سال سوم آموزش متوسطه
رشتۀ علوم و معارف اسلامی

تاريخ اسلام تاريخ اسلام (۲)

١۳۹۱



وزارت آموزش و پرورش
سازمان پژوهش و برنامه ريزى آموزشى

برنامه ريزى محتوا و نظارت بر تأليف: دفتر برنامه ريزى و تأليف كتاب هاى درسى
نام كتاب: تاريخ اسلام (٢) ـ ۲۵۳/۳

مؤلّف: دکتر محمدرضا جباری
با همکاری گروه تاريخ

               زير نظر شورای برنامه ريزی گروه تاريخ دفتر برنامه ريزی و تأليف کتاب های درسی 
               ويراستار: محمدکاظم بهنيا 

آماده سازى و نظارت بر چاپ و توزيع: ادارۀ كلّ چاپ و توزيع كتاب هاى درسى 
 ـ    ساختمان شمارۀ ٤ آموزش و پرورش (شهيد موسوی) تهران: خيابان ايرانشهر شمالی       
 ـ۸۸۸۳۱۱۶۱        ،    دورنگار: ۸۸۳۰۹۲۶۶     ،     کد پستی: ۱۵۸۴۷۴۷۳۵۹، تلفن :    ٩      

  www.chap.sch.ir :وب سايت                                                        

مدير امور فنی و چاپ: سيّداحمد حسينی
طرّاح گرافيک: سيّدعلی موسوی 

طراح جلد: مريم کيوان
صفحه آرا: مريم نصرتی                   

حروفچين:فاطمه باقری مهر   
مصحح: زهرا رشيدی مقدم، عليرضا کاهه  

امور آماده سازی خبر: فاطمه پزشکی  
امور فنی رايانه ای: حميد ثابت کلاچاهی  ،  مريم دهقان زاده  

ناشر: شرکت چاپ و نشر کتاب های درسی ايران: تهران ـ کيلومتر ١٧ جادّۀ مخصوص کرج ـ خيابان ٦١ (داروپخش) 
 ـ ۳۷۵۱۵ تلفن: ٥ ـ ٤٤٩٨٥١٦١، دورنگار: ٤٤٩٨٥١٦٠، صندوق پستی: ۱۳۹

چاپخانه: شركت چاپ و نشر کتاب های درسی ايران «سهامی خاص» 
سال انتشار و نوبت چاپ: چاپ دوم ۱۳۹١

حقّ چاپ محفوظ است.

ISBN   978 -964 - 05 - 1963 - 9     ۹۷۸-۹۶۴-۰۵  -١۹۶۳ -شابک    ٩



است،  بـوده  اسلام  در  کـه  را  حکومت هايی  خصوصاً  و  اسلام  تاريخ  «اين 
بايد مطالعه کرد و از آن پند گرفت».                            (صحيفهٔ نور،ج٧،ص٥١٩)                                                                                                                                     
                                                                             حضرت امام خمينى (ره)



talif@talif.sch.irtalif@talif.sch.ir

Email



فهرستفهرست    مطالبمطالب 
١ بخش يکم ــ امويان (مروانيان)       

٢ درس اوّل ــ خلافت مروانيان        
درس دوم ــ امامان شيعه در عصر مروانيان                   ١٤

 ٢٢ بخش دوم ــ عباسيان       

٢٣ درس سوم ــ تشکيل خلافت عباسی      
٣٢ درس چهارم ــ عباسيان در اوج قدرت      
٤١ درس پنجم ــ ضعف و انحطاط عباسيان      
٥٧ درس ششم ــ امامان شيعه در عصر بنی عباس (١)     
٦٧ درس هفتم ــ امامان شيعه در عصر بنی عباس (٢)     
٧٨ درس هشتم ــ تشيّع در دورهٔ عباسيان      

 ٩٩  بخش سوم ــ اسلام در اَندُلُس      

١٠٠ درس نهم ــ اسلام در اَندُلسُ       

بخش چهارم ــ فرهنگ و تمدن اسلامی                           ١١١ 

١١٢ درس دهم ــ فرهنگ و تمدن اسلامی (١)     
١٢١ درس يازدهم ــ فرهنگ و تمدن اسلامی (٢)     
١٣٩ درس دوازدهم ــ فرهنگ و تمدن اسلامی (٣)     

فهرست منابع                                                                                          ١٥١ 



سخنی با دبيران
همکار گرامی کتاب درسی تاريخ اسلام(٢) در ادامهٔ مباحث کتاب تاريخ اسلام (١)، رويدادها و تحولات تاريخ 
جهان اسلام را از دوران پس از قيام امام حسين  تا سقوط خلافت عباسی در سال ٦٥٦ ق. در چند محور 

اصلی مورد بررسی و تحليل قرار می دهد:
ــ تاريخ تشيع و سيرهٔ زندگانی امامان شيعه پس از شهادت امام حسين  تا عصر غيبت

ــ مسير و سرانجام خلافت اموی و چگونگی پيدايش و دوره های خلافت عباسی
ــ حکومت مسلمانان در اندلس و سرانجام آن

ــ تاريخ فرهنگ و تمدن مسلمانان و فراز و نشيب های آن
برای اجرای مفيد و مؤثر و تأمين اهداف مورد نظر از طرح اين مباحث، توجه به چند نکته شايسته است:

١ــ به دليل تخصصی بودن مباحث و مطالب کتاب، ضروری است مدرسان کتاب ، دانش آموختهٔ رشته های 
تاريخ و يا تاريخ و تمدن اسلامی باشند.

٢ــ محتوای کتاب مشتمل بر مهم ترين محورهای قابل بحث در تاريخ اسلام و از اهميت زيادی برخوردار 
است، از اين رو شايسته است دبيران محترم با بهره مندی از اطلاعات کافی و فراتر از مطالب کتاب، نيازهای علمی 
دانش آموزان را به خوبی پاسخ دهند. در انتهای کتاب، منابع مورد ارجاع و استناد و نيز منابعی که مطالعهٔ آن ها مفيد 

به نظر می رسيد، معرفی شده اند. مطالعهٔ اين منابع به دبيران عزيز توصيه می شود.
٣ــ توجه دادن دانش آموزان به موضوع و روش علمِ مورد نظر و بيان اهميت و هدف های آن علم، شرط لازم 
و اساسی برای آموزش هر مادهٔ درسی است. بنابراين در آغاز سال تحصيلی و حتی در طول سال، موضوع، روش، 

اهميت وهدف های علم تاريخ را برای دانش آموزان تبيين نمايند.
٤ــ عنايت داشته باشيد هدفِ آموزش تاريخ به ويژه در مقطع تحصيلی متوسطه، فقط انتقال دانش به مخاطبان 
در قالب پاره ای اخبار و گزاره های تاريخی نيست؛ بلکه در مرتبهٔ  اوّل مقصود ايجاد انگيزه و علاقه در دانش آموزان 
در  تاريخ  از  بهره گيری  و  عبرت آموزی  هدف  دوم  مرتبهٔ  در  و  است  تاريخ  در  مستمر  و  مداوم  تحقيق  و  مطالعه  برای 

زندگی، بر مبنای درک و شناخت تحولات تاريخی و تجزيه و تحليل آن است.
اقتضا  ارزشيابی  و  تدريس  بخش  دو  در  را  خود  خاص  ابتکار  و  بينش، روش  فوق،  هدف  به  دستيابی  ٥ ــ 
می کند و از طريق روش سنتی آموزش تاريخ؛ مانند سخنرانی صرف دبير و تبديل کتاب درسی به انبوهی از پرسش و 
پاسخ های جزئی و منفصل از هم، محقق شدنی نيست و نيازمند به کارگيری روش های متنوع و فعال تدريس است. 
جلب مشارکت دانش آموزان در فرايند ياددهی ــ يادگيری و ترغيب و تشويق آنان به پرسش گری، شرکت در مباحثهٔ 
کلاسی و انجام پژوهش های گروهی در داخل و يا خارج از کلاس، روش مؤثر و مفيدی برای آموزش تاريخ است. 



هدف های  جمله  از  مستند  و  مستد ل  تحليل های  بيان  و  نظر  اظهار  گو،  گفت و  مهارت  تقويت  که  باشيد  داشته  به  خاطر 
آموزش درس تاريخ است و چنان که روشن است بخش های فکر کنيد و پاسخ دهيد برای مباحثه و تأمل بيشتر در 

درون کلاس و بخش های انديشه و جست و جو برای انجام پژوهش در خارج از کلاس در نظر گرفته شده است.
٦ــ مباحث کتاب در قالب سير تاريخی و به گونه ای منطقی تنظيم و سامان دهی شده اند. بنابراين، مطالب درس ها 
را به شکل پيوستار و در قالب فرايندی از تحولات سياسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی با نظم علیّ و معلولی ارائه 
دهيد و از طرح پديده های تاريخی به صورت وقايع منفرد و مجزا از يکديگر پرهيز کنيد، چرا که تبديل درس تاريخ به 
تاريخ ها  و  اسامی  از  مجموعه ای  موقت  ذهنی  انباشت  به  حالت  خوشبينانه ترين  در  هم   با  بی ارتباط  و  جزئی  گزاره های 

خواهد انجاميد و کارکرد شناختی و نگرشی چندانی نخواهد داشت.
٧ــ در تدوين مباحث کتاب تلاش شده است، زمينه ها، ريشه ها، علت ها و پيامدهای حوادث و تحولات تاريخی 

