محیطی زیست مشکلات و طبیعی مخاطرات شامل که استان محیطی مشکلات از برخی با شما درس، این در می شوید. 1ــ مخاطرات طبیعی در استان آنها مطالعۀ به که دارد وجود سرمازدگی و خشک سالی سیل، زلزله، مانند طبیعی، مخاطرات وقوع احتمال قم استان در می پردازیم: الف( زلزله در استان: آیا تاکنون اندیشیده اید که استان قم از نظر وقوع زلزله در چه وضعیتی قرار دارد؟ به شکل 2٨ــ١ نگاه کنید. شکل ٢8ــ1ــ نقشۀ پراکندگی خطوط گسل و ناحیه بندی خطر زلزله در استان قم 33 جغرافیای طبیعی استان شهر قم از نظر زلزله خیزی در نقشۀ ناحیه بندی زلزله و با توجه به وجود گسل های فعال در استان در ناحیه ای با تخریب متوسط قرار دارد. تاکنون زلزله های کوچک تا متوسطی در این استان رخ داده است. البته امکان وقوع زلزله های بزرگ با دوره بازگشت طولنی نیز در منطقه وجود دارد. میزان تخریب در دیگر مناطق استان چگونه است؟ )با توجه به شکل 2٨ــ١ پاسخ دهید.( به جدول ٥ ــ١ دقت کنید. در استان قم گسل هایی وجود دارد که مهم ترین آنها گسل البرز و کوشک نصرت در شمال استان و گسل قم در جنوب غرب شهر قم که طول آن حدود ٤٥ کیلومتر است و سبب پدید آمدن ارتفاعات مجاور این شهر شده است. جدول ٥ ــ1ــ گسل های مهم استان قم و اطراف آن موقعیت جغرافیاییطول )کیلومتر(نام گسل شمال استان١٦٠کوشک نصرت جنوب شهر قم٤٥قم جنوب استان٤٠بیدهند ١2 کیلومتری شمال شرقی شهر قم2٥البرز ٥ کیلومتری شمال دریاچه حوض سلطان22حوض سلطان راه های مقابله با خطر زلزله در استان ١ــ شناسایی دقیق موقعیت جغرافیایی گسل های استان 2ــ جلوگیری از ساخت و ساز در اطراف گسل ها به ویژه گسل قم ٣ــ سبک سازی ساختمان ها که یکی از اقتصادی ترین و ساده ترین روش های ایمن سازی ساختمان ها در مقابل زلزله است. ــ شما چه راهکارهای دیگری برای مقابله با وقوع زلزله در استان قم پیشنهاد می کنید؟ ب( خشک سالی: استان قم در مناطق خشک و نیمه خشک کشور واقع شده است؛ از این رو، خشک سالی در استان پدیده جدیدی نیست و این استان اغلب مواقع با این مخاطرات مواجه است. براساس مطالعات انجام گرفته توسط ستاد حوادث غیرمترقبه استان، پیامدهای خشک سالی در مناطق کوهستانی استان )جنوب و غرب استان( بیشتر دیده می شود، حتی برخی از قنات ها و چشمه های این مناطق خشک شده اند. اما در دشت های استان به دلیل اینکه بیشتر از آب چاه ها استفاده می شود این پیامدها کمتر و یا با تأخیر صورت می گیرد. عوامل مؤثر در تشدید بروز خشک سالی در استان: ١ــ کاهش شدید میانگین بارش سالیانه در سال های اخیر 2ــ بهره برداری غیراصولی و نامناسب از منابع آب در بخش های مختلف )کشاورزی و آشامیدنی( استان 34 فعالیت گروهی 8 ــ1 ــ برای کاهش خسارات خشک سالی در استان چه راهکارهایی را مناسب می دانید؟ آبخیز تخریب حوزه های به دلیل پ( سیل: استان خسارات ناشی از سیل در استان در چند دهه اخیر در حال افزایش است به طوری که مردم بیشتر بارش های از خود اندک سهم از استان نواحی قابل شده اند. متحمل را خسارت حداکثر استان فعالیت های انجام ١٣7٠ سال از بعد است ذکر آبخیزداری و سایر اقدامات امنیتی نقش مؤثری در ناشی از سیل داشته است. شکل کاهش خسارات ٣٠ــ١ وقوع سیل در شهر قم و طغیان آب رودخانه قمرود در فروردین ١٣٨٨ را نشان می دهد. شکل٢9ــ1ــ روز 9 فروردین 1388 شکل 30ــ1ــ وقوع سیل در روز 11 فروردین 1388 فعالیت 35 جغرافیای طبیعی استان راه های مقابله با سیل در استان اجرای طرح های آبخیزداری، تهیه نقشه های خطر وقوع سیل و مشخص نمودن مناطق سیل خیز و پیش بینی های لزم در استان از مهم ترین اقدامات مناسب پیشگیرانه از وقوع سیل است. نظر شما در این باره چیست؟ فعالیت گروهی 9 ــ1 دو شکل 2٩ــ١ و ٣٠ــ١ را با هم مقایسه کنید. چه نتیجه ای می گیرید؟ آبخیزداری: آبخیزداری مدیریت و استفاده صحیح از اراضی حوزه آبخیز طبق برنامه های از قبل طرح ریزی شده مشتمل بر مهار فرسایش و تنظیم جریان های سیلابی و رسوب گذاری و اصلاح پوشش گیاهی و غیره است. مهم ترین اهداف آبخیزداری که در استان قم انجام می شود عبارت است از: ١ــ بهره برداری مناسب و منطقی از منابع طبیعی، کشاورزی، صنعتی، نیروی انسانی به گونه ای که توسعه در همه زمینه ها باشد و آسیب به طبیعت و محیط زیست به حداقل ممکن کاهش یابد. 2ــ کنترل و مهار سیل، تقویت و تغذیه سفره های آب زیرزمینی و کنترل فرسایش خاک ت( سرمازدگی: یکی دیگر از مخاطرات طبیعی مربوط به آب و هوا در استان قم سرمازدگی است که موجب خسارات زیادی به کشاورزان از جمله باغداران می شود. در سال های اخیر شدیدترین سرمازدگی مربوط به زمستان ١٣٨٦ بود که خسارات فراوانی به درختان میوه به ویژه انار و زیتون وارد ساخت. ٢ــ مسائل زیست محیطی استان خسارات نشود، اقدام موقع به آنها رفع در اگر که است امروزی بشر بزرگ مشکلات از یکی زیست محیطی، مسائل دارای عوامل دیگر و توسعۀ صنعت رشد شهرنشینی، افزایش جمعیت، دلیل به نیز قم استان آورد. بار خواهد به جبران ناپذیری مشکلات زیست محیطی است. برخی از این مشکلات عبارت اند از: ١ــ آلودگی هوا 2ــ آلودگی آب و رهایی فاضلاب های شهری در معابر ٣ــ وجود آب و هوای گرم و خشک و وزش بادهای خشک از طرف دشت کویر ٤ــ تخریب تدریجی اکوسیستم منطقۀ قمرود و دریاچۀ نمک )مسیله( ٥ ــ گسترش سطح بیابان ها در استان ٦ ــ تخلیۀ نخاله های ساختمانی و ضایعات سنگ بری ها در حاشیۀ شهر 7ــ آلودگی صوتی ناشی از تردد زیاد خودروها، موتور سیکلت ها و وجود کارگاه های کوچک در محدودۀ مناطق مسکونی. فعالیت 36 فعالیت گروهی 10ــ1 ١ــ آیا می توانید چند مورد از مشکلات زیست محیطی محلّ خود را نام ببرید؟ 2ــ برای کاهش مشکلات زیست محیطی استان قم، چه راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟ 1ــ آلودگی هوا آلودگی هوای قم عمدتاً در سطح شهر، ناشی از رفت و آمد وسائل نقلیه و همچنین صنایع اطراف شهر است. وجود مشکلات ترافیکی، تمرکز آلینده ها در سطح شهر را افزایش می دهد. به گونه ای که در مراکز شهری معمولً در ساعات پرترافیک آلودگی در پارامترهای اندازه گیری شده به حد و مرز استاندارد هوای پاک می رسد و در برخی پارامترها از جمله ذرات غبار، بالتر از سطح استاندارد گزارش شده همچنین بیشترین تمرکز آلینده ها مربوط به بخش مرکزی شهر قم است. اقدامات کنترلی در زمینه آلودگی هوا الزام واحدها و صنایع آلینده به نصب سیستم و فیلترهای کنترل آلودگی تجهیز بسیاری از واحدهای گچ صنعتی در حاشیه شهر به سیستم های غبارگیر طی چند سال گذشته جلوگیری از صدور مجوز فعالیت واحدهای آلینده که فاقد سیستم و فیلتراسیون مناسب اند. ایجاد دو ایستگاه سنجش آلودگی هوا در شهر قم و پایش لحظه ای و مداوم هوا )شکل ٣١ــ١( شکل 31ــ1ــ ایستگاه سنجش آلودگی هوا در شهر قم فعالیت 37 جغرافیای طبیعی استان عوامل مؤثر در آلودگی هوای شهر قم عبارت اند از: الف( خودروها و موتورسیکلت ها ب( صنایع پ( وزش باد شرقی و مجاورت با دشت کویر راه های مقابله با آلودگی هوا در استان ١ــ افزایش فضاهای سبز شهری درقم 2ــ توجه به ملاحظات زیست محیطی در مکان یابی صنایع و طراحی کاربری های زمین ٣ــ جایگزینی خودروهای نو با خودروهای فرسوده ٤ــ تشویق مردم به استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی و دوچرخه. فعالیت گروهی 11ــ1 ١ــ تحقیق کنید که آثار زیست محیطی فعالیت کوره های آجرپزی، گچ پزی و آهک پزی در شهر قم چیست؟ این برای حلّ نخاله های ساختمانی در اطراف شهر قم چیست؟ پیامدهای منفی دفع آثار و نظر شما، به 2ــ مشکل چه راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟ ٢ــ آلودگی آب یکی از مشکلات زیست محیطی استان، آلودگی آب های استان است که مهم ترین منابع آلیندۀ آنهابه شرح زیر است: 1ــ ورود پساب های صنعتی: پساب های صنعتی با توجه به نوع صنعت دارای مواد مختلف شیمیایی، رنگ و روغن، فلزات سنگین و غیره است. علاوه بر آن، کشتارگاه های صنعتی استان با توجه به میزان حجم بالی پساب در صورت مناسب نبودن عملیات تصفیۀ فاضلاب آلودگی بالیی دارند. هم چنین تخلیۀ غیرقانونی پساب های صنعتی در مناطق مختلف باعث گسترش آلودگی می شود. بقیۀ و قم در دو واحد تصفیه خانۀ شهری تصفیه می شود از فاضلاب شهری )فاضلاب های خانگی(: بخشی ٢ــ پساب فاضلاب خانگی در چاه های جذبی منازل دفع می شوند که عامل مهم در آلودگی آب های زیرزمینی شهر قم محسوب می شود. راه های مقابله با آلودگی آب برای مقابله با مشکل آلودگی آب ها، اقدامات زیادی توسط مسئولن استان انجام شده است که در اینجا به چند مورد اشاره می کنیم: روستای به نزدیک و قم شهر غربی جنوب کیلومتری ٦٥ در قم تصفیه خانۀ خرداد: 1٥ سدّ تصفیه خانۀ احداث 1ــ فعالیت 38 »دودِهک« احداث شده است. آب تصفیه خانهٔ قم از سدّ ١٥ خرداد تأمین و توسط لوله به تصفیه خانه منتقل می شود. در این تصفیه خانه، سالانه حدود قم شهر به شده تصفیه آب مترمکعب 70میلیون منتقل می شود )شکل ٣٢ــ١(. فاضلاب جمع آوری شبکۀ ایجاد ٢ــ طرح، این اجرای از هدف قم: در شهری برگشت منابع آب زیرزمینی، آلودگی از جلوگیری ارتقای و توسعهٔ کشاورزی به چرخهٔ طبیعت، آب تصفیه خانه محلّ است. عمومی بهداشت سطح در شمال شرق شهر قم )منطقهٔ حصار سرخ( قرار دارد. ٣ــ آموزش همگانی: بالا بردن آگاهی و اطلاعات مردم دربارهٔ حفاظت از منابع آبی از طریق رسانه های ارتباط جمعی. شکل ٣٢ــ١ــ تصفیه خانۀ سدّ ١٥ خرداد پیامدهای مثبت ایجاد و توسعۀ شبکۀ جمع آوری فاضلاب شهر قم ١ــ جلوگیری از آلودگی منابع آب زیرزمینی و حفظ آن ٢ــ بهبود بهداشت و پاکیزگی محیط زندگی شهری و جلوگیری از آلودگی محیط زیست ٣ــ بازگشت حدود 80 درصد از آب مصرفی به چرخهٔ طبیعت و استفاده از این آب برای توسعهٔ فضای سبز و زراعت )شکل ٣٣ــ١(. شکل ٣٣ــ١ــ کشت آفتابگردان با استفاده از پساب فاضلاب در منطقۀ حصار سرخ 39 جغرافیای طبیعی استان فعالیت گروهی ١٢ــ١ ١ــ در بارهٔ تأثیر و پیامدهای یکی از واحدهای صنعتی محلّ زندگی خود در آلودگی آب و هوا تحقیق کنید. ٢ــ از واحدهای صنعتی آلاینده عکس تهیه کرده، در کلاس ارائه کنید. ٣ــ برای اصلاح فعالیت این گونه واحدهای صنعتی، چه راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟ ٣ــ بیابان زایی یکی دیگر از مشکلات زیست محیطی استان قم بیابان زایی است که در اینجا به مطالعهٔ آن می پردازیم. به شکل ٣٤ــ١ نگاه کنید مناطق بیابانی استان بیشتر در کدام نواحی قرار دارند؟ به نظر شما بیابان زایی برای زندگی مردم استان قم چه مشکلاتی ایجاد می کند؟ شکل ٣٤ــ١ــ پراکندگی جغرافیایی مناطق بیابانی استان فعالیت 40 روش های مبارزه با بیابان زایی در استان قم با توجه به محیط جغرافیایی استان قم می توان اقدامات زیر را جهت مبارزه با بیابان زایی انجام داد: ١ــ نهال کاری با گونه های تاغ به دلیل مبارزه با فرسایش بادی و جلوگیری از حرکت ماسه های روان، احیای اراضی بیابانی و تأمین علوفه دام ٢ــ بذرپاشی با گونه های مقاوم به خشکی ٣ــ حفاظت و قرق به منظور حفظ گونه های بومی و تثبیت گونه های کشت شده ٤ــ احداث بادشکن شما چه روش هایی را برای بیابان زدایی پیشنهاد می کنید؟ شکل ٣٥ــ١ــ منطقۀ بیابانی کوه نمک فصل دوم جغرافیای انسانی استان 42 شهرستان قم در سال ١375 از استان تهران جدا و به استان تبدیل شده است. به شکل ١ــ٢ توجه کنید. این استان، ازنظر تقسیمات سیاسی در حال حاضر دارای یک شهرستان، 5 بخش، ٦ شهر، ٩ دهستان و 330 آبادی دارای سکنه است. در این درس با موقعیت جغرافیایی بخش ها و دهستان های استان قم آشنا می شوید. شکل ١ــ٢ــ نقشۀ تقسیمات سیاسی استان قم بخش ها کیلومتر درس ششم : تقسیمات سیاسی استان غربشرق شمال جنوب 43 جغرافیای انسانی استان فعالیت گروهی ١ــ٢ ١ــ با توجه به شکل های ٢ــ١، 8 ــ١، ١4ــ١ و ١ــ٢ جدول زیر را کامل کنید. دهستان هاشهرهای مهمرودها و دریاچه هانوع آب و هوادشت های مهمکوه های مهمموقعیت جغرافیایینام بخش مرکزی جعفرآباد خلجستان کهک سلفچگان محدودهٔ قم استان گنگ نقشهٔ در ٢ــ بخش های مرکزی ، جعفرآباد ، خلجستان ، کهک و سلفچگان را مشخص کنید. فعالیت برای مطالعه جدول ١ــ٢ــ مشخصات بخش های استان قم نقاط شهرینام دهستانجمعیت در سال ١385مساحت )کیلومترمربع(نام بخش جعفریهجعفرآباد٦١5١٦٩١٩جعفرآباد دستجرددستجرد و قاهان85٢807٩خلجستان قم و قنواتقمرود و قنوات7388١١0٢٩٢4مرکزی کهکفردو و کهک٩4٩١5٢35کهک )نوفل لوشاتو( سلفچگانراهجرد شرقی و نیزار١7٢٢85١5سلفچگان 44 پراکندگی جغرافیایی جمعیت استان قم در سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1390 دارای ١/151/672 نفر جمعیت بوده است که از نظر پراکندگی جغرافیایی، بیشتر جمعیت استان )حدود 93 درصد جمعیت( در شهر قم متمرکز شده اند و بقیهٔ جمعیت )7 درصد( در دیگر نقاط شهری و روستاهای استان ساکن بوده اند. شکل ٢ــ٢ــ نقشۀ پراکندگی جغرافیایی جمعیت استان قم فعالیت گروهی ٢ــ٢ با توجه به شکل ٢ــ٢، پراکندگی جغرافیایی جمعیت را در استان بررسی کنید. کیلومتر دریاچۀ نمک مرکزی درس هفتم : جمعیت استان فعالیت 45 جغرافیای انسانی استان ویژگی های جمعیت استان الف( تراکم نسبی جمعیت: براساس سرشماری جمعیت در سال 1390، تراکم نسبی جمعیت در استان قم حدود 100نفر در هر کیلومترمربع بوده است، که چهارمین استان کشور از نظر تراکم جمعیت پس از استان های تهران، گیلان و مازندران بوده است. آیا می دانید چرا؟ ب( رشد جمعیت استان: با توجه به جدول و نمودار زیر، روند رشد جمعیت در استان، مناطق شهری و روستایی در استان قم را تجزیه و تحلیل کنید. جدول ٢ــ٢ــ روند تغییرات جمعیت و خانوار شهری و روستایی استان ١335 تا 1390 ١335١3٤5١355١3٦5١3٧5١385١390شرح جمعیت )هزار نفر( ١٦١١7٩/7٢٩3/٦٦١7853١04٦١١5١استان ٩٦/5١34/3٢47/٢543/١777/7٩83١0٩5شهری ٦3/٩45/٦4٦/473/773/7٦3/٦55روستایی درصد نرخ رشد سالانه جمعیت نسبت به سال قبل ١/١05/037/74٢/4٢/07١/٩3ــاستان 3/34٦/٢88/١٩٢/٦7٢/38٢/٢0ــشهری ٢/٦0-١/5-0/54-3/3١0/٢٢4/73 -ــ روستایی شکل 3ــ٢ــ نمودار جمعیت استان قم طی سال های 1335 تا 1390 ١٢00000 ١000000 800000 ٦00000 ٤00000 ٢00000 0 هزار نفر 0 200000 400000 600000 800000 1000000 1200000 13 35 13 45 13 55 13 65 13 75 13 85 13 90 ١335 ١3٤5 ١355 ١3٦5 ١3٧5 ١385 1390 استان شهری روستایی 0 200000 400000 600000 800000 1000000 1200000 13 35 13 45 13 55 13 65 13 75 13 85 13 90 46 پ( ترکیب جمعیت شهری و روستایی استان: به جدول ٢ــ٢ نگاه کنید. میزان درصد جمعیت شهرنشینی در سال ١385 ـ 1385 سالانه به طور میانگین 2/20 از 93درصد به حدود95درصد در سال 1390رسیده است؛ بدین معنا که در طی سال های 90 ـ درصد رشد داشته است. جمعیت روستایی استان از 63000 نفر درسال ١385 با میانگین رشد سالانه 2/60- درصد به رقم 55798 نفر در سال 1390 کاهش یافته است. یکی از دلایل مهمّ افزایش جمعیت شهرنشینی در استان قم، تبدیل سکونتگاه های روستایی به شهر است. هم چنین، در اهمیت منطقه ای شهر قم، می توان به وجود مراکز تحقیقاتی و فنّاوری و خدماتی در آن اشاره کرد. فعالیت گروهی 3ــ٢ ١ــ علل رشد منفی جمعیت در سال های اخیر در روستاهای استان قم چیست؟ ٢ــ کدام عوامل موجب جذب جمعیت به شهر قم می شود؟ ت( ساختمان سنی جمعیت استان: به شکل4ــ٢ توجه کنید. مقایسۀ توزیع سنی جمعیت کشور و استان قم برحسب گروه های عمدۀ سنی نشان می دهد که 24/9 درصد از جمعیت استان در گروه سنی کمتر از ١5 سال بوده اند که در مقایسه با دهه های قبل، نشانگر کاهش ضریب جوانی جمعیت استان است. ـ 15 سال و 4/8 درصد در گروه سنی 65 ساله و بیشتر در سال70/3،1390 درصد از جمعیت استان قم در گروه سنی 64 ـ قرار داشته اند. فعالیت 47 جغرافیای انسانی استان فعالیت گروهی ٤ــ٢ با توجه به هرم سنی جمعیت استان قم )شکل 4ــ٢(، به سؤالات زیر پاسخ دهید: ١ــ درصد جمعیت استان قم در گروه سنی ١٩ــ١5 سال چند نفر است؟ ٢ــ مهم ترین ویژگی های هرم سنی جمعیت استان قم در سال ١385 را بنویسید. فعالیت برای مطالعه شکل ٤ــ٢ــ هرم سنی جمعیت استان قم در سال ١385 80 ٦0 ٤0 ٢0 0 هزار نفرهزار نفر 0 ٢0 ٤0 ٦0 80 48 ث( مهاجرت: استان قم به دلیل وجود عوامل فرهنگی و مذهبی و دیگر عوامل در طیّ سال های اخیر، پذیرای مهاجران زیادی از سایر استان های کشور و هم چنین، کشورهای خارجی بوده است. اغلب این مهاجران را طلبه های حوزه های علمیه و مراکز علمی و دانشگاهی تشکیل می دهند که بعضی از آنها همراه خانواده به استان قم مهاجرت کرده اند. وضعیت اقتصادی و اجتماعی استان، شرایط مساعدی را برای جذب نیروی کار فراهم کرده است. علل مهاجرپذیری استان عوامل متعددی در مهاجرت به استان قم به ویژه شهر قم نقش دارد که به چند مورد اشاره می شود: ١ــ وجود بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه )س( و اماکن متبرکه ٢ــ وجود حوزهٔ علمیهٔ قم و مدارس علوم دینی 3ــ موقعیت مناسب ارتباطی استان قم 4ــ تبدیل شدن شهرستان قم به استان در سال ١375. برای مطالعه میزان مهاجرت در استان در دهۀ 85 ــ١375 تعداد ١٢0/000 نفر مهاجر وارد استان قم شده اند و تعداد ٩7/000 نفر مهاجرفرستی از استان صورت گرفته است که تعداد ٢3/000 نفر از طریق مهاجرت به جمعیت اضافه شده است. با توجه به این ارقام، خالص مهاجرت نسبت به جمعیت استان قم در این دهه 2/21 درصد بوده است که بعد از استان های تهران )4/6 درصد( و یزد )3/94 درصد( استان قم رتبه سوم کشور را داراست. بخش عمده ای از مهاجرت ها از استان های هم جوار صورت گرفته که استان تهران، همدان و مرکزی بیشترین استان های مهاجرفرست به استان بوده اند. پیامدهای مهاجرت به استان مهاجرت به استان به ویژه شهر قم، مسائل و مشکلاتی را به وجود آورده است که عبارت اند از: ١ــ افزایش جمعیت استان: بخش عمده ای از رشد جمعیت استان )به ویژه شهر قم( در دهه های اخیر به دلیل مهاجرپذیری با رشد جمعیت کشور نشان می دهد که همواره درصد رشد استان قم بوده است. نگاهی به درصد رشد جمعیت استان در مقایسه جمعیت استان بیشتر از میانگین رشد جمعیت کشور است. 49 جغرافیای انسانی استان ٢ــ تغییر ساختار سنی و جنسی جمعیت استان: بررسی ها نشان می دهد که حدود 53/3 درصد مهاجران وارد شده به استان، مردان و 46/7 درصد، زنان بوده اند و هم چنین، مهاجرت های صورت گرفته بیش تر از گروه های سنی کودکان تا میانسال است. آیا می توانید پیامدهای دیگری از مهاجرت به استان را بیان کنید؟ فعالیت گروهی 5 ــ٢ با توجه به متن درس به این سؤالات پاسخ دهید: ١ــ ترکیب جمعیت شهری و روستایی استان قم را با هم مقایسه کنید. ٢ــ مهم ترین علل مهاجرت به استان قم چیست؟ 3ــ مصاحبه ای را با یکی از خانواده هایی که به قم مهاجرت کرده اند، انجام دهید و این سؤالات را از آنها بپرسید: ــ علت مهاجرت شما به قم چیست؟ ــ چرا شهر قم را به عنوان مقصد انتخاب کرده اید؟ فعالیت گروهی ٦ ــ٢ اگر بارگاه ملکوتی حضرت فاطمه معصومه )س( در قم وجود نداشت، وضعیت جمعیت شهر قم و هم چنین مهاجرت در این شهر چگونه بود؟ در چند سطر توضیح دهید. فعالیت فعالیت 50 دانش آموز عزیز، آیا می دانید که مردم استان قم به چه شیوه هایی زندگی می کنند؟ در کشورمان مردم به سه شیوهٔ شهری، روستایی و کوچ نشینی زندگی می کنند که در این درس با شیوه های زندگی در استان قم آشنا می شوید. الف( زندگی شهری استان قم از نظر درصد شهرنشینی، رتبهٔ اوّل را در کشور دارد؛ به طوری که در سرشماری سال 1390 بیش از 95 درصد مردم استان قم در شش سکونتگاه شهری سکونت داشته اند. جمعیت شهرنشین استان قم در سال 1390 در حدود 1،095،000 نفر بوده است. )جدول 3ــ٢( درس هشتم : شیوه های زندگی در استان برای مطالعه در جدول زیر، جایگاه استان قم از نظر جمعیتی با کشور مقایسه شده است. جدول 3ــ٢ــ جایگاه استان از نظر جمعیتی در کشور در سال 1390 استان در سال ١390کشور در سال ١390 شرح سهم از کشور درصد تعداد به نفردرصد تعداد به نفر 75١4٩٦٦٩١00١١5١٦7٢١00١/53جمعیت 53٦5٦8٦37١/4١0٩587١٩5١/٦٢/04جمعیت شهری ٢١4١7٦55٢8/5557٩84/840/٢جمعیت روستایی 75١500/١30/0١0/003کوچ نشین )غیرساکن( 51 جغرافیای انسانی استان فعالیت گروهی ٧ــ٢ با توجه به جدول 3ــ٢، به این سؤالات پاسخ دهید: ١ــ جمعیت شهری و روستایی استان قم را با کشور مقایسه کنید. ٢ــ روند رشد جمعیت شهری و روستایی استان قم را در آینده چگونه پیش بینی می کنید؟ به نظر شما، در سال ١3٩5 جمعیت روستایی استان قم چند نفر است؟ جمعیت شهری چه طور؟ ١ــ شهر قم: به شکل 5 ــ٢ نگاه کنید. شهر قم از نظر موقعیت جغرافیایی در مرکز استان قم قرار دارد. جمعیت این شهر طبق سرشماری سال ١385 مرکز آمار ایران، برابر با 1،074،000 نفر بوده است که از این جهت، هشتمین شهر پرجمعیت ایران پس از شهرهای تهران، مشهد، اصفهان، تبریز، کرج، شیراز و اهواز است و یکی از کلان شهرهای کشور محسوب می شود )شکل 7ــ٢(. برخی از مورخان، سابقۀ شهرنشینی در شهر قم را وجود اراضی حاصلخیز، قمرود و منابع آب های زیرزمینی می دانند. شکل 5ــ٢ــ نقشۀ پراکندگی شهرها و روستاهای استان قم دریاچۀ نمک سکونتگاه های شهری استان قم، ه شکل 5ــ٢، در حال حاضر در استان ب توجه با شش سکونتگاه شهری به نام های، قم، قنوات، جعفریه، کهک، دستجرد و سلفچگان وجود دارد. فعالیت 52 بیشتر بدانیم محله های قدیم قم محله های قدیم قم که از شهر تاریخی قم به یادگار مانده اند عبارت اند از: محله های قبل از اسلام: محلۀ شهرستان واقع در محدودۀ جنوب شهر کنونی قم حوالی خیابان هنرستان، نهر شهرستان، کماکان اراضی مزروعی جنوب این ناحیه را مشروب می کند. محله های اوایل دورۀ اسلامی: میدان کهنه، مسجد جمعه، چهل اختران، دروازه ری، عربستان، میدان میر، شاهزاده حمزه، بازار کهنه… محله های مربوط به دورۀ صفویه و قاجار: چهارمردان، سیدان، پنجعلی، سلطان محمد شریف، خندق، دروازه کاشان، آستانه، سفیداب، باغ پنبه، بازار نو… در چهار دهه گذشته روند مهاجرت به شهر قم به نحو فزاینده ای افزایش یافت، به گونه ای که محلات زیادی به نیز طی چند سال گذشته از مرز ١ میلیون نفر گذشته است. تعدادی از بافت قدیم شهر افزوده شد و جمعیت شهر محلات جدید شهر قم با نام های یزدانشهر، صفائیه، دورشهر، زنبیل آباد، سالاریه، صفاشهر، نیروگاه، شاهزاده ابراهیم، خاکفرج، باجک، آذر، 30 متری کلهری، 30 متری کیوانفر، مهدیه، شاه سیدعلی، قائم، شهرک امام خمینی، قم نو و ده ها محله دیگر نامیده شده اند. از خیابان های مهم قم می توان به آیت اللّٰه مرعشی نجفی، بلوار عمار یاسر، بلوار جمهوری، بلوار معلم، انقلاب، دورشهر، باجک، ابراهیم، شاهزاده هنرستان، امین، بلوار فاطمی، توحید، صدوقی، سمیه، امام خمینی، طالقانی، صفائیه، عطاران، زنبیل آباد، بهشتی، ارم، نیروگاه و کیوانفر اشاره کرد. ٢ــ شهر قنوات: این شهر، بعد از شهر قم دومین شهر پرجمعیت استان محسوب می شود. 3ــ شهر جعفریه: این شهر، مرکز بخش جعفرآباد محسوب می شود که قبلًا به گازران معروف بود. ٤ــ شهر کهک: در جنوب استان قرار دارد و مرکز بخش کهک است. 5ــ شهر دستجرد: این شهر در غرب استان قرار دارد و مرکز بخش خلجستان است. ٦ــ شهر سلفچگان: مرکز بخش سلفچگان است و در جنوب غرب استان واقع است. به غیر از شهر قم، شهرهای دیگر استان پس از استان شدن شهرستان قم به رتبۀ شهری ارتقا یافته اند. فعالیت غالب این شهرها بیشتر فعالیت های کشاورزی است. 53 جغرافیای انسانی استان برای مطالعه جدول ٤ــ٢ــ مشخصات شهرهای استان قم رتبه در استان، از نظر جمعیتجمعیت در سال ١390به نفرموقعیت جغرافیایینام شهر ١07403٦١مرکز استان قم 8٩٦٦٢٢کیلومتری شرق شهر قم قنوات 357٢033 کیلومتری شمال غرب قم جعفریه 35٢٩0٦4کیلومتری جنوب قم کهک ٦5١3345 کیلومتری غرب قم دستجرد 40730٦ کیلومتری جنوب غرب قمسلفچگان ب( زندگی روستایی به جدول ٢ــ٢ و 3ــ٢ نگاه کنید. در سال 1390، کمتر از 5 درصد مردم استان قم در 330 روستا ساکن بوده اند که اغلب آنها به فعالیت های زراعی، باغداری، دامداری و صنایع دستی مشغول اند. به شکل 5 ــ٢ دوباره نگاه کنید. اغلب سکونتگاه های روستایی استان قم در کدام نواحی استان استقرار یافته اند و چه عواملی در این پراکندگی نقش دارند؟ پایکوهی، به دلیل وجود مناطق از نظر پراکندگی جغرافیایی، اکثر این سکونتگاه ها در بخش جنوبی، غربی و مرکزی استان یافته اند. در نواحی شرقی استان، تعداد این سکونتگاه ها بسیار کم است. مخروط افکنه ها، دره ها و دشت های حاصلخیز استقرار چرا؟ پ( زندگی کوچ نشینی در استان قم، زندگی کوچ نشینی رونق زیادی ندارد هم اکنون ایل هایی مانند کلکو و شاهسون بغدادی در این استان به شکل کوچ رو زندگی می کنند. محل زندگی این عشایر دشت مسیله است. 54 شکل ٦ــ٢ــ چشم اندازهایی از شهر مقدس قم )ب()الف( )ت()پ( 55 جغرافیای انسانی استان شکل ٧ــ٢ــ نقشۀ شهر قم 56 فعالیت گروهی 8 ــ٢ ١ــ در نقشۀ زیر شش نقطۀ شهری استان قم را مشخص کنید. ٢ــ چه عواملی در پراکندگی جغرافیایی روستاهای استان قم نقش دارند؟ فعالیت فصل سوم ویژگی های فرهنگی استان 58 فرهنگ عامه و ضرورت آن و آیین محلی، های بازی پوشاک، خوراک، گویش، و زبان ها، افسانه ها، قصه رسوم، و آداب عقاید، از ای مجموعه به مراسم سنتی و مذهبی، صنایع دستی و … که توسط مردم یک سرزمین مورد استفاده قرار می گیرد؛ »فرهنگ عامهٔ « آن سرزمین گفته می شود. در حقیقت، فرهنگ عامه، شناسنامه و برگه هویت هر ملت است که با معرفی آن، خصوصیات اجتماعی و اعتقادی آن مردم شناخته شده، با انتقال آن به نسل جوان، آداب و رسوم گذشتگان حفظ می شود. بی توجهی به فرهنگ عامه موجب می شود تا آداب و رسوم عمومی به فراموشی سپرده شده، زمینه برای بی هویتی نسل جوان مهیا شود. سرزمین قم نیز با داشتن سابقۀ یکجانشینی ٧٠٠٠ ساله دارای فرهنگ عامۀ مخصوص به خود است که تحت تأثیر ارتباط بین مردم و ویژگی های جغرافیایی این سرزمین در طول تاریخ به وجود آمده است. در این فصل، شما به اختصار با فرهنگ عامه استان قم آشنا می شوید. مردم استان قم از دیرباز دارای ویژگی های فرهنگی خاص خود بوده اند که در این درس، شما با زبان و گویش های محلی، ضرب المثل ها، قصه ها، باورها و اعتقادات عامیانۀ مردم، بازی های محلی، دعاها، صنایع دستی، آیین ها و آداب و رسوم محلی، غذاها، شیرینی های سنتی و سوغات مردم استان قم آشنا می شوید. زبان و گویش زبان مردم قم، فارسی دری است که از زمان های قدیم با این زبان صحبت کرده اند.استان قم از نظر موقعیت جغرافیایی در قلمرو گویش های مرکزی ایران قرار دارد. گویش های مرکزی در اصطلاح زبان شناسان به گویش ها و لهجه هایی گفته می شود که در حوزهٔ شهرهای سمنان، ری، قم، اصفهان، نائین، کاشان و همدان و مناطق مابین این شهرها به کار می رود. گویش مردم قم در دوره های گذشته »کمج« یا »کُمیج« نامیده می شده است. امروزه در استان قم علاوه بر گویش فارسی قمی، گویش های گوناگون وجود دارد که در میان آنها می توان به گویش های ترکی، خلجی و کله کوی شیرازی اشاره کرد. درس نهم : فرهنگ عامۀ استان 59 ویژگی های فرهنگی استان فعالیت گروهی ١ــ٣ ١ــ معنای اصطلاحات قمی زیر را بنویسید: شاکی زدن، سور و سات، سوخته کندن، هِناس ٢ــ گویش قمی هریک از اصطلاحات زیر چیست؟ کاروان سرا، معطل، بیمار، از بین بردن ضرب المثل ها گونه این اند. اجتماعی ارزش های و بهنجار رفتارهای بیانگر اجتماعی کارکرد نظر از که اند ای عامیانه زبان ها المثل ضرب عبارات، گذشته از مفهوم محتوایی که دارند، از استعاره ها و کنایه های ادبی نیز برخوردارند؛ بنابراین، علاوه بر اینکه پیامی دارند، معرف جهان بینی و بینش هر جامعه اند. در زیر به چند نمونه ضرب المثل های قمی و معنای آنها اشاره می شود. فعالیت برای مطالعه در ذیل به برخی از واژه ها و اصطلاحات رایج و معانی آنها که در گویش قمی کاربرد دارد، اشاره می شود. آزگورِه: خمیازه آب خوره: عطش گُسْنِه: گرسنه راف: طاقچه وَرجَسْتَن: پریدن لَهَر: بزرگ و نامناسب گُر گرفت: آتش گرفت یِخْدِه: کمی چُوغُلی: شکایت پَلوشتَک: پرستو مایگی: عصبانیت ویله: فریاد 60 فعالیت گروهی ٢ــ٣ با تحقیق و مصاحبه با افراد مطلع قمی، چهار ضرب المثل قمی را به همراه مفهوم آن بنویسید. بازی های محلی بازی های محلی مهم ترین عوامل رشد اجتماعی افراد جامعه در هر منطقه محسوب می شوند و بازتاب زندگی مردم آن منطقه است. در استان قم، بازی های محلی زیادی وجود دارد؛ مانند: الک دولک، مرّه بازی، خرپشته، چوب بازی، شاطر بازی و … . با پرس وجو و مصاحبه با افراد مطلع،یک بازی محلی در قم را انتخاب کرده و توضیح دهید. باورها و اعتقادات عامیانۀ مردم باورها و اعتقادات عامیانۀ مردم قم را می توان به دو دسته تقسیم کرد: الف( باورهای سنتی؛ مانند ــ آب، مهریۀ حضرت فاطمه )س( است. برای مطالعه ــ به اندازۀ دوغت بزن پنبه؛ یعنی، به اندازۀ توانایی ات عمل کن )پاتو قدِ گلیمت دراز کن(. ــ فردا هم از این ماهه؛ یعنی، عجله ای در کار نیست. ــ کم بخور گِرد بخواب؛ یعنی، قناعت کن. ــ هرکه به ما می رسه، وامی رسه؛ یعنی، آن طوری که با دیگران است، با من نیست. ــ پاشنۀ گیوه را توی آب زدن؛ یعنی، به دنبال کار و فعالیت رفتن. ــ مال دنیا مثل آب دریاست، هرچه آدم از آن بخورد، سیر نمی شود؛ یعنی، حریص نباش. ــ مادر را دل سوزد و دایه را دامن؛ یعنی، هیچ کس مثل مادر دلسوز فرزندش نیست. ــ اگر گرسنه شدی، بار به آسیاب ببر؛ یعنی، هنگام نیاز به عَوَضِ دست دراز کردن پیش دیگران، خودت کوشش کن. ــ آردش را ریخته، الکش را آویخته؛ یعنی، کارهایش را انجام داده است. ــ چاه باید از خودش آب ور بیاره؛ یعنی فرد باید خودش شایستگی داشته باشد. فعالیت 61 ویژگی های فرهنگی استان ــ نان برکت است و نباید به زمین بیفتد و زیر پا بماند. ب( باورهای عامیانه؛ مانند ــ پشت سر مسافر آب می پاشند تا به سلامت برگردد. ــ نباید دور سر کسی چرخید. فعالیت گروهی 3ــ٣ چند مورد دیگر از باورها و اعتقادات عامیانۀ مردم قم را جمع آوری کرده، در کلاس ارائه کنید. صنایع دستی هم چون سایر نواحی ایران از دیرباز هنرهای بومی، با توجه به شرایط خاصّ جغرافیایی، در میان مردم قم رایج بوده است. صنایع دستی این استان حاصل ذوق سرشار و معرف نبوغ هنری استادان قمی است. شاخص ترین صنایع دستی استان قم عبارت اند از: فعالیت شکل ١ــ٣ــ نمونه ای از فرش ابریشم قم بافی ترین هنر سنتی استان قم، قالی ١ــ قالی بافی: عمده است. این هنر نفیس، امروزه در قم باعث اشتغال هزاران نفر شده است. در استان قم، فرش های نفیس و با ارزشی تولید می شود که محبوبیت خاصی در بازارهای فرش ایران و جهان دارد. قالی های ابریشمی و پشمی قم به علت طرز بافت، گره های ظریف و تراکم و فشردگی این گره ها، وضوح نقش ها و غنای رنگ ها که اغلب طبیعی هستند، شهرت یافته اند )شکل ١ــ٣(. 