بحث و بررسی گردد و ضرورت دارد هنگام تدريس اين گونه مباحث مورد توجه و تأکيد بيشتر قرار گيرد.
٨ ــ استفاده از وسايل کمک آموزشی مانند رسانه های ديداری از جمله نقشه ها، نمودارها، جدول ها، عکس ها، 
اسلايد ها و فيلم های آموزشی، باعث گسترش و تعميق يادگيری خواهد شد. پيشنهاد می شود نمودار يا نمودارهايی از 

تحولات مهم تاريخ اسلام طراحی کنيد و هنگام تدريس آن را در معرض ديد دانش آموزان قرار دهيد.
٩ــ مباحثی از محتوای کتاب در قالب يک توضيح و بيشتر بدانيد ارائه شده است که ارزش و اعتباری 
در  فقط  گيرند؛  قرار  توجه  مورد  مستمر  ارزشيابی  و  تدريس  فرايند  در  است  لازم  و  دارند  کتاب  مباحث  ساير  همانند 

ارزشيابی نوبت اول و پايانی از اين قسمت ها پرسشی طرح نمی شود.
١٠ــ پرسش های نمونه در پايان هر درس، تنها بخشی از مطالب آن درس را پوشش می دهند و نبايد ارزشيابی 

به آن ها محدود شود.
١١ــ در ارزشيابی چه ارزشيابی مستمر و چه ارزشيابی پايانی، مباحث و موضوع های اساسی و اصلی کتاب 

مانند: زمينه ها، علت ها، هدف ها، نتايج و پيامدهای رويدادها و تحولات تاريخی مورد تأکيد و توجه قرار گيرد.
مؤلف کتاب، کارشناسان و اعضای شورای برنامه ريزی گروه تاريخ دفتر برنامه ريزی و تأليف کتاب های درسی 

از طريق:
historyــ dept @ talif.sch.ir:(ايميل)پيام نگار
http://historyــ dept.sch.ir:(وب سايت)وب گاه

همواره پذيرای پيشنهادها و انتقادهای شما خواهند بود.
                گروه تاريخ دفتر برنامه ريزی و تأليف کتاب های درسی 



 
سخنی با دانش آموزان عزيز

امويان  حکومت  دوم  دورهٔ  يعنی  اسلام  تاريخ  از  ٦٥٦ق.)  تا   ٦٥) سده   ٦ به  قريب   (٢) اسلام  تاريخ  کتاب  ٭ 
(مروانيان) و تمام دوران خلافت عباسيان (١٣٢ــ ٦٥٦ق.) را در برمی گيرد. در اين دوران افزون بر خلافت های امويان 
برآوردند  سر  اسلام  جهان  کنار  و  گوشه  در  عباسی  خلافت  مخالف  و  مستقل  مستقل،  نيمه  حکومت های  عباسيان،  و 
و قلمرو مسلمانان گسترش بسياری پيدا کرد. در مقطع زمانی مذکور فرهنگ و تمدن اسلامی به اوج شکوفايی رسيد 
و سپس دچار رکود و افول شد. به سبب گستردگی محدودهٔ زمانی و مکانی مقطع مورد نظر، به ناچار روند مهم ترين 
و  است  گرفته  قرار  تحليل  و  بررسی  مورد  اختصار  به  اسلام  جهان  اقتصادی  و  اجتماعی، فرهنگی  سياسی،  تحولات 

توصيه می شود با راهنمايی دبير ارجمند خويش و با استفاده از مآخذ پايانی کتاب مطالعه و پژوهش را ادامه دهيد.
٭ توجه داشته باشيد هدف درس و کتاب تاريخ انباشته کردن حافظهٔ شما از پاره ای اسامی، تاريخ ها و رويدادها 
بدون درک رابطهٔ آن ها نيست؛ بلکه مقصود شناخت روند مهم ترين تحولات تاريخی و تفکر و تأمل دربارهٔ آن هاست. به 
همين منظور در لابلای متن هر درس پرسش هايی در قالب فکر کنيد و پاسخ دهيد و در پايان هر درس فعاليتی با 
عنوان انديشه و جست وجو طراحی شده است تا ضمن عميق تر کردن فرايند يادگيری، شما را به تأمل و تفکر در 

پديده ها  و تحولات تاريخی وادار کند.
اهميت  شده اند،  گنجانده  درس ها  متن  لابلای  در  بدانيد  بيشتر  و  توضيح  يک  عنوان  با  که  مطالبی  ٭ 
طرح  پرسشی  قسمت ها  اين  از  پايانی  و  اول  نوبت  ارزشيابی  در  تنها  و  دارند  کتاب  مباحث  ساير  همچون  اعتباری  و 

نمی شود.
٭ نقشه ها، نمودار ها، جدول  ها و عکس های کتاب بخشی از محتوا را تشکيل می دهند و تأثير زيادی در فرايند 

يادگيری دارند.بنابراين لازم است به دقت مطالعه و يا ملاحظه شوند.
خواهيم  پذيرا   history_  dept @ talif.sch.ir (ايميل)   پيام نگار  طريق  از  را  شما  انتقادهای  و  پيشنهادها 

بود. 
                                گروه تاريخ دفتر برنامه ريزی و تأليف کتاب های درسی 

ععععززززييييزززز ددددددددددداااااااانننننششششششششآآآآآآآآآممممممموووووزاانن ببببببباااااااااا سسسسسخخخخخننییی

اااااهاهاهاهههههاهاهاهایی یییییی ددددددرسیسیسیسیسی بببببباباباباباباب ککککتکتکتکت ففففيفيفيفيف تتتتتتأأأأأألأأألألأل وو یزیزیزی برربربربربربرنانناناناامممهمهمهمهريريري فدفدفدفففدفترترترترترترترتر تتتتتتاراراراراراراراريخيخيخيخيخيخيخيخ گرگرگرگرگرگرووهوهوهوهوه گ                                            



  ۱  

امويان (مروانيان)

بخش يکمبخش يکم



  ۲  

جنگ قدرت و حاکميت مروانيان
سال  در  حکومتش ،  کـوتـاه  دورهٔ  از  پس  يـزيـد 
٦٤ ق به هلاکت رسيد. با مـرگ يزيد، فرزندش ــ معاويهٔ 
پدر  بر خلاف  که  وی  يافت.  دست  حکـومت  به  ــ  دوم 
خدا  رسول  بيتِ  اهل  حق  را  جدّش، حکومت  و 
خلافتش، در  آغاز  از  کوتاهی  مدت  از  پس  می دانست، 
جمع مردمِ شام، کناره گيری خود از خلافت را اعلام کرد 
برخی  خلافت،  تصدی  در  بيت  اهل  برتری  بيان  ضمن  و 
از کردارهای ننگينِ جدّ  و پدرش را برشمرد، آنان را لعن 

وّل
س ا

در

١

خلافت مروانيان

مقدمه
شديد.  آشنا  کرد  فراهم  بني اميه  حاکميت  که  شرايطي  و  زمينه ها  با  اسلام(١)  تاريخ  درکتاب 
پايمال شد.  ديگر  ديني يکي پس از  دستورات  اخلاقي و  اصول  معاويه    ،  کار آمدن  که با رو  خوانديد 
جنايات  حکومتش،  سال  چهار  طول  در  که  کسي  بود؛  يزيد  جانشيني  معاويه     ،  حکومت  پيامدها  جمله  از 
مرگ  از  پس  اندکي  بود.  حسين   امام  رساندن  شهادت  به  آن ها،  بدترين  که  شد  مرتکب  را  بزرگي 
مروانيان همراه  افتاد. حکومت  مروانيان  ، يعني  يزيد، حکومت، به دست شاخهٴ ديگر از خاندان امو
حجاج  بن يوسف بر مردم عراق  فراواني همچون مسلط کردن فرد سنگدل به نام  با ظلم و ستم ها 

بود. در اين درس برفراز و نشيب ها عصر مروانيان گذر کوتاه خواهيم داشت.

کرد و از ايشان بيزاری جست. 
با  حَکَم»  بن  يزيد، «مروان  بن  معاوية  کناره گيری  با 
غلبه بر مخالفان، حکومت را به دست گرفت١. وی يکی از 
بزرگترين دشمنان خاندان رسالت بود. او در دورهٔ خلافت 
عثمان، نقش مهمی در مشکلات پديد آمده، داشت که در 
نهايت به قتل عثمان منجر شد. مروان از جنگ افروزان 
واقعهٔ جمل در کنار عايشه و بر ضدّ اميرمؤمنان علی  
ياران  از  بعضی  که  هنگامی  شد.  اسير  سرانجام  و  بود 
، از آن حضرت خواستند که پس از گرفتن  امام علی 
١ــ حکومت اموی را به دو شاخهٔ سفيانی و مروانی تقسيم کرده اند. شاخهٔ سفيانی شامل حکومت معاويه، يزيد و معاوية بن يزيد است که از نسل 

ابوسفيان بودند؛ و شاخهٔ مروانی از حکومت مروان بن حَکَم آغاز و با حاکميت فرزندان او ادامه يافت.