62 برای بسیار خوبی از خاک کاشان ــ قم جادۀ اطراف به خصوص استان و سرامیک سازی: دشت های ٢ــ سفالگری کار سرامیک برخوردار است. وجود خاک مرغوب موجب رونق هنر سرامیک سازی، کاشی سازی، سفالگری و آجرپزی در قم شده است. این محصولات در ابتدا به کمک دست و چرخ سفالگری ساخته و در کوره حرارت داده می شوند، سپس روی آنها نقاشی، کنده کاری یا برجسته کاری صورت می گیرد و در پایان لعاب داده می شوند. شکل ٢ــ٣ــ سفالگری در قم 63 ویژگی های فرهنگی استان فعالیت گروهی 4 ــ٣ به نظر شما، چه رابطه ای بین محیط و نوع صنایع دستی در استان قم وجود دارد؟ ٣ــ درودگری و منبت کاری: منبت کاری ضریح ها، صندوق ها، منبرها، درهای زیارتگاه ها، صندلی و پوشش طاق ها از جمله هنرهای دست ساز چوبی هنرمندان و استادان قمی است. شکل ٣ــ٣ــ نمونه ای از منبت کاری هنرمندان قم سنگ تراشی و حکّاکی روی سنگ موادّ اصلی این هنر ــ صنعت را انواع سنگ ها نظیر فیروزه، سنگ مرمر، سنگ یشم، سنگ سیاه و سفید و … تشکیل می دهد و به کمک ابزار و وسایل مختلف، تراشیده یا حکاکی می شود. استان قم با دارا بودن معادن غنی سنگ های نیمه قیمتی با تنوع فراوان، موقعیتی مناسب در تولید فراورده های سنگی نیمه قیمتی و تزیینی دارد. فعالیت بیشتر بدانیم 64 بیشتر بدانیم سوغات استان مهم ترین سوغات شهر قم، سوهان است )شکل٥ ــ٣(. سوهان نوعی شیرینی آن پیشینه ی که است معروف و خاص سوغات های رسد. می قاجار وران د به هـر ، ُـ دیـگـر استان عــبــارت است از م تسبیح ، سجاده ، انگشتر ، صنایع دستی و خوراکی هایی مانند: انجیر ، انار ، فندق ، رب انار و حلواشکری. شکل ٤ــ٣ــ نمونه هایی از هنر سنگ تراشی در استان شکل ٥ــ٣ــ سوهان قم آیین ها و آداب و رسوم مردم به طور کلی آداب و رسوم شامل شیوه های زندگی و عادات خاصّ یک ملت یا مردم یک منطقه است؛ به عبارتی، آداب و رسوم، الگوهای اساسی و مهم رفتار است که افراد یک محیط اجتماعی می پذیرند. آیین و آداب و رسوم مردم استان قم را می توان به دو گروه دسته بندی کرد: الف( آیین ها و آداب و رسوم مذهبی 65 ویژگی های فرهنگی استان ب( آیین ها و آداب و رسوم بومی و سنتی. الف( آیین ها و آداب و رسوم مذهبی در استان قم آیین ها و آداب و رسوم مذهبی متعددی در طول سال برگزار می شود؛ از جمله می توان به مراسم عید فطر، قربان، نیمه شعبان و مراسم یادمان ورود حضرت معصومه )س( به قم، مراسم اعتکاف و آیین های عزاداری اشاره کرد. آیا می دانید در هر یک از این مراسم چه فعالیت هایی انجام می شود و چرا حفظ این مراسم مهم است؟ برای مطالعه ١ــ جشن های مذهبی: در استان قم در روزهای عید و میلاد ائمه، مراسمی برگزار می شود که در اینجا با بعضی از این مراسم آشنا می شوید: الف( عید فطر: عید فطر یکی از اعیاد بزرگ اسلامی است که در روز اوّل ماه شوال برگزار می شود؛ چون رؤیت هلال ماه شوال مستحب است، غروب روز آخر ماه مبارک رمضان عده ای به پشت بام ها رفته تا اینکه ماه را ببینند و عده ای نیز به خانه های مراجع می روند و از آنها کسب اطلاع می کنند. مراسم عید فطر با دادن فطریه آغاز می شود و مردم فطریه را به فقرای فامیل یا محلّ خود می دهند یا به صندوق کمیتۀ امداد می ریزند و پس از دادن فطریه یا کنار گذاشتن آن، به نماز عید فطر می روند. پس از اتمام نماز، مردم برای تبریک گفتن روز عید به خانۀ مراجع و بزرگان می روند. ب( عید قربان: عید قربان در استان قم بسیار گرامی داشته می شود. در این روز، معمولًا افرادی که حاجی اند و استطاعت دارند، گوسفند قربانی کرده، گوشت آن را بین همسایگان و مستمندان تقسیم می کنند. پ( نیمۀ شعبان: در نیمۀ شعبان، سالروز میلاد باسعادت حضرت صاحب الزمان )عج(، باشکوه ترین مراسم در شهر قم برگزار می شود. در شب نیمۀ شعبان، قم و جمکران غرق در نور و شادمانی است و مردم به یکدیگر نقل، شیرینی و شربت می دهند و به صورت خانوادگی به گشت و گذار در خیابان انقلاب )چهارمردان( و دیگر خیابان های شهر می پردازند و خیل عظیمی از مردم برای جشن و سرور و شرکت در مجالس مداحی به مسجد مقدس جمکران می روند. هم چنین، در این روز استان قم پذیرای میلیون ها زائر شیفتۀ حضرت مهدی )عج( است. ت( عید غدیر: در روز عید غدیر شهر مقدس قم و دیگر نقاط استان غرق در جشن و سرور می شود. در این روز حرم مطهر حضرت معصومه )س( و اماکن مقدس مذهبی چراغانی شده و ارادتمندان عصمت و طهارت )ع( در مراسم جشن و شادی، به امامت رسیدن حضرت علی )ع( را گرامی می دارند. همچنین در این روز مردم به دیدن خانواده های محترم سادات می روند و با سوهان، گز، میوه و شیرینی پذیرایی می شوند. 66 شکل ٦ــ٣ــ خیابان چهارمردان در مراسم نیمۀ شعبان ث( مراسم یادمان ورود حضرت معصومه )س( به قم: روز بیست و سوم ربیع الاول سال ٢٠١ هجری قمری، روز ورود حضرت معصومه )س( از مسیر ساوه به قم است. در این روز، مردم قم و خادمان حرم در یک حرکت نمادین به اتفاق شخصی که نماد موسی ابن خزرج است تا بیرون شهر به استقبال آن حضرت می روند. این شخص که افسار شتر حضرت را به دست دارد، آن بانوی بزرگوار را به منزل شخصی خود هدایت می کند و در پایان مراسم، ضریح و مرقد مطهر آن حضرت گلباران می شود. شکل ٧ــ٣ــ برگزاری مراسم یادمان ورود حضرت معصومه )س( به قم در حرم مطهر ٢ــ مراسم اعتکاف: در روزهای سیزدهم تا پانزدهم ماه رجب هزاران نفر از طلاب و مردم متدین قم در اعمال و می شوند معتکف اعظم و مسجد امام حسن عسکری به خصوص مسجد جامع، مسجد این شهر مساجد 67 ویژگی های فرهنگی استان مستحبی »ام داوود« را به جا می آورند. ٣ــ مراسم طلب باران: یکی از آداب و رسوم شایستۀ مردم قم، برپایی نماز باران و دعا و نیایش به درگاه خدا و درخواست رحمت الهی و باریدن باران به هنگام خشک سالی است. این مراسم در برخی از مکان های مذهبی به ویژه امامزاده ها با شیوه های خاصی انجام می شود. لازم به یادآوری است که هم زمان با جنگ جهانی دوم، شهر قم دچار خشک سالی شد که مردم نماز باران را به امامت آیت اللّه خوانساری برگزار کردند پس از مراسم، باران رحمت الهی بر این شهر بارید. ٤ــ مراسم لاله گردانی: لاله گردانی یا شمعدان گردانی حرم مطهر حضرت معصومه )س( از جمله مراسم زیبا و دیدنی است که مخصوص تغییر خادمان حرم است. به همین مناسبت، ٧ عدد شمعدان که درون هریک از آنها یک شمع روشن است، بین دو ردیف خادمان حرم که لباس یک شکل برتن دارند، قرار می گیرد. آنها چوب پرهای خود را روی زمین در جلوی خود می نهند. در این هنگام، یکی از مردانی که در جلوی صف ایستاده در ایوان طلا رو به حرم شروع به خواندن خطبه می کند. خادمان هنگامی که نوبت کشیک آنها به پایان می رسد، در این صف قرار می گیرند. بعد از پایان خطابه، یک نفر شمعدان را برمی دارد، می بوسد و مراسم خاتمه می یابد. در حقیقت، کسی که شمعدان را به دست می گیرد، کار روزانه ی خود را شروع می کند. ٥ــ عزاداری ها: در ایام عزاداری ها مانند دهۀ اوّل محرم به ویژه در روزهای تاسوعا و عاشورا، اربعین، ٢٨ صفر، رحلت حضرت معصومه )س(، شب های قدر و ایام فاطمیه، مساجد، تکایا با پوشاندن پارچه های مشکی، سیاه پوش شده، در بعضی از منازل نیز پرچم مشکی بر سر در خانه ها نصب می شود. الف( تاسوعا و عاشورای حسینی: به شکل های ٨ ــ٣ توجه کنید. در روزهای تاسوعا و عاشورا، اکثر هیئت های عزادار قم با پرچم و علامت های مخصوص خود در مسیرهای تعیین شده به سمت حرم حضرت معصومه )س( حرکت می کنند و به عزاداری و سوگواری می پردازند. در این ایام، بسیاری از قمی هایی که به سایر نقاط مهاجرت کرده اند، براساس یک سنت قدیمی به قم می آیند و در مساجد و تکایای محله های قدیمی خود عزاداری می کنند. در مناطق روستایی و بخش های مختلف استان قم نیز هیئت های عزاداری صبح روزهای تاسوعا و عاشورا از مسجد خارج شده به امامزاده یا روستای هم جوار می روند و در آنجا مراسم سینه زنی و عزاداری برگزار می کنند. تعزیه خوانی هم یکی از مراسمی است که در ایام محرم در قم اجرا می شود. ب( شهادت حضرت علی )ع( و شب های قدر: در شب ضربت خوردن و شب شهادت حضرت علی )ع( و شب های قدر، افراد در مساجد و حرم مطهر جمع می شوند و بعد از نماز مغرب و عشا ابتدا دعای افتتاح و سپس دعای جوشن کبیر و قرآن می خوانند. بعد نوحه خوانی، سخنرانی و روضه خوانی انجام می شود و در پایان مراسم، قرآن سرگرفتن انجام می شود و مردم از گناهان خود استغفار می کنند. 68 بیشتر بدانیم با ذکر اندوه و با حالت حُزن و پ( رحلت حضرت معصومه )س(: در روز رحلت حضرت معصومه )س(، خادمان حرم صلوات از میدان میر به طرف حرم مطهر حرکت می کنند و مردم در صحن مطهر حضرت معصومه )س( عزاداری می کنند. ــ مردم شهر قم به ویژه زنان، سفره های نذری مختلفی را برپا می کنند؛ این مراسم تأثیرات معنوی، روانی و اجتماعی زیاد دارد. شکل ٨ــ٣ــ مراسم عزاداری حضرت اباعبداللّه الحسین )ع( در حرم مطهر ٦ ــ سفره های نذری در قم: سفره های نذری در قم بیشتر به جهت ابراز علاقه به اهل بیت )ع(، برآورده شدن حاجات و رفع گرفتاری ها برپا می شود که در این مبحث به چند مورد اشاره می کنیم: الف( سفرۀ حضرت اباالفضل )ع(: در این مراسم، روضۀ حضرت اباالفضل )ع( خوانده می شود و همه با هم می خوانند: »ای ماه بنی هاشم، خورشید لقاء عباس، ای نور دل حیدر، شمع شهدا عباس، با محنت و درد و غم، من رو به تو آوردم، از بهر خدا عباس، از بهر خدا عباس.« برای تزیین این سفره، از نان، پنیر، خرما، سبزی، عدس پلو و شله زرد استفاده می شود. ب( سفرۀ حضرت زینب )س(: در این سفره، از آش، حلوا، نان، پنیر، سبزی و خرما استفاده می شود. ب( آیین ها و آداب و رسوم بومی و سنتی با توجه به ویژگی های جغرافیایی و فرهنگی استان قم، آیین ها و آداب و رسوم بومی و سنتی گوناگونی وجود دارد؛ از جمله می توان به مراسم شب چله، نوروز، تحویل سال و مراسم آن، سیزده بدر و مراسم سردرختی اشاره کرد. تأثیرات هر یک از این مراسم در زندگی خانوادگی، پیوندهای خویشاوندی و روابط اجتماعی چیست؟ 69 ویژگی های فرهنگی استان ١ــ مراسم شب اوّل زمستان )شب چله(: شب اوّل زمستان را »شب چله« می گویند. در این شب، مردم قم مانند بسیاری از نقاط کشور، هندوانه می خورند. افراد معمولًا در منزل بزرگ ترها جمع می شوند و فرد بزرگ تر به نقل حکایت و قصه می پردازد. در شب چله از طرف خانوادۀ داماد برای نوعروس چلگی می برند که شامل میوه، کفش، لباس و طلاجات است. ٢ــ نوروز مراسم شب پیش از سال نو: شب پیش از عید نوروز را »عرفه« یا »شب برات« می نامند. در این روز، مردم برای یاد کردن از مردگان و زیارت اهل قبور راهی امامزاده ها و زیارتگاه هایی که قبرستان دارند، می شوند تا علاوه بر زیارت، برای مردگان خیرات کنند. در شب عید نوروز، بسیاری از مردم به بزرگ ترین زیارتگاه استان، حرم حضرت معصومه )س( می روند. تحویل سال و مراسم آن: در گذشته هنگام تحویل سال، سفرۀ هفت سین مانند سفره های امروزی نداشتند. داخل سینی بزرگی، قرآن، سبزه، آینه، نبات، آجیل، چند عدد تخم مرغ رنگ کرده و چند عدد شمع روشن می گذاشتند. در بعضی از سفره ها علاوه بر آن، هفت چیز دیگر شامل سبزی، سکه، سمنو، سنجد، سرکه، سماق، سیب و ماهی قرمز وجود داشت. اکثر مردم قم، هنگام تحویل سال به حرم مطهر می روند و دعای معروف تحویل سال را مرتب می خوانند و پس از آنکه سال تحویل شد، شادی می کنند و صلوات می فرستند. سیزده بدر: سیزده بدر جزء آداب و رسوم سنتی مردم قم است. مردم در این روز غذا درست می کنند و به خارج از شهر می روند. در گذشته چون وسیلۀ حمل و نقل موتوری نبود، اکثر مردم به امامزاده های اطراف قم مانند امامزاده ابراهیم، شاهزاده جمال، کوه خضرنبی، شاه احمد بن قاسم، شاه سید علی و … می رفتند. ٣ــ مراسم سردرختی: در برخی از روستاهای قم به ویژه در وشنوه، مراسمی به نام سردرختی متداول است و در اوایل بهار برای اینکه درختان باغ از گزند سرما در امان بمانند، این رسم به اجرا درمی آید. فعالیت گروهی 5 ــ٣ ١ــ برای حفظ آداب و رسوم سنتی استان قم، چه راه حل هایی را پیشنهاد می کنید؟ ٢ــ دربارۀ فرهنگ و آداب و رسوم محلّ شهر یا روستای محل زندگی تان در استان قم تحقیق کنید و در کلاس ارائه دهید. بیشتر بدانیم فعالیت فصل چهارم پیشینه و مفاخر استان 71 پیشینه و مفاخر استان وجه تسمیۀ قم در رابطه با وجه تسمیۀ قم روایت های متعددی وجود دارد. یکی از روایت ها، وجه تسمیۀ قم را به قومی ایرانی نسبت داده است. اسم اولیۀ آن را به لغت فارسی قدیم »کومه« ذکر می کنند که بعدها به قم تبدیل شده است. هم چنین، گروهی معتقدند ساکنان اصلی این دیار را ایرانیان زرتشتی تشکیل می داده اند. آنان قبل از ورود اعراب و استقرار آنها، در کلبه های ساخته شده از نی زندگی می کردند که در اصطلاح اهل فارس، این کلبه ها را »کومه« می نامیدند؛ بعد از مدتی، با ورود اعراب و استقرار آنها در قریه های نزدیک به هم و پیوستن آنها به یکدیگر، قریه ها به شهر تبدیل شده که اسم یکی از این قریه ها، »کمُیدان« بوده است. کم کم کمُیدان به »کمُ« و معرب شدۀ آن »قُم« به کلیۀ قریه ها اطلاق شده است. فعالیت گروهی ١ــ٤ نظرهای مختلفی در مورد وجه تسمیۀ قم وجود دارد. در مورد این نظرها تحقیق کنید و در کلاس ارائه دهید. سابقۀ تاریخی قم سابقۀ تاریخی قم را می توان به سه دوره دسته بندی کرد: ایرانی در نام های اصیل از اسلام می رسد. وجود قبل به دورۀ قم الف( قم در دوران پیش از اسلام: قدمت سرزمین روستاها و محله های قدیمی، دلیل محکمی بر قدمت تاریخی این سرزمین مانند وشنوه، فردو، کهک، کرمجگان، قبادبزن، سلفچگان، هندیجان، مهرویان و گیواست. به استناد آثار و اشیای بازمانده و صراحت متون تاریخی، قم پیش از اسلام شهری معتبر بوده و این سرزمین از هفت هزار سال پیش مسکونی بوده است. مقرّ اولیۀ شهر قم، محلۀ »لب چال« امروزی است. این محل در روزگار باستان، ده یا دژی زرتشتی بوده است که »مِمْجان« نامیده می شد. این مرکزیت تا زمانی که مرکز شهر به کنار آستانۀ مطهر حضرت معصومه )س( منتقل شد، ادامه داشت. برخی از مورّخان منشأ شهرنشینی را در شهر قم، وجود اراضی حاصلخیز، رود قمرود و منابع آب زیرزمینی در منطقه می دانند. درس دهم : گذشتۀ استان و مراکز اوّلیۀ تمدن میراث فرهنگی و تاریخی فعالیت 72 نام قم در شاهنامۀ فردوسی سه بار ذکر شده است. او شهر قم را در کنار شهرهای عصر پیشدادیان و کیانیان آورده است: اصفهان و قم عهد تا مهانبفرمود جای و بزرگان نهاد دبیر و ز عنبر حریرنویسد ز مشک بر پادشاه از نامه یکی قم در زمان هخامنشیان منطقه ای آباد و وسیع بود و در حملۀ اسکندر مقدونی به ایران دچار ویرانی زیادی شد. بطلمیوس، جغرافی دان یونانی، نیز از قم یاد کرده است. در اواخر دورۀ ساسانیان، قم از شهرهای نسبتاً بزرگ ایران بوده است. در شاهنامۀ کهن پارسی آمده است که قباد، پادشاه ساسانی، در هنگام بازگشت از جنگ با هیاطله )در شمال و شمال شرق ایران(، دستور آباد ساختن قم را داد. در زمان خسرو پرویز ساسانی هم قم شهری آباد بود و زعفران قمی شهرت داشت. ب( قم در دوران پس از اسلام مردم قم، مقارن با ظهور اسلام، آیین زرتشتی داشتند. در حملۀ اعراب مسلمان به ایران که به شکست حکومت ساسانی انجامید، مناطق ایران به تصرف اعراب مسلمان درآمد. قم نیز توسط سپاهیان اسلام فتح شد. پس از آن، قبایل متعددی از اعراب مانند آل قیس، آل مذیج، بنی اسد و … به ایران آمدند و در منطقۀ قم ساکن شدند. وجود این خاندان ها در قم موجب گرایش مردم به دین مبین اسلام شد و قبیله های عرب به مرور زمان جزئی از ساکنان اصلی قم شدند و به زبان ایشان سخن گفتند و حتی زبان خود را فراموش کرده، به آداب و رسوم مردم بومی عمل کردند. در سده های دوم و سوم هجری قمری، بسیاری از محدثان شیعه از این شهر برخاستند یا در آنجا اقامت کردند. علت این امر سخت گیری های زیادی بود که در سده های نخستین در شهرهای مختلف نسبت به طرفداران خاندان پیغمبر )ص( روا داشتند. در طول حکومت خلفای بنی امیه و بنی عباس، شهر قم با سرعتی شگرف توسعه یافت و به شکل یک سرزمین نیمه خودمختار درآمد. با تشریف فرمایی حضرت فاطمه معصومه )س( به قم در سال ٢٠١ هجری قمری و در گذشت و خاک سپاری پیکر مطهر آن بانوی مکرمه در باغی معروف به »بابلان« ــ که آن زمان خارج از قم بود ــ مردم به تدریج مساکن خود را به آن آرامگاه و باغ نزدیک کردند. پ( قم در دوران معاصر اگرچه قم در طول تاریخ با توجه به ویژگی های جغرافیایی و مذهبی همواره مورد توجه حاکمان کشور بوده و رویدادهای سیاسی مختلفی را در خود ثبت کرده است ولی شهر قم در دوران معاصر در تحولات سیاسی جامعه نقش اساسی داشته است؛ به گونه ای که در دوران انقلاب مشروطه، شهر قم پذیرای مردم و علما در مهاجرت کبرا بود و در گسترش انقلاب مشروطه نقش مهمی داشت و در دوران سلطنت پهلوی اوّل، علما و مردم قم به طور محسوس در مقابل خود سری ها و برنامه های ضدّ مذهبی وی ایستادگی و مقاومت کردند. 