  ۳  

بيعت از مروان، وی را آزاد کند، آن حضرت، مروان را 
در پيمان شکنی به يهوديان تشبيه کرد و از حکومت کوتاه 
آنان  خونين  جنايات  و  فرزندش  چهار  حکومت  نيز  و  او 

خبر داد.١
و  مشورتی  نقش  معاويه،  حکومت  دورهٔ   در  مروان 
دستور  کـه  بود  کسانی  از  يـکی  داشت و  بـرای او  اجرايی 

جدول خلفای اموی

رويدادهای مهمنام خليفهرديف

١
٢
٣

٤
٥

٦
٧
٨
٩
١٠
١١
١٢
١٣
١٤

الف ــ سفيانيان (٦٤ ــ ٤١ ق)
معاوية بن ابوسفيان (٦٠ ــ ٤١ ق)

يزيد بن معاويه (يزيد اول) (٦٤ ــ ٦٠ ق)
معاوية بن يزيد (معاويهٔ دوم) (٦٤ ق)

ب ــ مروانيان (١٣٢ ــ ٦٤ ق)
مروان بن حَکَم (مروان اول) (٦٥ ــ ٦٤ ق)

عبدالملک بن مروان (٨٦ ــ٦٥ ق)

وليد بن عبدالملک (وليد اول) (٩٦ ــ ٨٦ ق)
سليمان بن عبدالملک (٩٩ ــ ٩٦ ق) 

عمر بن عبدالعزيز (١٠١ ــ ٩٩ ق)
يزيد بن عبدالملک (يزيد دوم) (١٠٥ ــ ١٠١ ق)

هشام بن عبدالملک (١٢٥ ــ ١٠٥ ق)
وليد بن يزيد (وليد دوم) (١٢٦ ــ ١٢٥ ق)

يزيد بن وليد (يزيد سوم) (١٢٦ ق)
ابراهيم بن وليد (١٢٧ ــ ١٢٦ق)

مروان بن محمد (مروان دوم) (١٣٢ ــ ١٢٧ق)

تشکيل سلسلهٔ امويان ــ موروثی کردن خلافت
واقعهٔ کربلا و شهادت امام حسين  ــ به آتش کشيدن کعبه ــ شورش عبداللّٰه بن زبير

قيام توابين
آزار  و  تعقيب  و  عراق  در  حجاج بن يوسف ثقفی  ظالم  حکومت  برقراری  ــ  ثقفی  مختار  قيام 

شيعيان
گسترش فتوحات اسلامی از سند تا اسپانيا و شمال آفريقا

 
توقف فتوحات ــ ممنوع کردن اهانت به علی  

بروز نزاع اعراب عدنانی و قحطانی و شورش يزيد بن مُهَلّب ــ آغاز دعوت عباسيان
گسترش اسلام به ترکستان و مرزهای چين ــ قيام زيدبن علی بن حسين  

قيام يحيیٰ بن زيد ــ شورش يزيد سوم

شورش مروان بن محمد
قيام ابومسلم

١ــ نهج البلاغه، خطبهٔ ٧٣. 
٢ــ گفته شده که مروان پس از مرگ يزيد بن معاويه، با فاخِته ــ همسر يزيد ــ ازدواج کرد و با وجود آنکه قول داده بود خالد ــ فرزند يزيد ــ را وليعهد 

کند، اما وليعهدی فرزند خودش ــ عبدالملک ــ را اعلام کرد از اين رو، با توطئهٔ فاخته، به قتل رسيد!

با  را  منبر ها  روی  بر   علی   امام  لعن  بر  مبنی  معاويه 
اصرار اجرا می کرد. دورهٔ  حکومت او حدود نه  ماه طول 
به  را  ــ  عبدالملک  ــ  فرزندش  وی،  که  آن  جا  از  کشيد. 
خلافت  مرگش،٢  از  پس  بود،  کرده  تعيين  جانشين  عنوان 

به او رسيد.

عبدالملک و تحکيم حکومت اموی
عبدالملک در سال ٦٥ ق به حکومت دست يافت و 
تا سال ٨٦ ق عهده دار حکومت خلافت بود. بدين ترتيب، 

حکومت  ــ  سال   ٢١ به  قريب  ــ  طولانی  دوره ای  وی 
اموی را در دست داشت.



  ۴  

دورهٔ حاکميتِ او، همراه با حوادثِ گوناگون بود. 
وی تلاش کرد در برابر اين حوادث، به گونه ای عمل کند 

که بقای حاکميتِ بنی اميه تضمين شود.

مخالفانِ حکومت مروانيان
حکومت  آغاز  در  مختار:  و  توابين  ــ  الف 
فاصله ای  به  سپس  داد.  رخ  توابين  قيام  عبدالملک، 
اندک، مختار قيام کرد. سپاه اعزامی توسط عبدالملک، 
ديگر دشمنی  با  مختار  اما  خورد،  شکست  مختار  از 

سپاهِ  سرانجام،  و  بود  مواجه  ــ  عبداللّهٰٰ بن زبير  يعنی  ــ   
اعـزامی تـوسط عبـداللّٰه بـن زبير، بـه فـرماندهی بـرادرش 
ــ مصعب بن زبير ــ بر مختار پيروز شد و مختار به دست 

مُصعب به شهادت رسيد.
سکه های اموی

آرامگاه مختار در کوفه



  ۵  

ب ــ عبداللّه بن زُبَير: عبداللهّ بن زبير نيز به عنوان 
،  مورد  خدا رسول  معروف  صحابهٔ  از  يکی  فرزند 
توجه دستگاه اموی بود تا مبادا ادعای خلافت و حکومت 
نمايد؛ بدين جهت، معاويه تأکيد داشت که از او نيز برای 
وليعهدی يزيد، بيعت بگيرد. پس از مرگ معاويه، ابن زبير 
در  امام حسين   بودنِ  که  آن جا  از  رفت.  مکه  به 
قلباً  نمی ساخت،  فراهم  شدن او  مطرح  برای  مکه، مجالی 
با  رود.  بيرون  مکه  از  حسين   امام  که  داشت  آرزو 
خروج امام حسين  از مکه و عزيمت به سوی عراق،  
شهادت  گشت.  فراهم  ابن زبير  فعاليت  برای  عرصه 

سال  در  يزيد،  آن، مرگ  دنبال  به  و  امام حسين  
نيابد.  خلافت  برای  رقيبی  ابن زبير  شد  موجب  ق   ٦٤
تا  او  حکومت  کرد.  خلافت  ادعای  مکه  در  جهت،  بدين 
سال ٧٣ ق به طول انجاميد. در اين سال،«حَجّاج بن يوسف 
ثقفی» از سوی عبدالملک بن مروان مأمور سرکوب ابن زبير 
منجنيق  به  حتی  و  مکه  ماههٔ  چند  محاصرهٔ   با  وی   شد. 
و  يافت  دست  ابن زبير  کعبه، بر  خانهٔ  کردن  ويران  و  بستن 
بردار  سال  يک  مدت  به  واژگونه  را  بدنش  و  کشت  را  او 
آويخت. برادرش ــ مصعب بن زبير ــ نيز در سال ٧٢ ق در 

عراق کشته شد. 

يک توضيحيک توضيح
شخصيت عبداالله بن زبير

پدرش زبير (پسرِ صفيه، عمّهٔ رسول خدا و مادرش اسماء دختر ابی بکر) بود. عبداللّٰه در جنگ جمل، 
نقش مهمی در تحريک ديگران (حتی پدرش ) برای جنگيدن با امير مؤمنان علی  داشت. وی هر چند به ظاهر، نسبت 
به خروج  امام حسين  از مکه ابراز ناراحتی می کرد، اما در درون، خوشحال بود؛ زيرا امام حسين  را رقيبِ 
پيامبر را  گوناگون،  بُغض و دشمنی خود نسبت به اهل بيت  مناسبت های  خود می دانست. پس از تسلط بر مکه، در 
ابراز کرد؛ از جمله آنکه برای اخذ بيعت از بنی هاشم آن ها را حبس کرد و تصميم گرفت به آتش بسوزاند! و مستنَدِ او 
برای اين کار، رفتارِ خليفهٔ دوم مقابل خانهٔ حضرت فاطمه سلام الله عليها و تهديد به آتش زدن خانه، به خاطر اخذ بيعت 
برای ابوبکر بود. ابن زبير خودش دربارهٔ  دشمنی اش با اهل بيت، به ابن عباس می گفت: من چهل سال است دشمنی 

اهل بيت را در دل خود دارم. 

ج ــ خوارج و عبدالرحمان بن اَشعَث: خوارج 
که  بودند  اموی  حاکميت  با  درگير  گروه های  ديگر  از  نيز 
در دورهٔ  خلافت مروانيان ــ به ويژه دهه های٦٠و٧٠ ق ــ 
شورش های زيادی به راه انداختند. همچنين در  سال ٨١ ق، 

برداشت،  شورش  به  سر  عبدالرحمان بن محمد بن اشعث 
خونريزِ  و  عاملِ سفّاک  وسيلهٔ  به  توانست  عبدالملک  اما 
تمامی  بر  ــ  حجّاج بن يوسف ثقفی  يعنی  ــ  عراق  در  خود 

اين شورش ها  غلبه کند.



  ۶  

ادامۀ فتوحات
و  است  جهانی  اسلام  دعوت  می دانيم،  که  چنان 
نواحی  مردم  و  رؤسا  اساس،  اين  بر  خدا   رسول 
اين  اساس ِ کرد.  دعوت  دين  اين  به  را  عصر  آن  مختلفِ 
استوار  آن  جاذبه های  و  اسلام  معرفی  مبنای  بر  حرکت 
امکانِ  خدا   رسول  جانشينیِ  مسيرِ  انحراف  بود، اما 
بهره مندی مردم جهان از فتوحاتِ مورد نظر آن حضرت 
مخلصی  مسلمانان  وجود، حضور  اين  کرد؛ با  سلب  را 
زيادی  حدود  پيامبر،  تـا  از  پس  فتوحاتِ   جـريان  در 
زمينه های آشنايی مردم جهان با دعوت اسلامی را فراهم 
به  خود  خلافتِ  کوتاهِ  دورهٔ  در  علی   حضرت  کرد. 
فرصتِ  موضوع  اين  بود.  مشغول  داخلی  جنگ های 

انجام فتوحات را از آن حضرت گرفت. 
فتوحات  به  اموی  بعد، حاکميت  به  معاويه  دورهٔ  از 
توسعهٔ  عمليات،  اين  از  آنان  اصلی  اهدافِ  آورد.  روی 
قلمروِ حکومتی و نيز بهره مندی از غنايم، خَراج و ماليات 

يک توضيحيک توضيح
شورش عبدالرحمان بن محمد بن اشعث بن قيس

دختر  بود.  علی   امام  قتل  در  مشارکت  به  متهم  که  است  کسی  همان  بود؛  اشعث بن قيس  نوادهٔ  وی، 
شهادت  در  نيز  ــ  محمد  يعنی  ــ  اشعث  پسر  داشت.  نقش  حسن   امام  شهادت  در  نيز  ــ  جَعدة   ـيعنی  اشعث  ـ
سيستان رفته بود، به علتِ اصرار  عبدالرحمان که برای فتوحات در سال ٨٠ ق به  سهيم بود. اما  امام حسين  
بی جایِ حَجّاج بن يوسف در استمرار جنگ و نيز اخذ ماليات از تازه مسلمانان، به همراه سپاهی به سوی عراق بازگشت. 
وی پس از همراه کردن معترضانی از بصره و کوفه، رو به سوی شام نهاد، ولی در سال ٨٣ ق در محلِ «ديرالجَماجِم» 
شکست خورد و کشته شد. پس از اين شکست، تعداد زيادی از اسيرانِ ديرالجماجم به دست حَجّاج بن يوسف کشته 

شدند.گفتنی است به علت ضدّ اموی بودنِ اين قيام، تعدادی از فقها و شيعيان نيز در آن شرکت داشتند.

به  واقعاً  که  مسلمانانی  حضور  منکرِ  نمی توان  البته  بود. 
قصد نشر اسلام در فتوحات شرکت کردند، بود.

فتوحات در دورهٔ معاويه در قلمرو شرقی، از محدودهٔ 
رودِ سند تا حدود ماوراء النهر در جريان بود، ولی پيشرفت 
چندانی نداشت. در جبههٔ غرب، معاويه با روم درگير بود. 
وی هرچند توانست جزيرهٔ  قبرس و برخی جزاير ديگر را 
صلحی  به  نشد، و  موفق  قسطنطنيه  فتح  در  کند، اما  فتح 
معاويه  آفريقا  شمال  جبههٔ  در  داد.  تن  روميان  با  تحميلی 
و  عُمَر  عصر  اين، در  از  پيش  که  را  فتوحاتی  کرد  تلاش 

عثمان انجام گرفته بود، ادامه دهد.
در دورهٔ حاکميت يزيد و پس از او ــ تا پايان فتنهٔ  
متوقف  تقريباً  فتوحات  ــ  ق   ٧٣ سال  در  عبداللّٰه بن زبير 
مناطق  بر  عبدالملک بن مروان  سيطرهٔ   آغاز  با  ولی  بود؛ 
مختلف و غلبهٔ  او بر معارضان، فتوحات از سر گرفته شد. 
برَْقَه،  ليبی،  شامل  آفريقا  شمال  مناطق  فتوحات،  اين  در 

تونس، الجزاير و مراکش به تصرف مسلمانان درآمد.



  ۷  

و  سيستان  نـاحـيهٔ  دو  شرق،  در  در  فـتوحات  امـا 
اوّل، مسلمانان  قرن  اواخر  تا  و  گرفت  انجام  ماوراء النهر 
شهرهايی همچون فرُغانه در مرز چين، و مولْتان در هند را 

تصرف کرده بودند.
آفريقا،  شمال  فـتوحاتِ  ادامـهٔ  غربی،  جبههٔ  در  امـا 
انجاميد.  ق   ٩٢ سال  در  اَندُلسُ(اسپانيا)  فتح  به  سرانجام 
اما  بود،  عهده دار  نصَُيْر  موسی بن  را  حرکت  اين  فرماندهی 

مسجد قيروان تونس

نقش اصلی را يکی از سردارانِ برَبرَِ او به نام «طارق بن زياد» 
بر عهده داشت.وی توانست از منتهیٰ اليهِ شمال آفريقا، پا به 
سرزمين اندلس گذارَد و برای اولين بار، مسلمانان را به اين 
سرزمين بـَرَد. هر چند تزلزل حاکميت اموی در قرن دوم و 
نيز انگيزه و اهداف صِرفِ دنيوی آنان از فتوحات، موجب 
اروپايی  مناطق  ديگر  سوی  به  فتوحات  ادامهٔ  امکان  شد 

فراهم نيايد.



  ۸  

با توجه به آنچه تاکنون آموخته ايد، فکر می کنيد اگر حاکميتِ اسلامی در دست امامانِ معصوم بود، وضعيت 
فتوحات چگونه پيش می رفت؟

قلمرو مسلمانان در دورهٴ بنی اميّه

ببباااا تتتتتتتتتتتتتووووووووججججججججههههههه بببههههههه آآآآآآآننننننچچچچچچچچچچچچچچهههه تتتتتتااااااکککنننوونن آموختتهه
فففففتتتتتوووووحححححاتتتتتت چچچچچچچچچچگگگگگگگگگگووووووووننننننههههه پپپپپييييييششششششش ممممممییییی رفت؟

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

اصلاحات عُمر بن عبدالعزيز
با مرگ عبدالملک بن مروان در سال ٨٦ ق فرزندش 
ــ «وليد» ــ به حکومت رسيد. وی خليفه ای ظالم بود که 
اواخرِ  در  سجاد   امام  کرد.  حکومت  ق   ٩٦ سال  تا 
برادرش   وليد،  از  پس  رسيد.١  شهادت  به  او  حکومت 
وی  يافت.  دست  حکومت  سليمان بن عبدالملک   ــ  به   ـ  ـ

خجند

سيحون

جيحونبخاراسمرقند
مروبلخ

طوسهراتکابل
نيشابور

قاينقندهار
اصفهانيزدزرنج

اصطخر
دريای عمان

دريای پارس 

خالی
ربع ال

موت
ضر 

ح

صنعاء

خليج عدن

دهناء
دريای خزر

قزوينری
همدان
واسطاهواز

تفليس

موصل
آمدطرابوزان
رهاء
حلب

حمصدمشقفرات
بيت المقدس 

دجله

کوفه

نفود

مدينه

دريای سرخ  مکه

طاطسينا
فس

نيل

قبرس

بروسه

قسطنطنيه

اسکندريه

کرت
طرابلسبرقهدريای مديترانه

قيروان

طليطله
اشبيليهقرطبه

طنجه سبته
فاس
بربرها

١ــ شهادتِ امام سجاد  در سال ٩٤ يا ٩٥ ق رخ داد.

کوتاه  حکومتش  دورهٔ  بود.  شيک پوش  و  پرُخور  فردی 
بود و تا سال ٩٩ ق ادامه يافت.

دسـتِ  بـه  امـوی  خـلافـت  سليمان،  بـا       مـرگ   
او  خـلافت  دورهٔ  هـرچـند،  افتـاد.  «عُمَر بن عبد العزيز» 
بسيار کوتاه و تنها تا سال ١٠١ ق ادامه داشت، اما نوع 
عملکرد او موجب شده است تا در ميان حاکمانِ اموی به 



  ۹  

عنوان بهترين چهره شناخته شود و لقب «نجَيب  بنی اميه» 
حاکم  مدتی  خلافت،  از  پيش  او  رود.  کار  به  درباره اش 
شد  و  آمد  حديث  و  فقه  علمای  اين رو، با  بود؛ از  مدينه 
در  مناسبی  وضعيت  کرد  سعی  داشت.عمر بن  عبدالعزيز 
و  پايهٔ  فشار  بر  را  خويش  حکومت  و  کند  ايجاد  جامعه 
استبداد بنا نکند. مهم ترين اقدامات او بدين قرار است:

١ــ رعايت احکام و سنن دينی که رفته رفته فراموش 
شده بود.

٢ــ برخورد با ظلم و اجحاف به مردم.
جامعه؛  محبوبِ  شخصيت های  حرمت  حفظ  ٣ــ 

مسجد اموی ــ دمشق

١ــ وی، جّدِ مادریِ عمر بن عبد العزيز به شمار می آمد؛ زيرا مادرِ عمر بن عبد العزيز، دخترِ عاصم بن عمر بن خطاب بود.

از جمله امام باقر  که بنابر روايتی آن حضرت را مورد 
احترام قرار می داد.

٤ــ صدور دستور جمع آوری و تدوين احاديثِ نبوی 
 که از دورهٔ خليفهٔ  دوم ــ عُمَر بن خطاب ١ــ ممنوع شده 

بود.
در  و  منابر  بر  علی   اميرمؤمنان  لـعن  منع  ٥ ــ 
رواج  را  آن  معاويه  که  ناپسندی  و  زشت  خطبه ها؛ سنت 
به  علی   امام  خود، از  عمر بن عبد العزيز  بود!  داده 
به  نسبت  مردم  می گفت: «زاهد ترين  و  می کرد  ياد  نيکی 

دنيا، علی بود.» 



  ۱۰  

برای  علی   امام  از  نامه هايی  کردن  آشکار  ٦ــ 
مردم که در خزائن شام بود. 