73 پیشینه و مفاخر استان شکل ١ــ ٤ــ تصاویر تاریخی از شهر قم و حرم مطهر حضرت معصومه )س( )ب( )الف( شکل ٢ــ٤ــ تصویر تاریخی از حرم مطهر حضرت معصومه )س( در دوران سلطنت پهلوی دوم، قم به سنگر مبارزۀ فکری و مذهبی علیه سیاست های ضدّ مذهبی حکومت تبدیل شد. اوّلین جرقۀ انقلاب اسلامی در بهمن سال ١34١ در شهر مقدس قم زده شد. مخالفت های علما و در رأس آنها حضرت امام خمینی )ره( با لایحۀ انجمن های ایالتی و ولایتی، رفراندوم اصول ششگانۀ انقلاب شاه و لایحۀ کاپیتولاسیون، شهر قم را به پایگاه مبارزه علیه رژیم محمد رضا پهلوی تبدیل کرد. 74 شکل 3ــ٤ــ سخنرانی پرشور امام خمینی )ره( در ١٢ خرداد سال ١3٤٢ پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ایران، شهر قم به پایتخت مذهبی کشور تبدیل شده است و علما و مردم آگاه قم در تحولات سیاسی کشور نقش مهمی ایفا می کنند و همواره پشتیبان برنامه ها و اهداف انقلاب اسلامی هستند. آثار تمدن در استان قم به جهت قدمت قم، آثار تمدن در سطح استان فراوان است. در این مبحث با سه مورد از آثار تمدن در استان آشنا می شوید: ١ــ تپه های تاریخی: مهم ترین تپه های تاریخی در استان قم شامل تپۀ تاریخی صرم، قلی درویش و قره تپه است که به طور مختصر توضیح داده می شود. الف( تپه های تاریخی صَرم: تپۀ تاریخی صرم در جنوب استان )بخش کهک و در نزدیک روستای صَرم( قرار دارد که شامل گورستانی تاریخی با قدمت 3٥٠٠ ساله است. از این تپه، باستان شناسان تعداد زیادی ظروف آهنی و تزیینی از جنس سنگ های مختلف و اشیای ناودانی، مهره های لولۀ با مانند کوزه، جام، قوری خاکستری مفرغی کشف کرده اند )شکل ٥ ــ4(. از شگفتی های این گورستان نحوۀ دفن مردگان به سمت شرق یا غرب است که اطلاعات فراوانی از نحوۀ زندگی ساکنان این منطقه ارائه می دهد. ب( تپۀ قلی درویش: تپۀ تاریخی قلی درویش )شکل 4 ــ4( در نزدیکی روستای جمکران قرار دارد. کشف سفالینه های نخودی رنگ در زیر لایۀ سفال های خاکستری نشان از وجود ساکنان بومی ایران در قبل از ورود آریایی ها در این منطقه دارد؛ زیرا پژوهشگران معتقدند ساکنان بومی فلات ایران قبل از ورود آریایی ها برای ساختن ابزار و بیشتر بدانیم 75 پیشینه و مفاخر استان ظروف از سفال های آجری و نخودی رنگ آریایی ها، ورود با اما می کردند استفاده سفالینه های خاکستری جایگزین آنها شد. پ( قره تپه: قره تپه یکی از تپه های باستانی استان قم است که در ٢٢ کیلومتری روستای )نزدیک قم شهر شرق شمال بقایای قلعۀ تپه، قمرود( قرار دارد. در این کوچکی با حصار و برج، در چهار گوشۀ آن مشاهده می شود. کاوش های انجام گرفته در قره تپه نشان می دهد که حدود 4 تا ٦ هزار ناحیه این در مردمانی میلاد از قبل سال وسائلی چون درفش از و می کردند زندگی استفاده سفالی ظروف و کوزه استخوانی، از آمده دست به آثار کهن ترین می کردند. این منطقه به دوران پارینه سنگی تعلق دارد و جدیدترین آن مربوط به دوران ناصرالدین شاه قاجار است )شکل ٦ــ4(. شکل ٤ــ٤ــ تپۀ تاریخی قلی درویش شکل ٥ ــ٤ــ آثار کشف شده در تپۀ تاریخی صرم شکل ٦ ــ٤ــ آثار کشف شده در قره تپۀ قمرود 76 ٢ــ چهار طاقی یا آتشکده: چهار طاقی یا آتشکده از آثار به جای ماندۀ دوران پیش از اسلام در سرزمین قم است که معروف ترین آنها چهار طاقی نویس )شکل ٧ ــ4( واقع در بخش خلجستان )روستایِ نویس( و چهار طاقی کِرْمِجِگان واقع در جنوب استان قم )در روستای کرمجگان( است که هر دو مربوط به عصر ساسانی است. 3ــ سکه های ضرب شده: سرزمین قم از زمان های بسیار قدیم یکی از شهرهایی بوده که خلفا و پادشاهان در آن ضرب سکه می کردند. قدیمی ترین سکۀ ضرب شده در قم متعلق به سال ١٦٠ هجری قمری به نام خلفای عباسی بوده و پس از آن، در قرن چهارم هجری به نام امیران سامانی است. که است شده ضرب قم در سکه هایی نیز قاجاریه و صفویه تیموریان، بویه، آل مانند بعد تاریخی دورۀ در نمونه هایی از آنها در موزۀ سکه متعلق به آستانۀ مقدسۀ حضرت معصومه )س( نگه داری می شود. شکل ٧ــ٤ــ چهار طاقی )آتشکده( نویس در غرب استان شکل ٨ ــ٤ــ پراکندگی جغرافیایی تپه های تاریخی و چهار طاقی های استان 77 پیشینه و مفاخر استان برای مطالعه بزرگان قم در طول تاریخ قم مرکز نشر فقه شیعه است. این شهر پس از اسلام جایگاه علم و پرورش علما بوده و دانشمندان بزرگی را تحویل جهان اسلام داده است. بزرگــان قم در طول تاریخ را مـی تـوان بـه سه گـروه تقسیم کرد: الف( محدثان و فقها، ب( شعرا و سخنوران و پ ( مورخان. الف( محدثان و فقها: از مشهورترین فقها و علمای قم در قرون اولیهٔ هجری می توان به آدم بن عبداللّٰه اشعری از اصحاب امام صادق )ع( و عیسی بن عبداللّٰه اشعری اشاره کرد. ابراهیم بن شعری، ابراهیم بن هاشم و ذکریا بن آدم بن عبداللّٰه اشعری از بزرگان زمان خود بودند. از قرن چهارم هجری، دانشمندان و فقها و محدثان بزرگی از سرزمین قم برخاستند که عبارت اند از: ــ محمد بن یعقوب کلینی، صاحب اصول کافی ــ علی بن حسین بن موسی ابن بابویه ــ محمد بن بابوِْیهْ قمی معروف به شیخ صدوق )فرزند ابن بابویه( نویسندهٔ کتاب »من لا یحضره الفقیه« ــ ابن داود قمی ــ شیخ عباس قمی، مؤلف کتاب مفاتیح الجنان ــ قاضی سعید قمی. علاوه بر علما و دانشمندان ذکر شده می توان به ابن ولید قمی، سید صدر الدین رضوی، ملا محمد طاهر قمی، آیت اللّٰه حاج میرزا محمد فیض و میرزای قمی اشاره کرد. ب( شعرا و سخنوران: در شهر قم در طول تاریخ پس از اسلام، شعرا و سخنورانی زندگی کرده اند که در زیر به برخی از آنها اشاره می شود: ــ میرزا حسین آشوب قمی از شعرای دورهٔ ناصری ــ میرزا ابوالقاسم قمی از شعرای قرن سیزدهم ــ حضوری قمی از شعرای قرن دهم ــ قاضی رکن الدین دعویدار قمی متخلص به دعوی از شعرای قرن ششم و هفتم ــ خواجه مسعود قمی از شعرای نامدار نهم هجری. پ( مورخان قمی: مشهورترین مورخان قمی که در زمینهٔ شهر قم تحقیقاتی انجام داده اند، به شرح زیر است: ــ حسن بن محمد قمی از دانشمندان نیمهٔ دوم قرن چهارم هجری و نویسندهٔ کتاب ارزشمند »تاریخ قم« ــ قاضی احمد قمی نویسندهٔ کتاب »خلاصة التواریخ«. حاج شیخ عباس قمی 78 بزرگان قم در دورۀ معاصر در دورۀ معاصر، بزرگان زیادی در این سرزمین مقدس زندگی کرده اند که به چند نفر از آنها اشاره می شود: اللّٰه حاج شیخ عبدالکریم حائری مؤسس حوزۀ آیت ایران، بنیان گذار جمهوری اسلامی )ره( امام خمینی حضرت علمیۀ قم، علامه محمد حسین طباطبایی صاحب تفسیر ارزشمند المیزان، آیت اللّٰه مرعشی نجفی، آیت اللّٰه بروجردی، آیت اللّٰه گلپایگانی، آیت اللّٰه خوانساری، آیت اللّٰه بهاءالدینی، آیت اللّٰه اراکی، آیت اللّٰه صدر، آیت اللّٰه بهجت، آیت اللّٰه مشکینی و استاد علی اصغر فقیهی معلم و پژوهشگر برجسته. گفتنی است شهید مفتح، شهید مرتضی مطهری، شهید بهشتی، شهید آیت اللّٰه سعیدی و شهید حسین غفاری در راه پیروزی انقلاب اسلامی، به شهادت رسیدند. شکل ٩ــ٤ــ تصاویری از برخی شخصیت های بزرگ علمی و انقلابی استان قم در دورۀ معاصر 79 پیشینه و مفاخر استان بیشتر بدانیم ما در جنگ برای یک لحظه هم نادم و پشیمان از عملکرد خود نیستیم. »امام خمینی )ره(« مردم قم همواره در طول تاریخ همراه با دیگر هموطنان خود به پاسداری از مرزهای کشور پرداختند. اما پررنگ ترین جلوۀ این پاسداری مربوط به دوران هشت سالۀ دفاع مقدس است. فداکاری مردم قم در طول هشت سال دفاع مقدس را می توان در دو جبهۀ رزم و پشتیبانی خلاصه کرد: الف( رزم در جبهه ها: در طول هشت سال دفاع مقدس، مردم غیرتمند قم در تمامی مراحل جنگ حضور فعال داشتند. در ابتدای جنگ و قبل از تشکیل یگان و منطقه بندی اعزام نیروها، هزاران نفر از مردم قم به جبهه های نبرد عزیمت کرده، در عملیات های مختلف شرکت کردند. در آذرماه ١3٦٠، با تشکیل تیپ ١٧ قم بیش تر نیروهای اعزامی از قم در این تیپ سازماندهی شدند و در عملیات های مختلف شرکت کردند که این تیپ در مرداد ماه ١3٦١ هم زمان با آغاز فرماندهی سردار شهید مهدی زین الدین به تیپ ١٧ علی بن ابی طالب ـ علیه السلام ــ تغییر نام داد. ـ شکل ١٠ــ٤ــ عزیمت رزمندگان استان قم به جبهه های جنگ در آبان ماه ١3٦١با ایجاد تغییراتی در علی بن ١٧ لشکر سپاه، نیروهای سازما ندهی و یافت سازمان السلام ــ علیه ــ ابی طالب چند همراه به قم استان از اعزامی نیروهای استان دیگر در این لشکر سازماندهی شدند و به دفاع از میهن اسلامی پرداختند. درس یازدهم : نقش استان قم در حراست از کیان مرزهای جمهوری اسلامی ایران 80 نفر ٥٠/٠٠٠ حدود جنگ طول در شدند. اعزام نبرد جبهه های به قم استان از رزمندگان از نفر ٦٠٠٠ حدود تعداد، این از قمی به شهادت رسیدند، ١٢٧٠٠ نفر به افتخار جانبازی نائل آمدند و ٥4٠ نفر نیز از آزادگان سرافرازند. در نیز قم جوانان از زیادی تعداد مرزهای از دفاع به ارتش مختلف یگان های ایران اسلامی پرداختند که بیش از ٥٥٠ شهید ارتش از استان قم تقدیم نظام مقدس جمهوری اسلامی شد. فعالیت گروهی ٢ــ٤ به نظر شما، شهدا چه نقشی در شکل گیری وضع فرهنگی جامعۀ امروزی ما دارند؟ شکل ١3ــ٤ــ رزمندگان در جبهۀ نبرد »لشکر ١٧ علی بن ابی طالب علیه السلام« شکل ١٢ــ٤ــ گلزار شهدای قم شکل ١١ــ٤ــ عزیمت رزمندگان روحانی به جبهه ها فعالیت 81 پیشینه و مفاخر استان طلاب و علمای قم در دفاع مقدس نقش علما و طلاب در دفاع مقدس بر کسی پوشیده نیست. حضور مؤثر و فعال آنان در میدان رزم و در بعُد فرهنگی و تبلیغی نقش به سزایی در پیروزی رزمندگان اسلام داشته که در این راه بیش از 3٥٠٠ شهید تقدیم کرده اند که از این تعداد بیش از 3٠٠ نفر شهدای طلاب استان قم است. جدول ١ــ٤ــ شرکت لشکر ١٧ علیّ بن ابی طالب در عملیات های آفندی و پدافندی در طول هشت سال دفاع مقدس تعداد ٢٨ عملیاتآمار شرکت در عملیات های پدافندیتعداد ١٧ عملیاتآمار شرکت در عملیات های آفندی )تهاجمی( شرکت فعال لشکر ١٧ علیّ بن ابی طالب در عملیات های مهم در هشت سال دفاع مقدس فتح المبین )١3٦١/١/١( ــ بیت المقدس )١٠ و ٦١/١٢/١3( ــ محرم )٦١/٨/١٠( ــ والفجر ٨ )٦4/١١/٢١( ــ کربلای ٥ )٦٥/١٠/١9( ــ والفجر )١٠ )٦٦/١٢/٢٥ شکل ١٤ــ٤ــ اعزام طلاب به جبهه ب( پشتیبانی جنگ: یکی از شاخصه های دفاع مقدس مردمی بودن آن بود. نقش اقشار مختلف مردم در همه عرصه ها به خصوص حضور مستقیم در دفاع مقدس و پشتیبانی های مادی و معنوی از رزمندگان و میهن اسلامی نقش اساسی داشت که به اختصار می توان به نقش دانش آموزان، دانشجویان، فرهنگیان، بانوان، اصناف، بازاریان، بیشتر بدانیم 82 پزشکان، پرستاران، کارگران و… اشاره کرد. مساجد، حوزه های علمیه، پایگاه های بسیج، ادارات، کارخانجات و… هرکدام به سهم خود در جهت پشتیبانی از رزمندگان نقش داشته اند. و مالی کمک های و قم استان از مقدس دفاع طول در جبهه ها به مردمی کمک های کاروان صدها اعزام تدارکاتی و همچنین تأمین هزینۀ سه روز جنگ توسط مردم قم و اسکان تعداد زیادی از مردم جنگ زده جنوب از جمله این پشتیبانی می توان اشاره کرد. از جمله نهادهای دیگری که نقش به سزایی در جنگ و پشتیبانی رزمندگان داشت جهاد سازندگی بود که در ساخت راه ها، پل ها، خاکریزها و سنگرها همراه با مهندسی رزمی لشکرها در غالب گردان مهندسی رزمی ١9 حضرت معصومه )س(، یار و مددکار رزمندگان بود که در این راه مقدس ٥٨ نفر از جهادگران استان به فیض شهادت نائل شدند. نقش جهادسازندگی در هشت سال شکل١٥ــ٤ــ دفاع مقدس 83 پیشینه و مفاخر استان پشتیبانی های دیگری که نقش مهمی در افزایش روحیه رزمندگان تأثیر زیادی داشت توسط مردم به شکل های مختلف صورت می گرفت که عبارت اند از: ــ راه پیمایی و اعلام حمایت از رزمندگان ــ برپایی مجالس تجلیل از شهدا و تشییع باشکوه پیکر پاک و مطهر شهیدان ــ تکریم و تجلیل از خانوادهٔ معظم ایثارگران و شهدا ــ برپایی مجالس دعا و اهدای نذورات در جهت پیروزی و سلامت رزمندگان اسلام ــ بدرقه و استقبال از رزمندگان اسلام ــ نوشتن نامه به رزمندگان توسط دانش آموزان ــ سرکشی به خانواده های رزمندگان. در طول جنگ تحمیلی، هرگاه حزب بعث عراق در مقابل رزمندگان دلیر ایرانی شکست می خورد ناجوانمردانه جنگ را با حمله موشکی و هوایی به مناطق مسکونی می کشید و بارها به مناطق مسکونی از جمله شهر مقدس قم حمله کرد. شهر قم ٢٧ مرتبه به وسیله حملات هوایی و موشکی مورد حمله قرار گرفت. بیشتر این حملات طی سال های تاریخ ٦٥/١١/١ توسط هواپیمای عراقی مناطقی از سه راه تا ١3٦٧ صورت گرفت. خونین ترین حمله در ١3٦٥ بازار، خیابان آیت اللّٰه طالقانی، کوچه جوادالائمه در خیابان ١9 دی و چند نقطه دیگر مورد حمله قرارگرفت که سبب شهادت حدود ١٥٠ نفر و مجروحیت حدود 3٠٠ نفر از مردم بی گناه شد. در مجموع بیش از 3٠٠ نفر از هموطنان در بمباران هوایی و موشکی به شهادت رسیدند. نقش دانش آموزان در دفاع مقدس: دانش آموزان در دفاع مقدس نقش اساسی داشتند. تقدیم بیش از 3٦ هزار شهید دانش آموز نشان از حضور پررنگ و تأثیرگزار دانش آموزان در جنگ تحمیلی دارد. دانش آموزان استان قم و معلمان همچنین و شهید نفر 9٠٠ به نزدیک تقدیم و جبهه ها در فعال شرکت با رزمندگان دیگر دوشادوش نیز فرهنگیان قم با تقدیم ١٠٦ شهید برگ زرینی در تاریخ پرافتخار مردم قم ثبت کردند. دانش آموز بسیجی شهید حسین فهمیده از استان قم )سراجه( و دانش آموز شهید بهنام محمدی از خرمشهر به عنوان الگو و نمونه ای از رشادت ها و جانفشانی های دانش آموزان در دفاع مقدس اند. دانش آموزان عزیز بایستی با الگو قرار دادن شهدای دانش آموز ادامه دهندگان راه نورانی هم کلاسی های شهید خود باشند. امام خمینی )ره( در خصوص شهید فهمیده فرمودند: رهبر ما آن طفل سیزده ساله ای است که با قلب کوچک خود که ارزشش از صدها زبان و قلم ما بزرگ تر است، با نارنجک خود را به زیر تانک دشمن انداخت و آن را منهدم و خود نیز شربت شهادت نوشید. مقام معظم رهبری در خصوص شهید فهمیده فرمودند: شهید فهمیده حاصل تربیت صحیح اسلامی است. 84 سرداران و امیران شهید هشت سال دفاع مقدس قم: در بین سرداران شهید دفاع مقدس از قم می توان از: مهدی زین الدین، مجید زین الدین، اسماعیل صادقی، محمد بنیادی، اسماعیل دقایقی، جواد عابدی، علی اصغر سیدمحمد ثابت، نظری علی اکبر روحانی، سیدمحسن دل آذر، جواد حیدریان، جعفر آخوندی، علی بیات، امینی احمد کبیری، محمدحسین کلهری، مصطفی حاجی زاده، عباس اسکندری، علی میرقیصری، سیدمحمد علوی، کریمی، سرتیپ خلبان شهید عباس اکبری، شهید علی بیطرفان و شهید محمد حسن ترابیان نام برد. شکل ١٦ــ٤ــ گروه سرود مدرسه قطب راوندی ساعتی قبل از شهادت شکل ١٧ــ٤ــ فرماندهان و شهدای شاخص استان قم 85 پیشینه و مفاخر استان مکان هایی از یکی گمنام: شهدای زائران و قم مردم زیارت و بازدید مورد که قرار )س( معصومه حضرت مطهر حرم می گیرد مرقد پاک و مطهر ١4 شهید گمنام این است. )ع( نبی خضر کوه محل در شهدا که در پایین کوه خضر به خاک سپرده زیارتگاههای و میعادگاهها از یکی شده اند مردم به شمار می رود که در هفته به خصوص از زیادی تعداد پذیرای جمعه شب های و استان مردم و شهدا هم رزمان و زائران دیگر مناطق کشور است. شکل ١٨ــ٤ــ گلزار شهدای امام زاده علی بن جعفر علیه السلام قم شکل ١٩ــ٤ــ مرقد مطهر شهدای گمنام استان در دامنۀ کوه خضر نبی )ع( فعالیت گروهی 3ــ٤ ١ــ برای پاسداری از خون شهدای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، چه کارهایی می توانیم انجام دهیم؟ ٢ــ شما در پاسداری از خون شهدا چه کرده اید؟ فعالیت فصل پنجم توانمندی های استان 87 توانمندی های استان دانش آموزان عزیز، آیا می دانید استان قم دومین قطب زیارتی کشور بعد از استان خراسان رضوی است و در زمینۀ زیارت و گردشگری توان بالقوۀ بسیار بالایی دارد؟ استان قم به دلیل برخورداری از اماکن متبرکه ای چون حرم مطهر حضرت معصومه )س( و مسجد مقدس جمکران، جایگاه ویژه ای از نظر گردشگری مذهبی در سطح ملی و بین المللی دارد. جاذبه های گردشگری استان قم به دو گروه جاذبه های گردشگری، فرهنگی ــ تاریخی و جاذبه های طبیعی دسته بندی می شود. الف( جاذبه های فرهنگی و تاریخی استان جاذبه های گردشگری فرهنگی و تاریخی استان بسیار متنوع است که در ادامه با بعضی از آنها آشنا می شوید: ١ــ آستانۀ مقدسۀ حضرت معصومه )س(: حضرت فاطمه معصومه )س(، دختر گرامی حضرت امام موسی بن جعفر )ع(، در اول ماه ذیقعدۀ سال 173 هجری قمری متولد شدند. ایشان پس از عزیمت امام رضا )ع( به ایران، به دیدار برادر گرامی خود شتافتند و در سال 201 هجری قمری وارد ایران شدند تا به سوی خراسان حرکت کنند اما به علت بیماری، نزدیک شهر ساوه متوقف و در روز 23 ربیع الاول همان سال به دعوت بزرگان قم وارد قم شدند و پس از 17 روز در دهم ربیع الثانی سال 201 هجری قمری در قم دار فانی را وداع گفتند. درس دوازدهم : توانمندی های استان در زمینۀ ز یارت و گردشگری بنای معماری مرقد مطهّر حضرت فاطمه معصومه )س( در نیمۀ دوم قرن دوم هجری قمری، در اطراف تربت پاک آن حضرت ایجاد شد. حرم مطهر آن حضرت در قرن دهم هجری توسط همسر شاه اسماعیل صفوی توسعه و گسترش یافت و سپس در سال 1357 هجری قمری، با نظارت و سرپرستی آیت اللّٰه بروجردی، حرم مطهر مرمت، بازسازی و تجدید بنا شد. آستانۀ مقدسۀ حضرت معصومه )س( گنجینه ای نفیس از آثار هنری و معماری است و هر ساله شاهد زیارت بیش از 12 میلیون زائر مشتاق از دورترین نقاط جهان و کشورمان است. مجموعۀ آستانۀ مقدسه مرقد مطهر، گنبدها، ایوان ها )ایوان طلا و آینه(، مناره ها )مناره های ایوان آینه و صحن عتیق(، مساجد )بالاسر، طباطبایی و شهید مطهری( و رواق ها )بالاسر، دارالحفاظ، آینه و پیش رو( است. بیشتر بدانیم 88 ٢ــ بُقاع متبرکه: علاوه بر مرقد مطهر حضرت معصومه )س(، تعداد دیگری از فرزندان ائمۀ معصومین و بزرگان در این استان مدفون اند. براساس آخرین اسناد موجود، تعداد ٩2 بقعه در این استان شناسایی شده که در برخی از آنها بیش از یک امامزاده به خاک سپرده شده است؛ مانند: مجموعۀ چهل اختران، امامزاده حمزه، امامزاده اسماعیل )معروف به سید سربخش(، امامزاده شاه احمد قاسم، امامزاده علی بن جعفر، شش امامزاده شاه سید علی، امامزاده معصومۀ کهک، پنج امامزاده، جمکران، امامزاده هادی وشنوه و امامزاده نورعلی. ـ ٥ ــ تصاویری از حرم مطهر حضرت معصومه )س( شکل ١ـ )ب()الف( پنج امامزاده جمکران 89 توانمندی های استان ـ ٥ فعالیت گروهی ١ـ در شهر یا روستای محلّ زندگی شما بقاع متبرکه کدام اند؟ نام ببرید. ـ ٥ ــ تصاویری از بقاع متبرکه شکل ٢ـ فعالیت 90 ٣ــ بناهای قدیمی و تاریخی: بناهای تاریخی زیادی در استان وجود دارد که در اینجا با بعضی از آنها آشنا می شوید: الف( مجموعۀ بازار قم: بازار قم با قدمت حدود ٤00 سال در مرکز شهر واقع شده و شامل دو راستۀ بازار نو و کهنه با پوشش گنبدی و سرپوشیده است. یکی از بناهای باشکوه در بازار قم، تیمچۀ بازار است. این تیمچه در سمت شمال راستۀ بازار نو، قرار دارد. این بنا از نظر وسعت، هنر معماری و تزیینات از جمله بناهای منحصر به فرد به شمار می رود که در دورۀ قاجاریه ساخته شده است. ـ ٥ ــ تیمچۀ بازار قم شکل ٣ـ ـ ٥ ــ بازار قم شکل ٤ـ ب( آرامگاه ها ١ــ مقابر گنبد سبز: این سه مقبره که جزء برج های آرامگاهی محسوب می شوند، از نظر هنر گچ بری از نمونه های منحصرند که متعلق به قرن ششم هجری قمری است. این سه مقبره در انتهای خیابان انقلاب )چهارمردان( قرار دارد. ـ ٥ ــ مقابر گنبد سبز شکل ٥ ـ 91 توانمندی های استان ـ ٥ ــ مسجد اعظم شکل ٦ ـ و آدم بن بزرگانی چون زکریا قرار دارد، محلّ دفن آستانه میدان این مکان که در ٢ــ قبرستان شیخان: میرزای قمی است. ٣ــ آرامگاه علی بن بابویه: این آرامگاه روبه روی قبرستان شیخان قرار دارد. حضرت مطهر حرم حجره های از یکی در پرآوازه شاعرۀ این آرامگاه اعتصامی: پروین آرامگاه ٤ــ معصومه )س( قرار دارد. ٥ ــ آرامگاه شیخ فضل اللّه نوری: آرامگاه شیخ فضل اللّٰه نوری که از رهبران انقلاب مشروطه است، در یکی از حجره های صحن اتابکی حرم مطهر قرار دارد. پ( مساجد در استان قم مساجد بزرگی وجود دارد که مهم ترین آنها عبارت است از: ١ــ مسجد اعظم: این مسجد که در کنار آستانۀ مقدسۀ حضرت معصومه )س( قــرار دار د بــه سعی و اهتمام حـضرت آیت اللّٰه العظمی بــروجـردی ساخته شد. این مسجد بـه دلیل عـظمت و بـزرگی ، »مسجد اعظم« نـام گــرفته است و از جملـه مساجد سه ایوانی است. ٢ــ مسجد امام حسن عسگری )ع(: این مسجد در ابتدای خیابان آستانه قرار دارد و بنای اولیۀ آن را به زمان امام حسن عسگری )ع( منسوب می دارند. ٣ــ مسجد جامع قم: این مسجد در خیابان طالقانی قرار دارد و دارای گنبد بلند آجری با شکوه و دو ایوان بسیار بلند است. ٤ــ مسجد مقدس جمکران: این مسجد که به امر مستقیم امام زمان )عج( احداث شده در گذشته در فاصلۀ ٦ کیلومتری شهر قم بوده ولی امروزه در حومۀ شهر قم واقع شده و هر ساله پذیرای میلیون ها زائر از نقاط مختلف ایران و جهان است. هر ساله در ایام تولد حضرت صاحب الزمان )عج( مراسم با شکوهی در این مسجد برگزار می شود. این مسجد یکی از توان های بالقوۀ گردشگری مذهبی استان قم محسوب می شود. علت شهرت پیدا کردن مسجد جمکران در چیست؟ بیشتر بدانیم 92 بیشتر بدانیم ـ ٥ ــ مسجد جامع شهر قم ـ ٥ ــ مسجد امام حسن عسکری )ع(شکل ٧ـ شکل ٨ ـ ـ ٥ ــ مسجد مقدس جمکران شکل ٩ـ ت( مدرسه های علوم دینی: شهر قم از دیرباز بوده شیعه فقاهت پایگاه و دینی علوم تدریس محلّ علوم آموزش برای فراوانی مدارس این رو از است؛ دینی به طلاب در قم وجود دارد که مهم ترین آنها مدرسۀ فیضیه، دارالشفاء، سبطیه )بیت النور(، رضویه، حجتیه، جهانگیر خان و … است که در این میان، مدرسۀ فیضیه از جهت تاریخی و انقلابی از اهمیت بیشتری برخوردار است. ـ ٥ ــ مدرسۀ علمیۀ امام خمینی )ره( شکل ١٠ـ 93 توانمندی های استان حضرت خانۀ شامل تاریخی: خانه های ث( امام خمینی )ره(، آیت اللّٰه بروجردی، ملا صدرا، حاج علی خان زند، حاج قلی خان و … است. ـ ٥ ــ مدرسۀ علمیۀ جهانگیر خان شکل ١١ـ ج( قلعه ها: مانند قلعۀ قمرود، قلعۀ مظفر آباد و قلعۀ ملک آباد چ( کاروا ن سراها: مانند کاروان سرای حوض سلطان، دیر گچین، پل دلاک و پاسنگان ح( پل ها: مانند پل دلاک، حوض سلطان و طینوج خ( آب انبارها: مانند آب انبار چهل اختران، صدر آباد، لب چال، راهجرد و کوه سفید د( میل ها: مانند میل صفر علی و میل بابک ذ( آتشکده ها و تپه های تاریخی: مانند آتشکدۀ نویس در منطقۀ خلجستان و تپۀ تاریخی صرم، قلی درویش و قره تپۀ قمرود که در درس دهم با آنها آشنا شدید. ر( آثار دیگر: مانند مناره های میدان کهنه که قبلاً سر در مدرسۀ علمیه غیاثیه بوده است و تک منار میدان کهنه که در خیابان آیت اللّٰه طالقانی )آذر( قرار دارد. ـ ٥ ــ منزل حضرت امام خمینی )ره( ـ ٥ ــ خانۀ ملاصدرا در کهک )دورۀ صفویه(شکل ١٢ـ شکل ١٣ـ 94 ـ ٥ ــ کاروان سرای محمدآباد کاج شکل ١٤ـ ـ ٥ ــ مناره های میدان کهنه شکل ١٦ـ ـ ٥ ــ میل علی آباد ازآثاردورۀ سلجوقی ـ ٥ ــ آب انبار در نزدیک امامزاده سکینه خاتونشکل ١٨ـ ـ ٥ ــ منارۀ میدان کهنهشکل ١٩ـ شکل ٢٠ـ ٤ــ موزۀ آستانۀ مقدسه: این موزه در سال 131٤ افتتاح شد. بخش اعظم نفایس موزه شامل قرآن های انواع هنر خاتم و تابلوهای نقاشی و مینیاتور، ظروف شیشه ای و سفالی، نفیس خطی، کاشی های محراب و مرقد، سکه های ضرب شدۀ دوران اسلامی است. ـ ٥ ــ قلعۀ قمرود شکل ١٥ـ ـ ٥ ــ پل تاریخی طینوج شکل ١٧ـ 95 توانمندی های استان ـ ٥ ــ تصاویری از موزه های قم شکل ٢١ـ ـ ٥ فعالیت گروهی ٢ـ 1ــ در مورد هر یک از جاذبه های گردشگری ذکر شده با کمک دبیر خود عکس، فیلم و مطلب تهیه کرده، در کلاس ارائه کنید. 2ــ در صورت امکان، با کمک دبیر خود از جاذبه های گردشگری شهر قم ــ که در درس به آنها اشاره شده است ــ بازدید کرده، گزارش تهیه کنید. 3ــ با کمک دبیر خود، محلّ کاروان سراهای دیر گچین و پاسنگان را در نقشۀ استان مشخص کنید. ٤ــ با تحقیق و جست وجو در استان قم )به خصوص شهر قم(، در مورد تصاویر صفحۀ بعد مطالبی را تهیه و در کلاس ارائه کنید. فعالیت ب ــ تصویری از موزه طبیعیالف ــ موزۀ آستانۀ مقدسۀ حضرت معصومه )س( 96 ب( جاذبه های طبیعی استان در استان قم جاذبه های گردشگری طبیعی متنوعی وجود دارد؛ مانند دریاچۀ نمک، دریاچۀ حوض سلطان، منطقۀ ییلاقی کهک و خلجستان و منطقۀ پلنگ دره که در این مبحث به اختصار به آنها پرداخته می شود. ١ــ دریاچۀ نمک: این دریاچه بین سه استان قم، اصفهان و سمنان قرار گرفته است. در سطح این دریاچه، نمک های پف کرده شکل های هندسی زیبایی را به وجود آورده که به »پلی گون« معروف است و هنگام طلوع و غروب خورشید مناظر دیدنی و زیبایی را به وجود می آورد. هم چنین، هنگام وزش باد توده های بزرگ ماسه، مانند امواج دریا به حرکت در می آیند و تپه ماهورهای موقتی تشکیل می دهند. ارتفاع برخی از این تپه ها به ٤0 متر و طول برخی از آنها به چند کیلومتر می رسد. دریاچۀ نمک می تواند مقصد بسیاری از گردشگران طبیعت باشد. ت ث ج چ الف ب پ ـ ٥ ــ منظره ای از دریاچۀ نمک )در انتهای عکس کوه سرگردان مشاهده می شود(. شکل ٢٢ـ 97 توانمندی های استان دو شامل سلطان: حوض دریاچۀ ٢ــ حوض و سلطان حوض نام به هم از جدا چالۀ مُره است. دریاچۀ حوض سلطان با طبیعت زیبای خلق بازدیدکنندگان برای را بدیعی مناظر خود، می کند. علفزارهای اطراف دریاچۀ حوض سلطان در گذشته شکارگاه مخصوص سلاطین و حاکمان بوده است. ـ ٥ ــ چشم اندازی از دریاچۀ حوض سلطان شکل ٢٣ـ ـ ٥ ــ نقشۀ منطقۀ ییلاقی کهک شکل ٢٤ـ ٣ــ منطقۀ ییلاقی کهک: شهر کهک با روستاهای اطراف آن، مانند فردو، وشنوه و کرمجگان و خاوه، یکی از مناطق زیبای ییلاقی استان قم محسوب می شود. وجود باغ های زیبا، آب و هوای معتدل و وجود چشم اندازهای بسیار زیبا سبب جذب گردشگران داخلی و خارجی به این منطقۀ زیبا می شود. امامزاده ابراهیم 98 ٤ــ منطقۀ ییلاقی خلجستان: این منطقه با داشتن آب و هوای معتدل و وجود روستاهای بسیار زیبا مانند قاهان و ونان یکی از مناطق زیبای ییلاقی استان قم است. وجود باغ های زیبا، کوه های مرتفع و قرار گرفتن در مسیر راه قم به ساوه و قم به تفرش سبب شده تا گردشگران بسیاری از این منطقه دیدن کنند. ـ ٥ ــ منطقۀ زیبای درباغ در بخش کهک شکل ٢٥ـ ـ ٥ ــ نقشۀ منطقۀ ییلاقی شکل ٢٦ـ خلجستان 99 توانمندی های استان آیا می دانید ـ ٥ ــ منطقۀ ییلاقی خلجستان شکل ٢٧ـ به منظور استفاده از ظرفیت های گردشگری طبیعی، تاریخی و زیارتی استان، دو منطقۀ جمکران و خلجستان به عنوان منطقه های نمونۀ گردشگری انتخاب شده اند؟ ـ ٥ فعالیت گروهی ٣ـ چه استان، این در گردشگری صنعت توسعۀ برای قم استان فرهنگی و جغرافیایی ویژگی های به توجه با راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟ فعالیت 100 به دلیل شرایط مناسب جغرافیایی، استان قم، توانمندی های زیادی در زمینه های کشاورزی، صنعت و معدن، تجارت و بازرگانی، علم و دانش و راه های ارتباطی دارد. در این درس با برخی از توانمندی های استان قم آشنا می شوید. ١ــ کشاورزی آیا می دانید که استان قم دارای قابلیت ها و توانمندی های زیادی در زمینۀ فعالیت های کشاورزی است؟ در این قسمت به چند مورد از آنها اشاره می شود: توانمندی استان در بخش کشاورزی ــ قرار گرفتن در گذرگاه مرکزی کشور ــ طولانی بودن دورۀ گرما و امکان دو بارکشت در سال ــ ظرفیت سازی مناسب در مجتمع های دامداری و نواحی صنعتی و دهکده های گلخانه ای ــ برخورداری از توانایی تولید و مبادلۀ دام و فراورده های دام و طیور و تمایل به سرمایه گذاری در بخش دام توانمندی های استان قم در زمینۀ کشاورزی را می توان در سه بخش مطالعه کرد: )الف( زراعت، )ب( باغداری و )پ( دامپروری. ـ 5 نگاه کنید. مهم ترین محصولات زراعی استان قم شامل گندم، جو، پنبه، گیاهان جالیزی، الف ( زراعت: به جدول 1ـ گیاهان علوفه ای، دانه های روغنی، حبوبات و سبزیجات است. درس سیزدهم : توانمندی های اقتصادی ، علمی و فرهنگی استان برای مطالعه ـ ٥ ــ سطح زیر کشت و مقدار تولید محصولات زراعی استان قم در سال زراعی ١٣٨٦ جدول ١ـ تولید بر حسب تننام محصول ٦2205گندم 75718جو ٦2202یونجه 10008پنبه 101 توانمندی های استان ب( باغداری: باغداری در استان قم به تبعیت از تنوع شرایط آب و هوایی، دو چهرۀ کاملًا متفاوت دارد. در نواحی کوهستانی و کوهپایه ای جنوب و غرب استان غالب باغ ها را میوه های هسته دار مانند زردآلو، آلبالو و گیلاس و میوه های دانه دار مانند سیب و به و میوه های گوناگون مغزدار مانند گردو، بادام و فندق تشکیل می دهد که عمدتاً به صورت پراکنده در اراضی دامنه ای و حاشیۀ رودخانه ها ـ 5(. و آبراهه ها استقرار یافته اند )شکل 28ـ در دشت های استان به خصوص در دشت قم، قمرود و قنوات غالب باغ ها را انار، انگور، انجیر و در چند سال اخیر پسته تشکیل می دهد. در سال های اخیر، با همت تعدادی از سرمایه گذاران بخش خصوصی و حمایت دولت، استان قم به عنوان یکی از بزرگ ترین مراکز و پایگاه های تکثیر، رشد و توزیع گونه های مختلف زیتون در کشور انتخاب شده است و یکی از استان های تولید کنندۀ زیتون در کشور است. گفتنی است نزدیک بودن به بازارهای عمدۀ مصرف، زمینه هایی برای توسعۀ کشت های گلخانه ای در استان فراهم کرده است؛ به گونه ای که یک مجتمع بزرگ گلخانه ای در نزدیکی شهر دستجرد احداث شده است. ـ ٥ ــ باغ های میوه )گیلاس( در جنوب استان شکل ٢٨ـ برای مطالعه ـ ٥ ــ تولید محصولات عمدۀ باغی استان قم در سال زراعی ١٣٨٦ جدول ٢ـ تولید بر حسب تننام محصولتولید بر حسب تننام محصول ٩00پسته٤٩200انار 3٦٦0گردو٩375گیلاس 102 پ( دام پروری: وجود دو شهرک بزرگ دام و لبن در استان و موقعیت مناسب جغرافیایی و نزدیک بودن به بازارهای مصرف عمدۀ کشور، زمینۀ ایجاد بازار گستردۀ خرید و فروش دام و نیز تولید دام و طیور و فراورده های آن در استان فراهم شده است. درسال 138٦ میزان تولیدات شیلات استان بیش از 585 تن بوده است. ـ ٥ ــ تولید ماهی خاویار در استان شکل ٢٩ـ محدودیت های کشاورزی استان با وجود توانمندی های فراوان کشاورزی در استان البته در این راه تنگناها و مشکلاتی نیز در توسعۀ فعالیت های کشاورزی وجود دارد؛ از جمله: ــ محدودیت منابع آب از لحاظ کمی و کیفی و پایین رفتن سطح سفره های آب زیرزمینی و کاهش منابع آب های سطحی ــ تخریب و تبدیل زمین های کشاورزی به کاربری های غیر کشاورزی به ویژه در حومۀ شهرها ــ گسترش شوری خاک ــ محدودیت های ناشی از شرایط آب و هوایی. برای مطالعه ـ ٥ ــ تولیدات دام و طیور مازاد استان در سال ١٣٨٦ جدول ٣ـ درصد تولید کشورمیزان تولید بر حسب تننوع تولیدات 283٤٦3/3گوشت قرمز 370002/7گوشت مرغ 520007/1تخم مرغ 2027502/٩شیر خام ـــ157عسل 103 توانمندی های استان ـ ٥ فعالیت گروهی ٤ـ برای کاهش محدودیت های کشاورزی در استان قم، چه راهکارهایی را پیشنهاد می کنید؟ ٢ــ صنعت و معدن استان قم در زمینهٔ صنعت و معدن توانمندی های قابل ملاحظه ای دارد. در اینجا به بعضی از توانمندی های استان در بخش صنعت و معدن اشاره می شود. الف( توانمندی های استان در بخش صنعت 1ــ وجود ذخایر عظیم معدنی مانند منگنز، گچ، نمک، آهک و سنگ های ساختمانی و وجود دو دریاچهٔ مهم نمک و حوض سلطان 2ــ نزدیک بودن به بازارهای بزرگ مصرف )تهران، اصفهان ،کرج و اراک( 3ــ استقرار استان قم در مسیر راه های اصلی ارتباطی کشور ٤ــ خارج بودن استان قم از شعاع ممنوعیت سرمایه گذاری تهران و مناسب بودن آنجا برای ایجاد شهرک های صنعتی 5 ــ وجود نیروگاه سیکل ترکیبی، منطقهٔ ویژه اقتصادی سلفچگان و نزدیکی به فرودگاه بین المللی امام خمینی )ره( ٦ ــ مطرح بودن استان قم به عنوان یکی از مراکز مهم خرید و فروش و توزیع دام در کشور و سرمایه گذاری در زمینهٔ صنعت بسته بندی گوشت قرمز و سفید 7ــ تمرکز صنایع چاپ و نشر در استان قم )رتبهٔ دوم در کشور بعد از تهران( 8 ــ وجود شهرک های صنعتی فعال شکوهیه، سلفچگان و محمود آباد. استان قم در زمینهٔ رشد و توسعهٔ تأسیسات اتمی، استان توانمندی است. تأسیسات جدید اتمی ایران در جنوب استان قم قرار دارد که با نام »فردو« مشهور است. اصفهان به قم کاشان، به قم قدیم جادهٔ مسیر در استان کارگاه های صنعتی اغلب استان: جغرافیایی صنایع پراکندگی غیرفلزی کانی های صنایع زمینه های در کارگاه ها این عمدهٔ یافته اند. استقرار فعال صنعتی شهرک های و تهران، به قم اراک، و )واحدهای کوره های آجرپزی، گچ پزی، آهک پزی و سنگ بری ها(، صنایع شیمیایی، نساجی، غذایی و فلزی فعالیت دارند. استان قم یکی از مراکز مهم تولید کفش های ماشینی است. فعالیت 104 معادن دریاچۀ نمک قم و حوض سلطان: دریاچۀ نمک قم به عنوان منبع عظیم و سرشار انواع املاح معدنی بیانگر وجود 20 میلیون تن منیزیم در نتایج طرح مطالعه، طیّ سالیان اخیر مورد توجه و مطالعه قرار گرفته است. دریاچه است که کاربردی مؤثر در صنایع نسوز دارد. علاوه بر منیزیم از شورابه ها حدود 12 کانی می توان به دست آورد، که کاربردهای متنوعی در صنایع گوناگون نظیر کودهای شیمیایی، کاغذ، عایق کاری لوله، ضد یخ و … دارند. در دریاچۀ حوض سلطان نیز انواع نمک های خوراکی و صنعتی وجود دارد که هم اکنون استخراج می شود. ـ ٥ ــ استخراج نمک از دریاچۀ حوض سلطان شکل٣٠ـ بیشتر بدانیم ب( توانمندی های استان در بخش معدن در استان قم، 1٤ مادهٔ معدنی قابل استخراج است که هم اکنون از 77 معدن شناخته شدهٔ آن، تعداد 58 معدن فعال است و عملیات استخراج و فراوری در آنها صورت می گیرد. معادن استان را می توان به دو گروه زیر دسته بندی و روی آن مطالعه کرد: 1ــ معادن فلزی؛ مانند: سرب، روی، مس و منگنز ) و نارج( 2ــ معادن غیرفلزی، مانند: نمک )خوراکی و صنعتی(، کائولن )خاک چینی(، منابع نفت )روستای البرز(، منابع گاز )سراجه( و مصالح ساختمانی شامل سنگ های تزیینی، سنگ گچ، سنگ آهک، گرانیت، شن و ماسه. 105 توانمندی های استان ٣ــ توانمندی های استان در بخش بازرگانی اقتصادی ویژهٔ منطقهٔ مواصلاتی کشور، وجود اصلی راه های به و دسترسی استان کشور مسیر 17 در استان گرفتن قرار سلفچگان و پتانسیل جذب سرمایه ای داخلی و خارجی، برخورداری از صنعت فرش دستباف )به خصوص فرش ابریشم( و سایر صنایع دستی، توانایی تولید محصولات دام و طیور، محصولات گلخانه ای، دانه های روغنی، انار، توان بالای تولید و صدور نرم افزارهای بازرگانی در استان قم فراهم آورده است که در صورت تکمیل برای رشد فعالیت های اسلامی و فرهنگی شرایط بسیار مناسبی را زیربناهای بازرگانی نوین در استان، می توان استان قم را به یک قطب بازرگانی در قلب کشور تبدیل کرد. ـ ٥ فعالیت گروهی ٥ ـ ـ 5، چه عواملی در پراکندگی جغرافیایی صنایع استان قم نقش دارد؟ با توجه به شکل 31ـ فعالیت ـ ٥ ــ نقشۀ پراکندگی صنایع و معادن استان قم شکل ٣١ـ 106 منطقۀ ویژۀ اقتصادی سلفچگان ـ 5 توجه کنید. منطقۀ ویژه اقتصادی سلفچگان در محدوده ای به وسعت 2000 هکتار در 30 به شکل 32ـ کیلومتری شهر قم و در چهارراه جاده های ترانزیت، در مرکز ایران واقع شده است. این منطقه به عنوان مهم ترین و نزدیک ترین منطقۀ ویژۀ اقتصادی به مرکز سیاسی ــ اقتصادی کشور، واقع در مسیر راه آهن سراسری و بزرگراه های ـ ٥ ــ نقشۀ موقعیت جغرافیایی منطقۀ ویژۀ اقتصادی سلفچگان در ایران و منطقه شکل ٣٢ـ بیشتر بدانیم 107 توانمندی های استان اصلی شمال، جنوب، شرق و غرب ایران بوده و جهت برقراری ارتباط با اروپا، کشورهای آسیای میانه و خلیج فارس تعیین کننده ای در نقش فرد دارد و می تواند به ترانزیت کالا، موقعیتی ممتاز و منحصر و تولید، صادرات به منظور اقتصاد کلان کشور ایفا کند؛ این منطقه به علل زیر نسبت به سایر مناطق ویژۀ اقتصادی برتری دارد: 1ــ نزدیکی به مراکز سیاسی، اقتصادی و تجاری کشور مانند تهران، قم، اصفهان و اراک 2ــ اتصال به بزرگراه های اصلی کشور و راه آهن سراسری و دسترسی به فرودگاه های بین المللی و قم ترکیبی سیکل نیروگاه به بودن نزدیک به توجه با ارزان خدمات و انسانی نیروی انرژی، وجود 3ــ شهرک های صنعتی هم جوار کشورهای با ایران تجاری راه چهار در استقرار و کشور ویژۀ جغرافیایی از امتیازات برخورداری ٤ــ آسیای میانه و خلیج فارس. ـ ٥ ــ منطقۀ ویژۀ اقتصادی سلفچگان قم شکل ٣٣ـ ٤ــ توانمندی های استان قم در بخش علم و فرهنگ استان قم در بخش علم و فرهنگ بسیار توانمند است. این توانمندی ها را می توان به چهار گروه دسته بندی کرد: ـفرهنگی حوزوی: استان قم به دلیل وجود حرم مطهر کریمۀ اهل بیت حضرت فاطمه معصومه)س( الف( نهادها و مراکز علمی ـ و وجود مرکز روحانیت و پایگاه انقلاب اسلامی و قرار گرفتن در یک منطقۀ مذهبی، تجاری و ارتباطی از موقعیت ویژه ای برخوردار است. احیا و توسعۀ حوزۀ علمیۀ قم در قرن 1٤ هجری قمری توسط آیت اللّٰه حائری یزدی )ره( موجب جذب علما، فضلا و طلاب از سراسر کشور و سایر کشورهای اسلامی به قم شده، اندک اندک به مرکز علمی جهان تشیع تبدیل شد. در حال حاضر، مراکز و نهادهای متعدد سیاسی، علمی و فرهنگی با کارکرد ملی و فراملی در استان به فعالیت اشتغال دارند که برای نمونه به اسامی تعدادی از آنها در زیر اشاره می شود: دبیرخانۀ مجلس خبرگان، مرکزیت مدیریت حوزه های علمیۀ کشور، صدها مدرسه و حوزۀ کوچک و بزرگ تدریس و تتبع علوم 108 اسلامی در رشته ها و سطوح گوناگون برای طلاب ایرانی و خارجی )از 80 کشور جهان(، دفتر تبلیغات اسلامی، جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، مرکز مدیریت مدارس خارج از کشور، مرکز تحقیقات رایانه ای علوم اسلامی، کتاب خانۀ بزرگ آیت اللّٰه مرعشی نجفی )ره(، دانشکده و مرکز بررسی های عقیدتی ــ سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دارالحدیث، دانشکدۀ علوم قرآنی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز رادیو معارف و … . ــ مدرسۀ فیضیه: مدرسۀ فیضیه یکی از پرآوازه ترین حوزه های علوم دینی در جهان اسلام است. این مدرسه از نیمۀ اول قرن سیزدهم هجری جایگزین بنای »مدرسۀ آستانه« شده و به اعتبار متون معتبر تاریخی از اواسط قرن ششم هجری قمری وجود داشته است. این مدرسه دارای چهار ایوان بوده و در دو طبقه با ٤0 حجرۀ تحتانی متعلق به عصر قاجار و ٤0 حجرۀ فوقانی متعلق به قرن چهاردهم هجری قمری است که با هدایت حضرت آیت اللّٰه حائری یزدی )ره( برفراز حجره های پیشین در گرداگرد حیاط مرکزی بنا شد. قدیمی ترین بخش مدرسه، ایوان جنوبی آن است که مزین به کاشی کاری های زیبای معرق است. این ایوان طرف قبله و متصل به حرم مطهر است و سر در صحن عتیق حضرت فاطمه معصومه )س( از طرف فیضیه محسوب می شود. مدرسۀ فیضیه در شکل گیری و پیروزی انقلاب اسلامی نقش مهمی داشته است. ـ ٥ ــ مدرسۀ فیضیۀ قم شکل ٣٤ـ ب( مراکز دانشگاهی: شهر قم دارای مراکز دانشگاهی متنوعی است که در رشته های مختلف از سراسر کشور هر ساله تعداد زیادی دانشجو می پذیرد. مهم ترین مراکز دانشگاهی استان قم عبارت اند از: دانشگاه پردیس قم، دانشگاه مفید، دانشگاه قم، دانشگاه علمی ــ کاربردی، دانشگاه پیام نور واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی قم و دانشگاه حضرت معصومه )س(. بیشتر بدانیم 109 توانمندی های استان ـ٥ ــ دانشگاه قم شکل ٣٥ـ ه مرعشی نجفی ـ ٥ ــ کتابخانۀ آیت اللّٰ شکل ٣٦ـ پ( کتابخانه ها: در حال حاضر، در شهر قم کتابخانه های بزرگ و مهمی مانند کتابخانهٔ آیت اللّٰه مرعشی نجفی، کتابخانه دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیهٔ قم، کتابخانهٔ مدرسهٔ فیضیه، کتابخانهٔ مسجد اعظم، وجود دارد که در این میان، کتابخانهٔ آیت اللّٰه مرعشی نجفی )ره( دارای اهمیت جهانی است. ه مرعشی نجفی: این کتابخانه، یکی از غنی ترین کتابخانه های جهان تشیع است که با همت کتابخانۀ آیت اللّٰ آیت اللّٰه مرعشی نجفی )ره( تأسیس شد. این کتا بخانه دارای گنجینه ای با ارزش از نسخه های خطی نفیس بالغ بر ٦5000 عنوان است که بسیاری از آنها در جهان همتا ندارند و غالباً توسط دانشمندان مسلمان در سده های سوم و چهارم )بیش از هزار سال پیش( به زبان های مختلف نوشته شده اند و هم چنین، نزدیک به یک میلیون جلد کتاب های به شمار اسلام کتابخانۀ جهان و سومین نسخه های خطی نظر از کتابخانۀ کشور نخستین کتابخانه این دارد. چاپی می رود. 110 ت( چاپخانه ها و نشریات محلی: شهر قم به واسطهٔ وجود مراکز و مدارس علوم دینی و دانشگاهی، در زمینهٔ چاپ کتب مختلف به خصوص کتاب های مذهبی فعالیت وسیعی دارد، به گونه ای که در سطح کشور در رتبهٔ دوم چاپ و نشر قرار گرفته است. در حال حاضر، حدود 115 چاپخانه در این شهر فعالیت دارند و برای توسعهٔ هرچه بیشتر این صنعت در قم، طرح ساخت شهرک چاپ و نشر مدّ نظر قرار گرفته است. در استان قم حدود 110 نشریه شامل روزنامه، هفته نامه، ماه نامه، فصل نامه و گاه نامه به چاپ می رسد و بیشتر این نشریات تخصصی اند و در زمینه های فقهی، کلامی، قرآنی و پژوهشی منتشر می شوند. تقریباً شش تا از نشریه ها به زبان عربی و بقیه، به زبان فارسی اند. ث( صدا و سیما: شهر مقدس قم به سبب آنکه مرکز معنوی جهان تشیع و خاستگاه انقلاب اسلامی ایران محسوب می شود و نیز به برکت بارگاه ملکوتی کریمهٔ اهل بیت )س( و مسجد مقدس جمکران از جایگاه ممتاز معنوی و فرهنگی برخوردار است. از این رو صدا و سیمای مرکز قم باید در شأن این شهر مقدس باشد. نقش صدا و سیمای مرکز قم به مراتب فراتر از یک شبکهٔ استانی است. در مرکز قم علاوه بر برنامه سازی برای بیش از یک میلیون و چهل هزار نفر جمعیت استان قم از چشمهٔ جوشان اهل بیت )ع( در این شهر به نفع شبکه های ملی و فراملی استفاده کرده و برنامه های مورد نیاز صدا و سیما را در حوزهٔ معارف دینی تولید می کند. این ویژگی صدا و سیمای مرکز قم، ویژگی منحصر به فردی است و هیچ یک از مراکز صدا و سیما این شرایط خاص را ندارد. رادیو سراسری معارف از این استان پخش می شود. ـ ٥ ــ صدا و سیمای مرکز قم شکل ٣٧ـ 111 توانمندی های استان بیشتر بدانیم راه های ارتباطی استان قم از نظر موقعیت جغرافیایی در یک منطقۀ حساس کشور واقع شده است و به همین علت، راه های ارتباطی آن از اهمیت زیادی برخوردار است؛ زیرا از یک سو، رابط بین استان های صنعتی کشور به پایتخت و از سوی دیگر، رابط کلیۀ استان های جنوبی، جنوب شرقی و جنوب غربی کشور با مرکز کشور است. اهمیت راه های ارتباطی در استان، محدود به زمان حاضر نمی شود. راه های ارتباطی منطقه از گذشته به علت اینکه در مسیر راه ابریشم قرار گرفته بود، دارای اهمیت خاصی بوده که آثار باقی مانده از گذشته، نشان دهندۀ این اهمیت است. ـ 5 نگاه کنید. استان قم دارای هشت راه اصلی مواصلاتی، سه خطّ آهن به شهرها و استان های ـ 5 و 32 ـ به شکل های 38ـ مجاور است که از جمله آنها می توان راه های زیر را نام برد. 1ــ بزرگراه قم ــ تهران، 2ــ جاده قدیم قم ــ تهران، 3ــ آزاد راه قم، سلفچگان و اراک، ٤ــ جاده قم ــ اصفهان، 5 ــ جاده قم ــ کاشان، ٦ ــ بزرگراه قم ــ کاشان، 7ــ جاده قم، جعفریه، ساوه، 8 ــ جاده قم، گرمسار )درحال احداث(، ٩ــ خط آهن قم ــ تهران )دو مسیر(، 10ــ خط آهن قم، اراک، اهواز، 11ــ خط آهن قم، کاشان، کرمان، بندرعبارس. ـ ٥ــ طول راه ها در حوزه استحفاظی استان قم در سال ١٣٨٦ )به کیلومتر( جدول ٤ ـ راه های روستاییراه های بین شهری جمع کل راه هاراه آهنجمع آسفالتشوسهجمعراه فرعیراه اصلیبزرگراهآزاد راه 13512٦٩52375٩352٦0٦٦582351٤8٦ ـ ٥ فعالیت گروهی ٦ ـ 1ــ به نظر شما استان قم بیشتر در کدام زمینه توانمندی دارد؟ 2ــ توانمندی های استان قم را در بخش کشاورزی و صنعت بنویسید. 3ــ اهمیت دو دریاچه نمک و حوض سلطان چیست؟ فعالیت 112 ـ ٥ ــ نقشۀ راه های استان قم شکل ٣٨ـ دریاچۀ نمک ٦٠ ٥٠ ٤٠ ٣٠ ٢٠ ١٠ ٠ فصل ششم شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی 114 تمام عرصه های در تحولی عظیم که بود الهی موهبتی و مذهبی رویداد سیاسی، در سال ١٣٥٧ یک ایران اسلامی انقلاب سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایجاد کرد. هم چنین، دستاوردهای عظیمی برای ملت شهید پرور ایران به همراه داشت. در این میان، استان قم به عنوان کانون و خاستگاه انقلاب اسلامی، از آن دستاوردها بی بهره نبود. در این درس با گوشه ای از فعالیت های صنعتی، عمرانی، آموزشی و فرهنگی انجام گرفته پس از انقلاب شکوهمند اسلامی ایران در استان آشنا می شوید.    فعالیت های صنعتی و معدنی  استقرار صنعت در هر منطقه ای می تواند موجب توسعۀ اقتصادی آن شود ولی متأسفانه در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی، بخش صنعت و معدن استان قم رونق چندانی نداشت. در حدود ٢٠٠ واحد صنعتی در قالب صنایع کوچک و متوسط به طور پراکنده در بافت و کلیۀ مسیرهای خروجی شهر مقدس قم، مشغول فعالیت بودند که بزرگ ترین این واحدها، کارخانه ایران مرینوس، نخ استرچ، قلم مو سازی، شهپر ممتاز )تولید کفش(، کارتن کار، پشم ریسی، کوره های پخت آجر و گچ و آهک بود. هم چنین، در بخش معدن نیز کم تر از ١٠ واحد معدنی مانند منگنز روستای ونارج، نرداغی، یزدان، کوشک نصرت و ... فعالیت داشتند. خوشبختانه، پس از انقلاب بخش صنعت و معدن استان به ویژه پس از ارتقای شهرستان قم به استان، با سرعت قابل ملاحظه ای رشد کرد و در این مدت، شهرک های صنعت شکوهیه، محمود آباد، سلفچگان، منطقۀ ویژۀ اقتصادی سلفچگان و ١٢ تشکل صنعتی و صنفی مانند خانۀ صنعت و معدن، انجمن های تخصصی، صنایع همگن غذایی، صنایع همگن گرانول سازی، صنایع شیمیایی، صنایع فلزی و ریخته گری، صنایع کفش، صنایع پلاستیک، صنایع سنگ، صنایع سنگ کوبان و معادن تشکیل شدند. یادآوری می شود علاوه بر شهرک های صنعتی و تشکل های صنفی ایجاد شده، هم اکنون تعدادی شهرک صنعتی دیگر مانند نمونه، گنجینه، چاپ و نشر و قنوات در حال احداث یا طراحی و مطالعه اند. هم چنین، تعدادی ناحیۀ صنعتی در نواحی مستعد استان مانند طغرود، سیرو، خورآباد، دستجرد در مرحلۀ تولید یا بهره برداری قرار دارند. شکل ١ ــ٦، محلّ فعالیت یا احداث این شهرک ها و نواحی صنعتی را در استان نشان می دهد. تعداد معادن فعال استان نیز در سال ١٣٥٧، ٣٨ فقره در سال ١٣86 به ٧٨ فقره افزایش یافته است )جدول 1 ــ٦(. درس چهاردهم : دستاوردهای انقلاب اسلامی در استان 115 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی جدول ١ــ٦ ــ شاخص های صنعت و معدن استان از سال ٥٧ تا ٨٦ درصد رشد ٨٦ به سال 135713841386٨٤شاخص 3056425539/2ــمیزان اشتغال کارگاه های صنعتی )نفر( 38707811/4تعداد معادن فعال شکل ١ ــ٦ ــ نقشۀ شهرک های صنعتی استان شهرک های صنعتی فعال استان شهرک های صنعتی استان قم در اسفند ١٣76 تأسیس شده و در فروردین ١٣٧٧، فعالیت خود را آغاز کرده است. این استان در حال حاضر ٥ شهرک مصوب دارد که شهرک های صنعتی شکوهیه، سلفچگان و محمود آباد فعال اند و در رشته های مواد غذایی، دارویی، فلزی، ریخته گری، نساجی، چرم سازی، شیمیایی، سلولزی، کاغذ و بیشتر بدانیم 116 چوب و کانی های غیر فلزی فعالیت دارند )شکل ١ ــ٦(. است قم استان بزرگ ترین شهرک صنعتی ١ ــ شهرک صنعتی شکوهیه: شهرک صنعتی شکوهیه، که در کیلومتر ١٢ جادۀ قدیم قم ــ تهران واقع است. مساحت آن ٩٥٥ هکتار است که توسعۀ آتی شهرک ١٠٤٥ شهرک این بود. خواهد هکتار مناسب زیر بنایی خدمات دارای استان، مرکز به نزدیکی و است و واگذاری اراضی بودن هموار مجاورت و نزدیکی به مرکز کشور به عنوان بزرگ ترین بازار تولید و مصرف از مزایای آن است )شکل ٢ ــ٦(. شکل ٢ ــ٦ ــ شهرک صنعتی شکوهیه ٢ ــ شهرک صنعتی سلفچگان: شهرک صنعتی سلفچگان در کیلومتر ٢ جادۀ سلفچگان ــ ساوه به مساحت ١٩٥ هکتار واقع است که امکان توسعه تا ٢٣٥ هکتار را دارد. هم چنین، دارای خدمات زیر بنایی مناسب است. از اهداف تشکیل شهرک صنعتی سلفچگان انتقال و متمرکز کردن فعالیت های صنعتی شهر مقدس قم است. مجاورت با منطقۀ ویژۀ اقتصادی سلفچگان، قرار گرفتن در خارج از ممنوعیت سرمایه گذاری تهران و استفاده از مزایای آن، از امتیازات مهم این شهرک است )شکل ٣ ــ٦(. ٣ ــ شهرک صنعتی محمود آباد: شهرک صنعتی محمود آباد در کیلومتر ١٨ اتوبان قم ــ تهران با مساحت ٣٤١ هکتار واقع شده است و امکان توسعه تا ٥٠٠ هکتار را دارد. این شهرک نیز خدمات زیر بنایی دارد. نزدیکی به مرکز استان و نزدیک بودن به پایتخت کشور، از مزایای آن محسوب می شود )شکل ٤ ــ٦(.  ـ شهرک صنعتی سلفچگان شکل ٣ ــ٦ ـ 117 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی شکل ٤ ــ٦ ــ شهرک صنعتی محمود آباد با مساحت ٢٠٠ هکتار در کیلومتر ٥ این شهرک صنعتی بین المللی چاپ و نشر: ٤ــ شهرک صنعتی  اتوبان قم ــ تهران در حال ساخت است و به دلیل مجاورت با شهر قم، برخورداری از خدمات شهری، مجاورت با خط راه آهن درحال احداث، مجاورت با اتوبان قم ــ تهران و نزدیکی به فرودگاه بین المللی امام خمینی )ره( دارای اهمیت بسیاری است. در جدول 2ــ٦ مشخصات شهرک های صنعتی استان را مشاهده می کنید ، اطلاعات آن را با شکل ١ــ٦ مقایسه کنید. جدول ٢ــ٦ ــ مشخصات شهرک های صنعتی استان قم ردیف نام شهرک ها و نواحی  ردیفموقعیت جغرافیاییصنعتی نام شهرک ها و نواحی  موقعیت جغرافیاییصنعتی کیلومتر ١٠ اتوبان قم ــ تهرانگنجینه٧کیلومتر ١٢ جاده قدیم قم ــ تهرانشکوهیه١ ٨کیلومتر ٢ جاده سلفچگان ــ ساوهسلفچگان٢ الغدیر )نمونه کشوری( کیلومتر ٤٥ جاده قدیم قم ــ تهران کیلومتر ٢ جاده قم ــ کهکخورآباد٩کیلومتر ١٨ اتوبان قم ــ تهرانمحمودآباد٣ چاپ و نشر٤ درحال اجرا کیلومتر ٥ اتوبان قم ــ تهران کیلومتر١٠جاده قم ــ کهکسیرو١٠ ـ قنواتقنوات٥ کیلومتر ٤٠ جاده قم ــ جعفریهطغرود١١کیلومتر ١٥ جاده قم ـ ٦ مجتمع فنّاوری ICT اطلاعات ـتهران کیلومتر ٥ جاده دستجرد ــ تفرشدستجرد١٢کیلومتر ٣ اتوبان قم ـ 118 فعالیت های عمرانی فعالیت های عمرانی استان قم را می توان به سه بخش دسته بندی کرد: ـ عمران شهری و ٣ ــ حمل و نقل. ١ ــ عمران روستایی، ٢ ـ انقلاب اسلامی از قبل در سال های نظر عمران از استان کنید. روستاهای توجه ٣ ــ٦ به جدول ١ ــ عمران روستایی: نعمت دارای لوله کشی، ٢٥ روستا آب دارای فقط ١٤ روستا استان، کلّ روستاهای از که به طوری نبودند؛ مناسبی در وضعیت اوّلین سال های انقلاب به هیچ روستایی گاز رسانی نشده بود، اما در روشنایی برق و ٢٦ روستا از جادۀ آسفالته برخوردار بودند و اسلامی، فعالیت های عمرانی در روستاهای استان، همانند سایر استان های کشور توسط نهاد انقلابی جهاد سازندگی )جهاد کشاورزی( با هدف محرومیت زدایی و کاهش نابرابری میان شهر و روستا آغاز شد و تاکنون توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی ادامه یافته است؛ به گونه ای که تا سال ١٣٨٧ به ٢٢٣ روستا آبرسانی، به ١٨٧ روستا برق رسانی و به ٢٠ روستا گاز رسانی شده است هم چنین گاز رسانی به ٥١ روستای دیگر نیز در حال اجراست. ١٨٠ روستا هم جادۀ آسفالته دارند. تعداد نبوده اند ولی در حال حاضر ثابت تلفن و تلفن از روستاهای استان دارای مرکز انقلاب اسلامی، هیچ یک اوایل در روستاهایی که دارای مرکز تلفن و تلفن ثابت شده اند، به ترتیب ٥٣ مرکز و ١٤٩ روستاست. 250 200 150 100 50 0 برای مطالعه استان  روستایی  عمران   ـ ٦ ــ وضعیت شاخص های  ٥  ـ شکل  طیّ سال های ٥٧ و ٨٤ و ٨٧ جدول ٣ــ٦ ــ وضعیت عمران روستایی از سال ١٣٥٧ تا ١٣٨٧ در استان قم سال ١٣٨٧سال ١٣٨٤سال ١٣٥٧واحدعنوان 14219223روستاروستاهای آبرسانی شده 25151187روستاروستاهای برق رسانی شده 01720روستاروستاهای گاز رسانی شده 05053روستاروستاهای دارای مرکز تلفن ٠١٢٦١٤٩روستاروستاهای دارای تلفن ثابت ٢٦١٧٧١٨٠روستاروستاهای دارای جادۀ آسفالته ٠٤٥روستانواحی صنعتی روستایی روستاهای دارای آب آشامیدنی روستاهای دارای جاده آسفالته نواحی صنعتی روستایی 138713841357 150 200 250 100 50 0 119 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی فعالیت گروهی ١ ــ٦ ـپروژه های عمرانی پس از انقلاب اسلامی توسط کدام نهاد انقلابی آغاز و توسط کدام نهاد پیگیری و دنبال ١ ـ شده است؟ ٢ ــ پس از پیروزی انقلاب اسلامی در کدام روستاهای استان، نواحی صنعتی ایجاد شده است؟ شکل ٦ ــ٦ــ تصفیه خانۀ فاضلاب شهری قم  مهم ترین اقدامات انجام گرفته در بخش عمران روستایی ــ احداث راه روستایی آسفالته به طول ٥٣٧ کیلومتر ــ احداث راه شوسه به طول ٣٢٤ کیلومتر ــ آبرسانی و تأمین آب آشامیدنی به بیش از ٢٠٠ روستا ــ برق دار کردن چاه های آب کشاورزی ــ ایجاد نواحی صنعتی در روستاهای سیرو، طغرود، دستجرد و خورآباد با قابلیت های استقرار ١٧٠ واحد تولیدی. ٢ ــ  عمران شهری: در بخش عمران شهری، اسلامی انقلاب پیروزی از بعد در زیادی اقدامات صورت گرفته است؛ مثلًا تعداد مشترکان آب لوله کشی استان در سال ١٣٥٧ برابر با ٥٤٥٠٠ مشترک بوده که این تعداد در سال ١٣٨٧ به ٢٢٠٠٠٠ مشترک افزایش یافته است. شهری فاضلاب تأسیسات فاضلاب، بخش در است نداشته وجود اسلامی انقلاب اوایل در اساساً ،١٣٦٩ سال در اسلامی انقلاب پیروزی از پس ولی ایجاد تأسیسات این فاضلاب، و آب تشکیل شرکت با انشعابات تعداد ،١٣٨٧ سال در شده اند. احداث و فاضلاب شهری به 37256 فقره رسیده است. بیشتر بدانیم فعالیت 120 از جمله اقدامات دیگر در بخش عمران شهری، توزیع آب آشامیدنی شیرین به طول ٢٠٠ کیلومتر در خیابان های اصلی و فرعی شهر مقدس قم است که از اقدامات مهمّ دولت در سال های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی است. تعداد آبسارها 280 ایستگاه است.  ـتصویر یکی از ایستگاه های توزیع آب شیرین )آبسار( در شهر قم  شکل ٧ ــ٦ ـ شکل ٨ ــ٦ ــ تعداد مشترکان برق استان در طی سال   های ٥٧ و ٨٤ و ٨٧ همچنین مطابق آمار موجود، تعداد مشترکان برق خانگی در سال ١٣٥٧ برابر ٥٧٤٨٠ مشترک بوده است که این تعداد در پایان سال ١٣٨٨ به 363138 مشترک افزایش یافته است. به کار در سال ١٣٥٧ از ٧٠٠٠ خط منصوبه و مشغول ثابت واگذاری شده تلفن های ارتباطات، در بخش به 536026 خط منصوبه در سال ١٣٨9 افزایش یافته است. بیشتر بدانیم 121 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی همچنین، در سال های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی برنامۀ عمران شهری در شهرهای قم و دیگر شهرهای بهسازی تعریض، احداث، شامل برنامه ها این که است شده آغاز دستجرد و قنوات کهک، جعفریه، مانند استان معابر و میادین، خیابان ها و بلوارها از جمله آسفالت، جدول گذاری و ... مطابق طرح تفصیلی یا هادی شهری انجام می شود. ٣ ــ حمل و نقل: استان قم از یک سو، رابط بین استان های صنعتی کشور به پایتخت بوده و از سوی دیگر، نقطۀ اتصال کلیۀ استان های جنوبی کشور )١٧ استان( با مرکز کشور است؛ به همین جهت، وجود راه های ارتباطی در این استان از اهمیت خاصی برخوردار است به طوری که مجموعه راه های حوزۀ استحفاظی استان در سال ١٣٥٧ حدود ٥٤٩ کیلومتر بود که در سال ١٣٨٦ به حدود ٢٠١٢ کیلومتر رسیده است. شکل ٩ ــ٦ ــ طول راه های استان در قبل و بعد ازانقلاب اسلامی مهم ترین پروژه های عمرانی در دست اقدام در استان  ١ــ طرح انتقال آب از سرشاخه های رود دز به استان قم و اجرای طرح فاضلاب شهری ٢ــ پروژۀ بزرگ میدان امام خمینی )ره( به وسعت ٤٠ هزار متر مربع ٣ــ اجرای پروژۀ خیابان عمار یاسر و بلوار پیامبر اعظم )ص( ٤ــ احداث پل جمهوری بزرگترین و زیباترین پل شهری کشور ٥ــ طرح حرم تا حرم )طرح بزرگ پیامبر اعظم( ٦ــ پروژه مونوریل قم به طول 17/5 کیلومتر از پارک سوار شمالی تا شهرک پردیسان ٧ــ پروژه متروی قم به طول 13/5 کیلومتر در مسیر مسجد مقدس جمکران تا منطقه امام زاده ابراهیم 122     شکل ١٠ ــ٦ ــ پروژۀ بزرگ عمار یاسر         شکل ١٢ ــ٦ ــ پروژۀ مونوریل در قم شکل ١٣ ــ٦ ــ بستر قمرود از روی پل رضویه در سه زمان                                    )الف(                                                                                 )ب(                                                                                       )پ( شکل ١١ ــ٦ ــ پروژۀ در حال ساخت میدان بزرگ امام خمینی )ره(  123 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی فعالیت گروهی ٢ ــ٦ شکل های ١٣ ــ٦ را با هم مقایسه کرده و به این سؤالات پاسخ دهید: ـ با مقایسۀ این سه شکل چه نتیجه ای می گیرید؟ ١ ـ ٢ ــ آثار مثبت اجرای طرح ساماندهی رودخانۀ قمرود چیست؟ ـ آثار منفی اجرای این طرح چیست؟ ٣ ـ ٤ ــ نظر شما در مورد اجرای این طرح چیست؟ طرح انتقال آب از سرشاخه های دز به قم  میلیون انتقال ١٨٠ اجرای طرح، از منطقه خاورمیانه است. هدف در آب انتقال بزرگ ترین طرح این طرح تأمین آب شرب درازمدت )قمرود( و تصفیه خانه دودهک جهت به سد کوچری از سرشاخه های دز مترمکعب آب شهرهای قم، خوانسار، خمین، گلپایگان، نیم ور و سلفچگان و همچنین تخصیص مقداری از آب انتقال یافته به صنعت برای جبران روزافزون کمبود آب شهرهایی است که از رشد جمعیت سریعی برخوردارند. برای آب رسانی مترمکعب میلیون قم، حدود ٢٠ برای شهر مترمکعب آب میلیون این مقدار حدود ١٤٠ از به سایر شهرها و ٢٠ میلیون مترمکعب جهت مصارف صنعتی اختصاص داده شده است. )این مقدار آب برای سال ١٤٠٠ هجری خورشیدی در نظر گرفته شده است( برای افق سال ١٤٢٠ هجری خورشیدی مقدار آب انتقالی قرار است به ٢٤٥ میلیون مترمکعب افزایش یابد. فعالیت های آموزشی علمی و فرهنگی فعالیت های آموزشی و علمی استان در سه بخش آموزش و پرورش، آموزش عالی و فعالیت های فرهنگی قابل بحث است: توجه با که بوده است باب استان ١٥٨ تعداد مدارس انقلاب، اوّل  ـآموزش و پرورش: در سال های ١ ـ نهضت با ولی بوده اند تحصیل به مشغول دانش آموز ٤١٥ مدرسه، هر در میانگین طور به دانش آموزان تعداد به مدرسه سازی که در کشور و استان قم آغاز شد، در سال ١٣٨٧ تعداد مدارس استان به ١٦١٠ مدرسه، یعنی به ٩ برابر، افزایش یافت.میانگین تعداد دانش آموزی در مدارس به رغم رشد جمعیت دانش آموزی به ١٣٣ نفر در هر مدرسه فعالیت بیشتر بدانیم 124 رسیده است. هم چنین، میزان با سوادی از ٥٠ درصد در سال ١٣٥٧به ٨٧/٣ درصد در سال ١٣٨٧ افزایش یافته است. شکل ١٤ ــ٦ ــ تعداد جمعیت دانش آموزان استان در سال های ٥٧ تا ٨٧ و مراکز تعداد بوده ایم. استان در تحولات عظیمی نیز شاهد عالی آموزش بخش در عالی: آموزش  ٢ ــ  مؤسسات آموزش عالی استان که در سال ١٣٥٧ فقط ٥ مرکز بوده است، در سال ١٣٨٧ به ٢٦ مرکز افزایش می یابد. در همین دوره، تعداد دانشجویان مراکز آموزشی دولتی از ٧٧٥ نفر به ٤١٧٤١ نفر افزایش می یابد که به این رقم ها باید دانشجویان ده هزار نفری دانشگاه آزاد اسلامی و هم چنین دانشجویان دانشگاه پیام نور را نیز اضافه کرد. برای مطالعه جدول ٤ــ٦ ــ شاخص های آموزشی و علمی استان از سال ١٣٥٧ تا  ١٣٨٧ سال ١٣٨٧سال ١٣٨٤سال ١٣٥٧واحدشاخص 1٥٨1607١٦١٠آموزشگاهتعداد مدارس استان ٦٦٢٢٠٢١٤هزار نفرجمعیت دانش آموزان ٥٢٤2٦مرکزمؤسسات آموزش عالی ٧٧٥١٣٩٩٠٤١٧٤١نفرتعداد دانشجویان دولتی ١٠٠٠٢١٠٢١٢ــنفرتعداد دانشجویان دانشگاه آزاد ٥٠٨٦٨٧/٣درصددرصد باسوادی افزون بر موارد فوق، به برکت انقلاب اسلامی ده ها مرکز پژوهشی در استان مشغول فعالیت اند که در ارتقای سطح علمی استان بسیار تأثیر گذارند. 