در حالی  اين  فاطميان، و  بازگرداندن فدََک١به  ٧ــ 
بود که ابوبکر پس از نيل به خلافت، فدک را از فاطمه 
سلام الله عليها گرفت و بدين لحاظ فاطمه سلام الله عليها تا 
آخر عُمر از او ناراضی بود. اين رفتارِ عمر بن عبد العزيز، 
دليل آشکاری بود بر نادرستیِ رفتار خليفهٔ  اول و خلفای 

پس از او!
٨   ــ نيکی در حقّ اولاد حضرت فاطمه سلام الله عليها؛ 
تا  داد  دستور  مدينه  در  خويش  به والی  لحاظ، وی  بدين 
تقسيم  علی بن ابی طالب    اولاد  ميان  دينار  هزار  ده 
کند.اين دستور در حالی بود که سخت گيری های مالی بر 

عَلوَيان در دورهٔ خلفای پيشين اموی به حدّی بود که گاه 
بعضی از آن ها از گرسنگی رو به مرگ بودند و تمام همت 

آ ن ها تهيهٔ مخارج يک روزه بود! 
پرسش مهمی که دربارهٔ رفتارهای عمر بن عبد  العزيز، 
اين  از  او  واقعی  می شود، انگيزهٔ  تداعی  ذهن  به  همواره 
نسبت  وی  هرچند  که  گفت  بايد  باره  اين  در  کارهاست. 
نيکوتری  خصلت های  و  ذات  از  اموی  خلفای  ديگر  به 
وجودِ  با   او  که  کرد  فراموش  نبايد  اما  بود،  برخوردار 
، عهده دار خلافت شده  شخصيتی همچون امام باقر 
خلفای  ظلم های  از  او، پس  معتدلانهٔ   رفتارهای  و  بود 
پيشين، می توانست چهرهٔ مطلوب تری از بنی اميه بر جای 

نهاده و بقای حکومتشان را تضمين کند! 

١ــ فَدَک، سرزمينی بود که پس از جنگ خيبر، به واسطهٔ صلحِ ميان رسول خدا و يهوديان ساکنِ فدک، در اختيارِ آن حضرت قرار گرفت و 
به امر خداوند و در قِبالِ ايثارهای مالی خديجه سلام الله عليها، به فاطمه سلام الله عليها بخشيده شد.

٢ــ دولت بنی اميه پس از هشام بن عبدالملک تنها هفت سال دوام آورد و از نشانه های تزلزل آن، جا به جايی چهار خليفه در طول اين مدت است که 
 ـابراهيم بن وليد بن  عبارت اند از: ١ــ وليد بن يزيد بن عبدالملک (وليد دوم) که معروف به عياشی و بی بند وباری بود، ٢ــ يزيد بن وليد بن عبدالملک(يزيد ناقص)؛ ٣ـ

عبدالملک؛ ٤ــ مروان بن محمد که به علت جان سختی اش در جنگ ها، به «مروان حمار» معروف شده است.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

تحليل شما از رفتارهای اصلاحی عمربن عبدالعزيز چيست؟

انحطاط و سقوط بنی اميه
چندانی  دوام  عمر بن عبدالعزيز  اصلاحاتِ  دورهٔ 
نياورد. با مرگ او در سال ١٠١ ق «يزيد بن عبدالملک» 
به خلافت رسيد و تا سال ١٠٥ ق بر سر کار بود. پس از 
دست  در  را  حکومت  «هشام بن عبدالملک»  او، برادرش 
گرفت و تا ١٢٥ ق (حدود بيست سال) عهده دار اين مقام 
بود. وی يکی از سفّاک ترين حاکمان اموی،  و به حِرص 

و بخُل و تندخويی معروف بود. در دورهٔ حاکميتش، امام 
کرده  احضار  دمشق  به  را  صادق   امام  و  باقر  
او  عملکرد  نحوهٔ  همچنين  داد.  قرار  اهانت  مورد  و 
ق  سال١٢٢  در  حسين   زيد بن علی بن  قيام  باعثِ 
چندان  اموی  دولت  هشام بـن عبـدالمـلک،  از  پس  شد. 
به طور  قبل،  سال ها  از  که  بنی عباس  و  نياورد٢  دوام 
مخفی، فعاليت های سياسی و مبارزاتی خود را آغاز کرده 



  ۱۱  

بودند توانستند در سال ١٣٢ ق، آخرين خليفهٔ اموی، يعنی 
و  رسانند  قتل  به  را  «مروان بن محمد بن مروان بن حکم» 

دولت عباسی را در عراق پايه ريزی کنند.
مهم ترين عوامل زوال و انحطاط دولت اموی بدين 

قرار است:
١ــ حاکميت ظلم و جور و استبداد و بی عدالتی، و 

انجام جناياتی همچون حادثهٔ کربلا و حَرّه واقم.
٢ــ هتک حُرمتِ مقدّسات دينی و انجام رفتارهای 

. شنيعی همچون حمله به کعبه و مسجد نبوی 
 ـ  تـرويـج روحيـات  نـژاد پـرستانـه و تـرجيح      دادن  ٣ـ

عرب ها ــ به ويژه بنی اميه ــ بر ديگران.
از  نهی  و  معروف  به  امر  از  منع  و  جلوگيری  ٤ــ 

منکر، و برخورد با آمران به معروف و ناهيان از منکر.
عالِمان  کردن  اجير  و  دينی  بدعت های  ترويج  ٥ ــ 

درباری به منظور جعل احاديث.
کردن  مصرف  و  دنيا طلبی  و  تجمل پرستی  ٦ ــ 

دروازهٴ کاخ هشام بن عبدالملک در شهر رقه بر ساحل فرات

بيت المال در خوشگذرانی ها و عياشی ها.

جريان های فکری در عصر اموی
دين اسلام، حقيقت واحدی دارد و انسان مسلمان، در 
عقيده و رفتار مکلفّ به پيروی از اين حقيقت متعالی است.
چيزی  نيز  ــ  رسول خدا جمله   ـ   از  پيامبران      ـ اصلی  پيام 
نيست.رسول    خدا   حق  دينِ  بـه  بشر  خواندن  فرا  جز 
قرآن  را  حقيقت  اين  به  دستيابی  راه  بسيار،  تأکيدات  با 
آن  رحلت  از  پس  اما  کرد.  معرفی  خود  بيتِ  اهل  و 
خط  از  را  اسلامی  امت  حرکت  حضرت، کسانی، مسير 
پديد  را  انحراف  اولين  و  کردند  جدا  بيت    اهل 
و  بر دامنهٔ  انحرافات  روز  به  بعد، روز  به  آن  از  آوردند. 
در  که  است  روشن  شد.  افزوده  فکری  گروه های  تنوع 
ميان همهٔ اين گروه ها ــ چنان که گفته شد ــ تنها يک فرقه 
گروه، جز  آن  و  دارد  و  داشته  قرار  حق  مسير  در  گروه  و 

پيروان مکتب اهل بيت  نيست.



  ۱۲  

امـوی،  حـاکميت  دورهٔ  در  شيعيان:  ــ  الـف 
سياسی  و  فکری  جريان های  از  يکی  عنوان  به  «شيعيان» 
و  می کردند؛  آفرينی  نقش  و  بوده  مطرح  جامعه  جدّیِ 
بـدين لحاظ،  همواره تحت تعقيب و فشار بودند. در اواخر 
دورهٔ اموی و پس از قيام زيد بن علی بن حسين   در سال 
١٢٢ ق يکی از فرقه های منشعبِ از شيعه به نام «زيديه» 
شکل گرفت. آن ها معتقد بودند هر فردی از نسل فاطمه 
سلام الله عليها و علی  که عادل و قيام کنندهٔ  با سلاح 

باشد، صلاحيت امامت دارد.١ 
ب ــ عثمانی ها : اما در ميان جريان های فکریِ 
«عثمانی»  جريان  را  قديمی ترين  بتوان  شيعی،  شايد  غير 
اين  آمد.  پديد  بصره  در  جمل  جنگ  از  پس  که  دانست 
جريان با اعتقاد به مظلوميتِ  عثمان، امام علی  را در 
قتل او سهيم دانسته و امامتِ  آن حضرت را نفی کرده، و 
با او دشمنی می ورزيدند.پس از آن، می توان به «خوارج» 
شدند و به عنوان  پديدار  اشاره کرد که در جنگ صفين 
با  تقابل  در  همواره  فعال،  سياسی  و  فکری  جريان  يک 
و  بيت  اهل  با  اينکه  ضمن  بودند؛  اموی  حاکميت 

شيعيانشان نيز دشمنی می ورزيدند.٢
عصر  فکریِ   جريان  ديگر  «مرجئه»،  مُرْجئه:  ــ  ج 
رحـلت  از  پس  حـوادثِ  در  که  آن جا  از  است.  اموی 

١ــ شايان ذکر است که خود زيد بن علی بن حسين  معتقد به همان عقايد شيعهٔ اماميه بود و پيروانش پس از او، به بی راهه رفتند. پيروانِ مذهب 
زيديه هم اکنون نيز در يمن و برخی مناطق ديگر حضور دارند.

٢ــ گفتنی است همان گونه که امام علی  پيش بينی کرده بود، خوارج از بين نرفتند و هنوز هم باقی هستند. 
٣ــ واژهٔ  «مرجئه» از ريشه ارجاء  است و به دو معنا آمده: ١ــ به تأخير انداختن، ٢ــ اميد بخشيدن.

٤ــ گفتنی است امامان شيعه، در برابر اين دو گروه، راه اعتدال را معرفی کرده و می فرمودند: «لاجبرَ ولا تفويضَ، بل امٌر بينَ الامرينِ» ؛ « نه جبر و 
نه اختيار، بلکه چيزی بين آن دو.»

صفين،  و  جمل  جنگ  حادثهٔ  ، همچون  رسول خـدا 
درگيری ميان دو گروه از اصحاب آن حضرت رخ داد، در 
ميان تودهٔ اهل سنت، اين اعتقاد رواج يافت که ما نسبت به 
داوری  و  قضاوت  افراد  بودن  ناحق  يا  حق  و  کفر  و  ايمان 
نمی کنيم و آن را تا روز قيامت به تأخير می اندازيم تا خداوند 
دربارهٔ پاداش و کيفر آنان داوری فرمايد و گاهی می گفتند: 
آن ها  بخشش  به  اميد  اما  کردند،  خطا  هرچند  گذشتگان 
«مرجئه»  بودند  ديدگاهی  چنين  پيرو  که  کسانی  به  داريم. 
می گفتند٣و طبيعی بود که دولت اموی از چنين ديدگاهی 

طرفداری کند.
اموی،  حاکميت  دروهٔ  در  قَدَريّه:  و  جَبريّه  د ــ 
مسئلهٔ  «جبر و اختيار» و اينکه انسان ها در کارهای خود 
محتوم  سرنوشتی  از  آنکه  و  يا  اختيارند  و  اراده  دارای 
پيروی می کنند، به عنوان يکی از مسائل مهم در بين مردم 
تلاش  جبر،  عقيدهٔ   ترويج  با  اموی  حکومت  بود.  مطرح 
حسابِ  به  را  خود  خطاهای  و  جنايات  تمامی  می کرد 
سرنوشت و تقدير الهی بگذارد؛ در مقابل آنان، کسانی پيدا 
شدند که انسان ها را در کارهايشان، کاملاً  مختار و دارای 
اراده می دانستند. پيروانِ عقيدهٔ  جبر، به «جبريه» و پيروان 

عقيدهٔ اختيار، به «قَدَريّه» معروف شدند.٤



  ۱۳  

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

حجاج بن يوسف ثقفی
يکی  از  بزرگ ترين جنايات عبدالملک بن مروان، مسلط کردن فردی سفّاک و بی رحم همچون «حجاج بن  يوسف 
ثقفی» به عنوان حاکم عراق بود. حرص و رغبت حجاج به آدم کشی و جنايت سبب شد نام وی در رديف بزرگ ترين 
جنايت کارانِ تاريخ ثبت شود.وی حدود ٢٠ سال (از سال ٧٥ تا ٩٥ ق) در خدمت امويان بود. ارادت فوق العاده اش به 
خلفای اموی سبب شده بود که به صراحت، آن ها را از رسول خدا برتر بداند. وی موفق شد بسياری از حرکت های 
معارضِ حکومت اموی، همچون فتنهٔ عبد اللّٰه  بن زبير و شورش عبدالرحمان بن اشعث را سرکوب کند. نتيجهٔ اقدامات 
سخت گيرانهٔ او در عراق، کشتن بيش از ١٢٠ هزار نفر بود.هنگام مرگش، در زندانِ او، تعداد فراوانی زن و مرد، زندانی 
زندانِ بی سقف به سر  تنها با يک لباس در اين  تابستان  زمستان و  نداشتند يا در فصل  بسياری از آنان لباس  بودند. 
می بردند! وی دشمنی عجيبی با شيعيانِ امير مؤمنان علی  داشت و بر دوستیِ عثمان ــ خليفهٔ سوم  ــ اصرار فراوان 
می ورزيد! سرانجام حجاج پس از جنايات بسيار، در سال ٩٥ ق بر اثر نفرين مظلومان، به بيماری صعب العلاجی مبتلا 

شد و در شهر واسطِ عراق ــ که خود بنا کرده بود ــ به هلاکت رسيد و به سوی دوزخ شتافت. 

١ــ حکومت عبدالملک بن مروان چند سال طول کشيد و چه حوادثی در آن رخ داد؟ نام ببريد.
٢ــ فتنهٔ عبداللّٰه بن زبير را به اختصار توضيح دهيد.

٣ــ فتوحاتِ مناطقِ مختلف در عصر اموی، درکدام سرزمين  ها صورت گرفت؟ نام ببريد.
٤ــ اصلاحات عمر بن عبدالعزيز را به اختصار بيان کنيد.

٥ ــ دولت بنی اميه در چه سالی سقوط کرد؟ عواملِ سقوطِ آن، چه بود؟
٦ ــ از ميان جريان های فکری عصر اموی، جريان مرجئه، جبريه و قدريه را معرفی کنيد.

١١١١ــــ حححححححححححکککککککککککوووووووووووممممتتتتتتتتتتت  ععععععببببببددداااللمملک بن مر
ا به را ععععععببببببدددددداااااااالللللّٰهبنزبير ففففففتتتتتتننننههههههٔٔٔ ٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢ــــــــ

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

١ــ دربارهٔ مفهوم «لا جبرَ و لا تفويضَ بل امرٌ بين الامرين» تحقيق کنيد.
منابع  به  مراجعه  با  برمی خوريم.  اموی  خلفای  دربارهٔ  دهنده ای  تکان  گزارش های  تاريخ، به  صفحات  در  ٢ــ 

مربوط، پژوهشی در اين باره فراهم کنيد.

١١١١١١ــ ددددددددددددررررررررببببببببااااااااررهٔٔ مممممممممممففففففففههههههوووووووم ««لالا جبرَ و لالا
گز تاريخ،به صصصصصصففففففححححححاااااات ددددددررررر ٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢ـــــــــــ

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو



  ۱۴  

شکل گيری تدريجی جامعۀ شيعه
تشيع در دورهٔ مورد بحث، يعنی تا پايان عصر اموی، 
و  است،   بوده  برخوردار  افزون  روز  و  تدريجی  رشد  از 
اين ناشی از تلاش های امامانِ معاصر اين دوره ــ به ويژه 
ـ بود. اما جای اين  امام باقر و امام صادق عليهما السلام   ـ
پرسش باقی است که تشيع به عنوان يک گروه و مذهبِ 
متمايز از ديگر گروه ها و مذاهب، از چه زمانی پديد آمد؟

در پاسخ بايد گفت: هر چند برخی از غرض ورزان يا 

وم
س د

در

٢

امامان شيعه در عصر مروانيان

مقدمه
يعني  شيعه؛   امامان از  تن  سه   امامت با  بود  همراه  امويان   ،   مروانيِ  شاخهٴ  حاکميت  دورهٴ 
که  مي کرد  ايجاب  دوران   ،  اين  در  شرايط   ِ دشوار و  حساسيت   . صادق  امام  و  باقر  امام  سجاد  ،   امام 
انه  ،  ضمن حفظ شيعيان  ،  تصوير درست و تحريف ناشده از مکتب را ترسيم  امامان شيعه با سياستي مدبر ّ

و به آيندگان انتقال دهند. در اين درس، با نقش هدايتگرانهٴ اين سه امامِ بزرگوار آشنا مي شويد.

کربلا  حادثهٔ  يا  صفين  جنگ  يا  جمل  جنگ  يا  علی   حضرت  خلافت  يا  سقيفه  همچون  حوادثی  به  را  تشيع  پيدايش  کرده اند  تلاش  اينان  ١ــ 
مربوط بدانند.برخی از آنان نيز کسانی همچون عبداللّٰه بن سبا يا گرايش های نژ ادی و اعتقادی ايرانيان و يا ظهور دولت صفوی را در پيدايش تشيع دخيل 

دانسته اند.
الِحَاتِ  اولئِکَ هُمۡ خَيۡرُ  عَمِلُو الصَّ آمَنُوا وَ  إنَّ الَّذِينَ  آيهٔ: «  نزول  از  پس  که  شده  نقل  خدا   رسول  سنت، از  اهل  شيعه و  حديثی  منابع  در  ٢ــ 
الۡبَرِيَّةِ» (بينّة، ٧) آن حضرت ضمن اشاره به اميرمؤمنان علی  فرمود: «ای علی، تو و شيعيانت خير البريه (بهترين مردمان) هستيد»؛ بنگريد به: طبری، 

جامع البيان، ج ٣٠، ص ١٧١ و تفسير فرات کوفی، ص٥٨٣ ــ ٥٨٦.

ناآگاهان، ديدگاه های نادرستی در اين باره مطرح کرده اند١،  
اما شواهد روايی و تاريخی به خوبی دلالت بر آن دارند 
می گردد. باز  خدا    رسول  زمان  به  تشيع  پيشينهٔ  که 
در مناسبت های گوناگون، ضمن به کاربردن  رسول خدا
، آنان  علی  اميرمؤمنان  پيروان  دربارهٔ  «شيعه»  واژهٔ 
اين رو، تعدادی  از  کرد.٢  معرفی  حقيقی  رستگاران  را 
شيعيانِ  جزءِ  کردند  تلاش  خدا   رسول  اصحاب  از 
امام علی  به شمار آيند که برجسته ترين آنان، سلمان، 



  ۱۵  

خدا  رسول  رحلت  از  پس  بودند.  عمّار  و  مقداد  ابوذر، 
رفته،  رفته  دينی،  و  سياسی  رخدادهای  پی  در  و   
از  ويژه، پس  به  نهادند.  فزونی  به  رو  حضرت  آن  شيعيانِ 
تشيع  به  تظاهر  ،  زمينهٔ  علی  امام  خلافت  دورهٔ  آغاز 
را  خود  تشيعِ  حضرت، آشکارا  آن  پيروانِ  و  شد  فراهم 

اظهار می کردند.
سختی  بسيار  دورهٔ  معـاويه،  حکـومتِ  آغـاز  بـا 
سکونتِ  مرکزِ  عنوان  به  کوفه  شد.  آغاز  شيعيان  برای 
شيعيان،  تحت سيطرهٔ حاکمانی سنگدل همچون  زياد بن ابيه، 
برای  گرفت.  قرار  حجاج بن يوسف  و  عبيد اللّٰه  بن زياد 
پی بردن به وضع شيعيان در اين دوره، کافی است به گوشه ای 