125 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ٣ ــ فعالیت های فرهنگی: استان قم از نظر فرهنگی، دومین استان حوزۀ چاپ و نشر در کشور شناخته شده است. انتشار تقریباً ٨٠ نشریۀ دینی، فرهنگی، پژوهشی و هنری نشانۀ توانمندی علمی و فرهنگی استان است. شکل ١٥ ــ٦ ــ تعداد دانشجویان مراکز آموزش عالی استان در سال های ٥٧ و ٨٤ و ١٣٨٧ تعداد نشریات محلی استان در سال ١٣٨٤ برابر ١٠١ نشریه با شمارگان ٣٤٠٠٠٠ نسخه بوده است که در سال ١٣٨٦ شمارگان آن با رشد ٢٥ درصدی به ٤٢٤٧٠ نسخه رسیده است. استان قم از نظر وجود کتابخانه های عمومی و تخصصی، یکی از مراکز غنی کشور است. این کتابخانه ها نقش بسیار ارزنده و مهم در بالا رفتن سطح فرهنگ کتابخوانی در استان ایفا می کنند. جدول ٥  ــ٦ ــ شاخص های فرهنگی و هنری استان قم طیّ سال های ١٣٥٧ تا ١٣٨٦  سال ١٣٨٦سال ١٣٨٤سال ١٣٥٧واحدشاخص ها ١٥25نامعلومبابتعداد کتابخانه های عمومی ٨٥٤٥٠193766نامعلومجلدتعداد کتاب های کتابخانه های عمومی ١٢106١١٥بابچاپخانه های تحت نظارت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ٠3٥بابتعداد سینماها ٠13502000نفرگنجایش سینماها ٠004247657 ،٣٤00نامعلومنسخهشمارگان نشریات محلی ١89مرکزمراکز کانون پرورشی فکری کودکان و نوجوانان ٤2832نفرتعداد مربیان کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بیشتر بدانیم 126 در بخش سینما و تئاتر، قبل از انقلاب اسلامی به دلیل اهدافی که رژیم گذشته از فعالیت های هنری و فرهنگی دنبال می کرد، مردم مسلمان و انقلابی قم مانع از ایجاد و گسترش فعالیت های هنری از قبیل مراکز نمایش یا سالن های تعداد تأسیس شد. در سال ١٣٥٩ قم استان سینمای اوّلین اسلامی انقلاب از پس ولی بودند تئاتر و فیلم نمایش سینماهای استان در سال ١٣٨٤، سه سینما با ١٣٥٠ صندلی بوده که این رقم در سال ١٣٨٦ به پنج سینما و ٢٠٠٠ صندلی افزایش یافته است. فعالیت گروهی ٣ ــ٦ ١ ــ استان قم از نظر فرهنگی، دومین حوزۀ ...... و ...... در کشور است. ٢ ــ انتشار تقریباً ٨٠ نشریه در استان، نشانۀ توانمندی ..... و ...... است. ٣ ــ چرا مردم استان قم از گسترش سالن نمایش فیلم و تئاتر در قبل از انقلاب جلوگیری می کردند؟ فعالیت های بهداشتی و درمانی اختصاص و درمانی بهداشتی، شاخص های ارتقای قم، استان در اسلامی انقلاب مهمّ دستاوردهای از اعتبارات ویژه به بهداشت و درمان است. توسعۀ مراکز و پایگاه های بهداشتی طبق نظام شبکه، راه اندازی واحدهای جدید بهداشتی برای دسترسی بیشتر مردم به خدمات بهداشتی و درمانی به خصوص در مناطق روستایی از اقدامات مهمّ وزارت بهداشت و درمان در سال های بعد از انقلاب است )جدول ٦ــ٦(. مهم ترین پروژه های در دست اقدام بخش بهداشت و درمان استان  ــ تجهیز بیمارستان شهید بهشتی و فرقانی ــ توسعۀ آزمایشگاه های طبی در شهرها و روستاهای استان ــ آغاز عملیات احداث بیمارستان تأمین اجتماعی و ... . بیشتر بدانیم فعالیت 127 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی  ـ  نمایی از بیمارستان شهید بهشتی شهر قم شکل ١٦ ــ٦ـ جدول ٦  ــ٦ ــ شاخص های بهداشتی و درمانی استان قم طیّ سال های ١٣٥٧ تا ١٣٨٧  سال ١٣٨٧سال ١٣٨٤سال ١٣٥٧واحدشاخص ها ١٠١٥١٩مرکزمراکز بهداشتی و درمانی شهری ٣٤ــ٠پایگاهتعداد پایگاه های بهداشتی ٨٩١١مرکزمراکز بهداشتی درمانی روستایی ١٤٥٩٥٩خانهتعداد خانه های بهداشت روستایی ٦٨٩مؤسسهتعداد مؤسسات درمانی فعالیت گروهی ٤ــ٦ ١ ــ مهم ترین پروژه های بهداشتی و درمانی در دست اقدام استان قم کدام اند؟ ٢ــ وضعیت آموزش عالی استان قم، قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی را با هم مقایسه کنید. فعالیت 128 تصاویر پایین نشانگر بخشی از توانمندی های استان قم در زمینه های توسعۀ ارتباطی، زیارتی، طبیعی و اقتصادی است. به نظر شما هر تصویر مربوط به کدام یک از توانمندی های استان است؟ آیا می دانید استان قم با وجود چنین توانمندی ها با کدام موانع و محدودیت هایی در جهت توسعه مواجه است؟ این درس ضمن شرح وضعیت موجود، شما را با چشم انداز و برنامه های آتی توسعۀ استان آشنا می سازد. شکل ١٧ ــ٦ ــ تصاویری از توانمندی های استان قم                         مجتمع دامی لبن                                                              باغ های خلجستان                                               نمونه هایی از صنایع دستی قم                      حرم مطهر   حضرت معصومه )س(                                          مسجد مقدس جمکران                                               نیروگاه سیکل ترکیبی قم                    مدرسۀ علمیه امام خمینی )ره(                                                    ناحیۀ صنعتی شکوهیه                                                          معدن ونارج درس پانزدهم : چشم انداز آیندۀ استان 129 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی وضعیت موجود اقتصادی ویژۀ منطقۀ استقرار و طبیعی ملاحظۀ قابل منابع اقلیمی، تنوع جغرافیایی، مناسب موقعیت با قم استان امروزه و ملی سطح در خاصی اهمیت از است، اسلامی انقلاب و شیعی تفکر کانون و خاستگاه که قم شهرمقدس هم چنین سلفچگان، و دینی بزرگ مراجع مقدس جمکران، حضور مسجد و معصومه )س( ملکوتی حضرت بارگاه وجود است. برخوردار بین المللی حوزه های بزرگ علمیه و ده ها مرکز آموزشی و پرورشی ملی و بین المللی و مراکز چاپ و نشر، اهمیت موضوع را بیشتر کرده است. از طرفی، مسائل و مشکلاتی از قبیل: ــ کم عرض بودن خیابان ها و معابر ــ عدم وجود مکان مناسب برای پارکینگ خودروها ـکمبود امکانات مناسب اقامتی موقت و دائمی، مانند زائرسرا و هتل ـ ــ عدم وجود نظام جامع حمل و نقل زائر از راه های مواصلاتی به حرم مطهر و مسجد مقدس جمکران ــ ازدحام بیش از حدّ جمعیت در مرکز شهر و اطراف حرم مطهر ــ ناکافی بودن فضای سبز در سطح شهر و استان وجود دارد که امید می رود با همت و تلاش مردم و مسئولان، استان قم و به ویژه شهر مقدس قم به جایگاه واقعی خود برسد. در شکل ١٨ ــ٦، نمونه هایی از مشکلات و محدودیت های استان قم به تصویر کشیده شده است. هر تصویر کدام یک از مشکلات و محدودیت های استان قم را نشان می دهد؟ راهکارهای خود را برای حلّ این مشکلات بیان کنید. شکل ١٨ ــ٦ ــ تصاویری مربوط به بعضی از مسائل و  مشکلات استان و شهر قم  130 ضرورت تعیین چشم انداز با توجه به آنچه از توانمندی ها و محدودیت های استان ذکر شده، داشتن نگاهی آینده نگر برای تعالی، پیشرفت و توسعۀ استان، امری اجتناب نا پذیر است. آمایش قالب در و علمی می شود، تدوین و تهیه استان آیندۀ برای چشم انداز که توسعه ای برنامۀ هرگونه است بهتر بنابراین سرزمین و حول توانمندی های استان به ویژه در دو بعد ١ ــ فرهنگی و مذهبی ، ٢ ــ اقتصادی و اجتماعی باشد. ادامۀ شکل ١8 ــ٦  برای مطالعه آمایش سرزمین برنامه ای است که به تنظیم رابطۀ بین انسان، محیط و فعالیت های او می پردازد و هدف آن، بهره برداری منطقی از همۀ امکانات برای بهبود وضعیت مادی و معنوی انسان هاست. این برنامه براساس ارزش های اعتقادی و فرهنگی و ابزار علم و تجربه در طول زمان شکل می گیرد. 131 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی ١ ــ اهداف و راهبردهای توسعه در بعد فرهنگی و مذهبی به طور مسلم در برنامۀ چشم انداز فرهنگی و مذهبی استان که برای سال های آتی تهیه و تدوین می شود باید به شهر مقدس قم به شکل محوری توجه شود؛ به گونه ای که در آینده ای نزدیک بتواند اهداف زیر را محقق سازد: ــ مرکزیت تولید و نشر علوم و معارف دینی ـ تبدیل قم به شهر زیارتی در مقیاس جهانی ـ ــ ارائۀ الگوی مدنیت اسلامی. گفتنی است برای نیل به اهداف فوق، راهبردهایی پیشنهاد می شود که می توانید در ادامه، آن را مطالعه کنید. راهبردهای پیشنهادی برای توسعه فرهنگی و مذهبی ــ توسعۀ مراکز آموزشی، پرورشی، ترویجی و تبلیغی حوزوی و دانشگاهی ــ رعایت اصول معماری اسلامی در شهرسازی و توسعۀ شهری ــ ارتقای امنیت و نظم، بهداشت و زیبا سازی سیمای شهرهای استان ــ توسعۀ حرم مطهر حضرت معصومه )س( و مسجد مقدس جمکران و راه های مواصلاتی ــ توسعۀ ارتباطات و شبکه های الکترونیکی ــ سازماندهی مرکز چاپ و نشر در استان ــ الزام رعایت ضوابط شرعی در کلیۀ مناسبات اجتماعی ــ بستر سازی مناسب برای بازدید از مراکز علمی، دینی، فرهنگی و مکان های مقدس استان ــ رعایت ترکیب متوازن اجتماعی شهرهای استان ــ کارامد کردن دستگاه های اداری و اجرایی استان ــ ترویج روحیۀ برادری، تعاون، درست کاری و انصاف میان شهروندان ـ مکان یابی مناسب و توسعۀ ترمینال های مسافرتی استان ـ خوشبختانه برخی از راهبردهای پیشنهادی عملیاتی شده است که از آن جمله می توان به گسترش ضلع شمال حرم مطهر و راه های مواصلاتی به آن اشاره کرد که در آینده ای نزدیک به بهره برداری خواهند رسید.         شکل 19 ــ٦ ــ بخشی از میدان بزرگ درحال ساخت امام خمینی )ره( بیشتر بدانیم 132 شکل 20 ــ٦ ــ  تونل غدیر واقع در خیابان عمار یاسر برای مطالعه امام صادق )ع( فرموده است: در آینده ای نه چندان دور، ... دانش در شهر قم آشکار و آن شهر کانون علم و دانش می شود، تا آنجا که ناآگاهی در دین باقی نمی ماند حتی از زنان پرده نشین خانه. از قم علم به دیگر شهرهای جهان از شرق و غرب سرازیر شده، حجت خدا بر مردم تمام می شود. »نقل از کتاب کریمهٔ اهل بیت )ع(« فعالیت گروهی ٥ ــ٦ گانه سه اهداف براساس زیر جدول در مربوط، دبیر کمک با را درس متن در پیشنهادی راهبردهای ـ ١ ـ دسته بندی کنید: هدف ٣ )ارائۀ الگویی از مدنیت اسلامی(هدف ٢ )تبدیل شهر قم به قطب گردشگری مذهبی(هدف ١ )مرکزیت تولید و نشر معارف دینی( فعالیت 133 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی راهبردهای پیشنهادی برای توسعۀ اقتصادی اجتماعی استان ــ استقرار صنایع کم آب بر و پاک، مناسب با شرایط استان ــ توسعۀ فعالیت های زراعی کم آب بر و مناسب با شرایط اقلیمی استان ــ بهسازی و توسعۀ شبکۀ حمل و نقل معدنی و ارتباطی بین معادن و مراکز مصرف ــ حمایت از سرمایه گذاران بخش خصوصی برای سرمایه گذاری در بخش صنعت ــ ایجاد ایستگاه های تحقیقاتی در مکان ها و نواحی صنعتی و کشاورزی ـتأسیس هنرستان های کشاورزی و ایجاد رشته های مرتبط با محصولات منطقه برای تربیت کشاورزان جوان و آگاه ـ ــ تأسیس دانشگاه علم و صنعت در استان و تربیت نیروهای متخصص و متعهد ــ بهره برداری بهینه از منابع آب و خاک بخش های مختلف استان ــ مکان یابی مناسب برای انتقال فعالیت های صنعتی و آلاینده از بافت و مدخل ورودی شهرها به خصوص شهر قم ــ گسترش صنایع دستی و تبدیلی در بخش های مختلف استان ــ توسعۀ منطقۀ ویژۀ اقتصادی سلفچگان ـ توسعۀ تحقیقات در زمینۀ شناسایی و اکتشاف کانی های دریاچۀ نمک و حوض سطان ـ ــ پیگیری و به نتیجه رساندن انتقال آب به استان قم از مناطق پرآب ــ روان کردن ترافیک شهر قم با احداث منوریل و مترو. خوشبختانه برخی از راهبردهای توسعۀ اقتصادی استان وارد مرحلۀ عملیاتی شده است؛ مثلًا، انتقال آب از فنّاوری اطلاعات، گنجینه و به قم و برخی دیگر مانند احداث منوریل و مترو، ایجاد شهرک های سرشاخه های دز شهرک ٢٠٠٠ هکتاری برای ایجاد صنایع پاک چاپ و نشر در حال مطالعه و مکان یابی هستند که در آینده چشم انداز اقتصادی شهر و استان قم را متحول خواهند کرد.  ـاهداف و راهبردهای توسعۀ اقتصادی و اجتماعی استان ٢ ـ قبل از پرداختن به اهداف و راهبردهای توسعۀ اقتصادی و اجتماعی استان، متذکر می شویم که توسعۀ اقتصادی به جهت ماهیت فرهنگی ــ مذهبی استان بهتر است حول محورهای صنعت، معدن و کشاورزی و در راستای اهداف فرهنگی و برای نیل به اهداف زیر باشد: ١ ــ کاهش مشکلات بیکاری، مهاجرت روستائیان و ناهنجاری های اجتماعی ٢ ــ بهره برداری اصولی از منابع انسانی و طبیعی ٣ ــ ایجاد امکانات زیر بنایی لازم برای توسعۀ اقتصادی و اجتماعی استان. گفتنی است برای نیل به اهداف فوق راهبردهایی پیشنهاد می شود که می توانید در ادامه، آن را مطالعه کنید. بیشتر بدانیم 134 فعالیت گروهی 6 ــ٦ ـ مذهبی باشد. ١ ــ چرا بهتر است برنامۀ توسعۀ اقتصادی و اجتماعی استان در راستای توسعۀ فرهنگی ـ ٢ ــ راهبردهای پیشنهادی توسعۀ اقتصادی استان را ــ که در متن درس آمده است ــ در جدول زیر براساس هدف دسته بندی کنید: هدف ١ کاهش مشکلات بیکاری، مهاجرت روستائیان و ناهنجاری های اجتماعی هدف ٢ بهره برداری اصولی از منابع طبیعی و انسانی استان هدف ٣ ایجاد امکانات لازم زیر بنایی برای توسعۀ اقتصادی با تشکر از ــ ادارۀ کل آموزش و پرورش استان قم ــ استانداری قم ــ سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان قم ــ سازمان آب و فاضلاب استان ـ ادارۀ کل منابع طبیعی استان ـ ــ سازمان محیط زیست استان ــ سازمان صنایع و معادن استان ــ سازمان فضایی ایران ــ ادارۀ کل هواشناسی استان ــ مؤسسۀ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی ــ سازمان نقشه برداری کشور ــ شرکت شهرک های صنعتی استان قم ــ ادارۀ کل حفظ آثار و نشر ارزش های دفاع مقدس استان ــ ادارۀ کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان ــ جهاد کشاورزی استان فعالیت 135 شکوفایی استان پس از پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی سایت های مفید در مورد استان شناسی قم آدرسنام سایت www.masoumeh.comآستان مقدسه حضرت فاطمه معصومه )س( www.jamkaran.infoمسجد مقدس جمکران www.ghom.irاستانداری قم www.qom.irشهرداری قم www.qom.gov.irفرمانداری قم www.qomportal.irپورتال جامع اطلاع رسانی استان قم www.qom.irib.irصدا و سیمای قم www.abfa-qom.comشرکت آب و فاضلاب قم www.qommet.irسازمان هواشناسی استان قم www.qom.agri-jahad.irسازمان جهاد کشاورزی استان قم www.qom.frw.og.irادارهٔ کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم www.qomim.irسازمان صنایع و معادن استان قم www://qommiras.irادارهٔ میراث فرهنگی و گردشگری استان قم www.abfar-qom.irشرکت آب و فاضلاب روستایی استان قم www.qomiec.irشرکت شهرک های صنعتی استان قم www.qomroad.irادارهٔ کل راه و ترابری استان قم www.qomshora.irشورای اسلامی شهر قم www.hawzah.netپایگاه اطلاع رسانی حوزه علمیه قم www.vil.irسازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور وزارت کشور www.iran.irدرگاه واحد خدمات الکترونیکی ایران www.ngdir.irپایگاه ملی داده های علوم زمین کشور www.mntourism.irدفتر مناطق نمونه گردشگری ریاست جمهوری www.tcq.coirشرکت مخابرات استان قم www.qepd.co.irشرکت توزیع نیروی برق استان قم www.qompl.irادارهٔ کل کتابخانه های عمومی استان قم 000-C236-1 001-014-C236-1 015-040-C236-1 041-056-C236-1 057-069-C236-1 070-085-C236-1 086-112-C236-1 113-137-C236-1