از روايت مفصّلِ امام باقر  در اين باره توجه کنيم:
به  جا  همه  معاويه، در  مسموم  تبليغاتِ  دنبال  «…به 
کشتار شيعيان پرداخته و با کوچکترين سوءظنی دست ها 
و پاهای آن ها را می بريدند. کسانی که به دوستی و پيروی 
از ما شناخته شده بودند، راهی زندان ها شده، اموالشان به 
غارت رفت و خانه هاشان ويران شد. اين رويهّ تا روزگار 
تا  می افزود  خود  شدت  بر  عبيداللّٰه بن زياد، روز به  روز 

آنکه حجاج بن يوسف در کوفه روی کار آمد. او با انواع 
شکنجه ها به کشتار شيعيان پرداخت و آنان را با هر سوءظن 
و اتهامی دستگير می کرد. عرصه بر پيروان ما چنان تنگ 
شد و کار به جايی رسيد که اگر کسی را با صفت «زنديق» 
يا «کافر» وصف می کردند برايش راحت تر از آن بود که او 

را «شيعهٔ اميرالمؤمنين» بخوانند…».١
شيعيان  شد  مـوجـب  امـوی  دورهٔ  سـختـی هـای 
اما  شوند،  خود  مذهبیِ  عقايدِ   کردنِ  پنهان  به  مجبور 
خاندان  مظلوميت  زيرا  نشد؛  تشيع  اين، مانعِ گسترشِ 
پيامبر و به حق بودنشان باعثِ تمايل قلوبِ  مردم به آنان 
می شد؛ به عنوان مثال، شهادت امام حسين  و يارانش 
و  توّابين  قيام های  قالب  در  شيعيان  تظاهر  و  بروز  سبب 
شيعی  جامعهٔ  شکل گيری  تدريجیِ  سير  گشت.  مختار 
موجود، تا  گروه های  ديگر  از  متمايز  گروهِ  يک  عنوانِ  به 
پايان قرنِ اول هجری ادامه يافت. در نيمهٔ اوّلِ قرنِ دوم،

 امام باقر و امام صادق عليهما السلام توانستند با بهره گيری 
از شرايطِ پديد آمده، گام های بزرگی در گسترش و تثبيتِ  

جامعهٔ شيعيان بردارند.

١ــ ابن ابی الحديد، شرح نهج البلاغه، ج ١١، ص٤٣ــ ٤٤.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

به نظر شما چرا دشمنانِ  شيعه، با وجود تلاش و امکانات بسيار، موفق به محوِ آن نشدند؟
 

امام سجاد  و پاسداری از نهضت حسينی
فرزندِ   تنها  به  ، امامت  حسين  امام  شهادت  با 
باقی ماندهٔ آن حضرت، يعنی امام سجاد  انتقال يافت. 

آن حضرت براساس حکمت الهی، در کربلا بيمار بود ، از 
اين رو، مجال جنگيدن و شهادت برايش فراهم نشد. مدت 
کشيد.  طول  ق)   ٩٥ تا   ٦١) سال   ٣٤ او، حدود  امامتِ  



  ۱۶  

قيام  بود.  همراه  بسياری  نشيب های  و  فراز  با  دوره  اين 
واقم،   حرّه  واقعهٔ  مثل  خونينی  وقايع  خود  دنبالِ   به  کربلا 
قيام توّابين و قيام مختار را به دنبال آورد. عبد اللّٰه بن زبير 
در کنار خلافتِ  اموی، در مکه برای خود، مدعی خلافت 
بود. حـاکـمانِ    ستمگری هـمچون حـجّاج بـن يـوسف نيز 
مشغول جنايت بودند. تمامی اين مسائل ايجاب می کرد تا 
امام به صورت مدبرّانه ای، ضمن پاسداشت خونِ شهدای 
نيروهای  بقايای  نابودی  از  آن،  نشاندن  ثمر  به  و  کربلا 
شيعی جلوگيری کند. اصول سياست های آن حضرت در 

اين باره را می توان در محورهای زير خلاصه کرد:
يادِ   و  حسين   نـامِ  امـام  نگهداشتن  زنده  ١ــ 
نهضت حسينی، به وسيلهٔ بيانِ ماهيت و اهدافِ اين نهضت 

و نيز گريستن بر مظلوميت شهدا و اسرای کربلا. 
 ـ   ترويج معنويت و ياد خدا،  به وسيلهٔ انجام عبادات  ٢ـ
طاقت فرسا و قرائتِ دعا ها و مناجات هايی با مضامين عالی 

و عرفانی.
برای  توانمند،  شاگردانی  تربيت  و  نيروسازی  ٣ــ 

. نشر و ترويج مکتب اهل بيت 
بيت اهل  مکتب  پيروان  حفظِ   بـرای  تـلاش  ٤ــ 
جلوگيری  و  آن ها،  به  تقيه  روش  تعليم  ،  به وسيلهٔ   
يا  بی حاصل  درگيری های  و  حوادث  به  آنان  ورود  از 

کم فايده.
و  منحرف  فکریِ   جريـان هـای  با   ـ     مبارزه  ٥ ـ
عالمان درباری ، به وسيلهٔ روشنگری و بيان انحرافات و 

مفاسد آنان.

١ــ بنابر نقلی ديگر در سال ٩٥ ق.
 ،(٩٩ ــ   ٩٦) عبدالملک  ٩٦)، سليمان بن  ــ  وليد بن عبدالملک(٨٦  بود:  معاصر  اموی  خليفهٔ  پنج  با  امامت ،  دورهٔ  طول  در  باقر   امام  ٢ــ 

عمر بن عبد العزيز (٩٩ــ ١٠١)، يزيد بن عبدالملک (١٠١ــ ١٠٥) و هشام بن عبدالملک (١٠٥ــ ١٢٥).
٣ــ کشی  ، رجال، ص٢٠٩؛ کلينی، الکافی،  ج ١، ص٣٩٩.

امام باقر  و نهضت علمی
 امام سجاد  در دورهٔ حکومتِ  وليد بن عبدالملک 
و به وسيلهٔ او در سال٩٤ ق١در مدينه به شهادت رسيد. 

باقر  فرزندش، امام  به  حضرت، امامت  آن  از  پس 
رسيد. ولادتِ  امام باقر  در سال ٥٧ ق ، يعنی چهار 
سال قبل    از حادثهٔ کربلا رخ داد؛ بنابراين،  آن حضرت در 
سنّ کودکی شاهد حوادث کربلا بود. از آن پس،  او در 
مکتب و محضر پدری همچون امام سجاد  تربيت شد 
و در سنّ ٣٨ سالگی به مقام امامت رسيد. لقب معروفش 
«باقرالعلوم» بود و اين لقب را پيشاپيش، رسول خدا  

در حقّ او به کار برده بود.
ق    ١١٤ تا   ٩٥ سال  از  باقر   امام  امامتِ   دورهٔ 
اين  در  انجاميد.  طول  به  سال   ٢٠ به  قريب  چيزی  يعنی 
دوره، هرچند که آن حضرت با خلفای سنگدل و بی رحمی 
با  اما  بود٢  معاصر  اموی  هشام بن عبدالملک  همچون 
علمی  آمد، نهضتی  پديد  که  مناسبی  شرايط  از  بهره گيری 
و  فکری  سرانِ  علمی، حتی  نهضت  داد.اين  سامان  را 
پيروانِ ديگر مذاهب را نيز تحت تأثير قرار داد؛ به گونه ای 
که تعداد زيادی از شاگردانِ  آن حضرت را اينان تشکيل 
مذاهب  فکریِ   سرانِ   به  خطاب  حضرت  می دادند.آن 
غير شيعی می فرمود: «به شرق و غرب عالم برويد،  اما جز 

علم ما، علم صحيحی نمی يابيد».٣ 
زمينه ها و شرايطی که سبب شد امام باقر  موفق 

به چنين کاری شود عبارت بود از:
١ــ گسترش فتوحات و توسعهٔ قلمرو سرزمين های 



  ۱۷  

اسلامی، سبب شد مسلمانان با مردم مناطقِ  جديد ارتباط 
يافته و با پرسش های تازه ای مواجه شوند که به نوبهٔ خود،  

موجب علاقهٔ بيشتر به علم و دانش شد.
٢ــ پيدايش گروه ها و فرقه های جديد فکری با انبوهی 

از مسائل علمیِ  مورد اختلاف.
 ـ  بـرداشـتـه شـدن مـنع تـدوين حـديث تـوسـط  ٣ـ

عمر بن عبدالعزيز.
 ـ       وجـود فـضـای آرام سياسی، پس از جـنايـات  ٤ـ

خونبار حجاج بن يوسف،  و غلبهٔ بنی اميه بر اوضاع.
مناطق  و  تشيع  کمّی  توسعهٔ  و   ـگسترش  ٥ ـ

نشين. شيعه 
٦ ــ پی بردنِ  تدريجی دانشمندانِ غير شيعی به عظمتِ  

. علمیِ امام باقر 

شد  زمينـه هـا، سبب  و  شرايـط  ايـن  مـجموعـهٔ 
دهد  ترتيب  فرهنگی  اقدامات  سلسله  يک  باقر   امـام 

که عبارت بود از :
برای  آمده،   پديد  مناسب  فضای  از  بهره گيری  ١ــ 

نشر احاديثِ  نبوی.
فقهی،   زمينه های  در  شاگردان  گستردهٔ  تربيت  ٢ــ 

تفسيری، اعتقادی و تاريخی.
٣ــ ايجاد روابط علمی با عالمان غير شيعی،  و ترسيم 

. تصويری با شکوه از عظمتِ  علمیِ  اهل بيت 
گمراهی  فرقه های  و  انحرافی  افکار  با  مبارزه  ٤ــ 
و  مناظرات  طريق  از  غاليان  و  مُرجئه  خوارج،   همچون 

معرفی افکار ناصواب.

يک توضيحيک توضيح
جابر و امام باقر 

جابربن عبداللّٰه انصاری يکی از اصحابِ  برجستهٔ رسول خدا  است.
ولِی الأْمۡرِمِنکُمۡ» (نساء، ٥٩) سُولَ وَ ا ُّهَا الَّذيِنَ آمَنوُا أطِيعُوا اللَّهَ وَ أطِيعُوا الـرَّ وی پس از نزول آيهٔ «ياٰ أي

از رسول خدا  دربارهٔ مصاديق اولی الامر پرسيد. رسول خدا  در پاسخ،  ضمن اشاره به اميرمؤمنان 
به نامِ  امام باقر  ،  او و يازده امامِ پس از او را با ذکر نام، به جابر معرفی فرمود. هنگامی که رسول خدا  علی

رسيد به جابر فرمود:«او کسی است که علوم را خواهد شکافت و تو، ای جابر،  او را درک می کنی؛  هنگامی که او را 
ديدی، سلام مرا به او برسان.» جابر بن عبداللّٰه انصاری تا زمان امام سجاد  در قيد حيات بود. وی در کوچه های 
مدينه حرکت می کرد و ندا می داد: يا باقرَالعلوم،  يا باقرَالعلوم! و هنگامی که به امام باقر  می رسيد،  با وجود سنّ 
زيادش،  دست و پای حضرت را می بوسيد و می گفت: «پدر و مادرم به فدايت، تو شبيهِ پدرت رسول خدا هستی، 

پدرت به تو سلام رساند.» ١

١ــ شيخ صدوق، کمال الدين و تمام النعمة، ص ٢٥٣؛ يعقوبی، تاريخ يعقوبی، ج ٢، ص٣٢٠.



  ۱۸  

امام صادق  و تإسيس مذهب جعفری
جعفری»  «مذهب  را  امامی  دوازده  شيعيانِ  مذهبِ 
نيز می نامند. با توجه به آنچه پيش از اين، دربارهٔ پيدايش 
تشيع در عصر رسول خدا  گفتيم، اين پرسش  مطرح 

می شود که چرا پيدايش مذهب تشيع، به امام جعفر صادق 
 نسبت داده می شود؟ برای پاسخ به اين پرسش، بايد 

نگاهی به دورهٔ امامت آن حضرت داشته باشيم.

ضريح مطهر امامان مدفون در قبرستان بقيع که در سال ١٣٤٤ق به دستور وهابيان ويران شد.

قبور امامان مدفون در بقيع



  ۱۹  

که  رسيد  امامت  به  شرايطی  در  صادق   امام 
درست  بهره گيریِ  با  ــ  باقر   امام  ــ  بزرگوارش  پدر 
از شرايطِ موجود، نهضتی علمی را راه اندازی کرد. اما 
نيانجاميد و پس از حدود ٢٠ سال  عُمر اوخيلی به طول 
امامت، در سال ١١٤ق به شهادت رسيد و امامت، به فرزند 

برومندش امام صادق  رسيد.
طولانی  نسبتاً  دورهٔ  طول  در  صادق   امام 
٣٤ سالهٔ امامتش، از شرايط مناسب تری به لحاظ فرهنگی 
معارفِ  نشر  ضمن  بتواند  تا  بود  برخوردار  سياسی  و 
و  کمَّی  گسترش  زمينهٔ  پدر،  راه  ادامهٔ  بيت و  اهل 
کيفی تشيع را فراهم کند، به گونه ای که ميزانِ رواياتِ نقل 
شده از آن حضرت و نيز تعداد شاگردانِ  تربيت شده توسط 
او در دورهٔ ديگر امامان نظير ندارد. آن حضرت همچنين 
موفق شد در قالبِ رواياتِ خود،  حقيقتِ مذهب تشيع و 
نيز جايگاه اهل بيت  را بهتر بشناساند. از اين رو، 
تلاش های  مرهونِ  را  خود  مذهب  پويايیِ  و  شيعيان، بقا 
هستند.  صادق   امام  سياسیِ  و  فرهنگی  مدبرّانهٔ 
بدين لحاظ، مذهب تشيعِ دوازده امامی را مذهب جعفری 
نيز ناميده اند. بنابراين، می توان عوامل ناميده شدن مذهب 
چنين  خلاصه  طور  به  را  جعفری  مذهب  به  اثنی عشری 

بيان کرد:
١ــ بهره مندی امام صادق  از دورهٔ طولانی تری 

برای امامت.
بهره گيری  در  باقر   امام  راه  دادن  ادامه  ٢ــ 
معارف  نشر  برای  سياسیِ موجود،  و  فرهنگی  شرايط  از 
. گفتنی است که دورهٔ امام صادق   مکتب اهل بيت 
عباسيان  و  امويان  درگيری های  سياسی، با  لحاظ  به   
متعدد  قيام های  سرکوب  به  حکومت  شدن  مشغول  نيز  و 

علويان همراه بود؛  از اين رو، حاکميت، کمتر    می توانست 
مزاحم فعاليت های امام بشود.

٣ــ فـراهـم بـودن زمـينهٔ بيـان روايـاتِ فـراوان در 
محورهای مختلفِ فقهی، کلامی، تفسيری، تاريخی و غير 
در  بيت  اهل  مکتب  و  تشيع  حقيقت  بيان  همچنين،  آن. 

قالب بيان روايات. 
٤ــ تربيت شاگردانِ  بسيار (بيش از ٤٠٠٠ نفر ) و 

گسترش کمَّی و کيفی تشيع.

شاگردان امام صادق  
شد  موفق  صادق   امام  شد،  گفته  چنان که 
شاگردانِ بسياری تربيت کند.تعداد آنان را بيش از چهار 
ائمه    بی نظير  تاريخ  در  که  برشمرده اند  نفر  هزار 

است.
داشتند.  متفاوتی  درجات  حضرت،   آن  شاگردانِ 
بعضی از آنان  بسيار مستعدّ  و توانمند بودند، به گونه ای 
که امام  شيعيان را برای رفع مشکلاتِ علمی و دينی 
آن  شاگردانِ  از  برخی  همچنين  می داد.  ارجاع  آنان  به 
عنوانِ   به  بودند.  ديگر  مذاهبِ   فکریِ  سران  حضرت، 
آن   شاگردی  مـالک بن انس١     افتخار  و  ابـوحنيفه  مثال، 
شاگردانِ   مهم ترين  از  بعضی  کرده اند.  پيدا  را  حضرت 
رسيدند  علمی  بالای  مراتبِ  به  که  صادق   امام 
ابوبصير  محمد بن مُسلم،  زُرارة بن اَعْيَن،  از:  عبارت اند 
اينان  وصف  در  خود  صادق   امام  بـُرَيدْ بن معاويه.  و 
و  ما  به  نسبت  کسی  نبودند  اينها  «اگر  فرمود:  چنين 
احاديث ما اطلاع نمی يافت. اينان حافظان دين،  و محل 
اعتماد پدرم در حلال و حرام اند. همان گونه که در دنيا به 
طرف  ما پيشی گرفتند، در آخرت نيز به سوی ما سبقت 
١ــ امروزه اهل سنت در جهان، پيرو يکی از چهار مذهبِ فقهی اند: حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی. حنفی ها پيرو ابوحنيفه، و مالکی ها پيرو 

مالک بن انس هستند.



  ۲۰  

خواهند جست».١
شـايـان ذکـر آن کـه امـام صـادق  شـاگـردانِ 

١ــ حُرّ عاملی، وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ١٠٣.
 ،(١٢٥ وليد بن يزيد بن عبدالملک (١٢٦ــ   ،(١٠٥ هشام بن عبدالملک (١٢٥ــ  از:  عـبارت انـد  حـضرت  آن  امـامـت  مـعاصـر  امـویِ   ـ   خـلفـایِ   ٢ـ

يزيدبن وليدبن عبدالملک (١٢٦)، ابراهيم بن وليد بن عبد الملک (٧٠ روز از سال ١٢٦)، مروان بن محمد، مشهور به مروانِ حمار (١٣٢ــ ١٢٦).

برجسته اش را ــ بسته به استعدادشان ــ در علوم خاصی 
به شکل تخصصی تربيت می کرد.

، امام شيعيان بود، چرا پيروان و حتی سرانِ فکری و دينیِ ديگر مذاهب نيز  به نظر شما، با اينکه امام صادق 
از شاگردان او بودند؟

بببهههههه ننننننظظظظظظظظظظظظظظظظرررر شششششششمممممممماااااااااا، بببباااااا ااايييييينننننککککککههه اااممامم صادقق
اااززززز  شششششاگگگررررردددددداااااانننننننننننننننن اااوووووووو  بببوووودددددنننننندددددد؟؟؟

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

امام صادق   و جريان های سياسی تا عصر 
عباسيان

به  ١١٤ق)  (١٤٨ــ  صادق    امام  امامتِ  دورهٔ 
لحاظ سياسی، دوره ای بسيار حساس و پرفراز و نشيب 
و  امويان  دورهٔ  که  است  امامی  تنها  حضرت  آن  بود. 
همچنين دورهٔ عباسيان را درک کرد.٢ رُخدادِ مهمِ زوالِ 
عصر  در  عباسيان،  به  حکومت  انتقال  و  اموی  دولتِ 
امامتِ  او به وقوع، پيوست. همچنين تعدادی از علويان 
به  دست  دوره،  اين  خفقان آميزِ  و  سخت  شرايط  علت  به 
قيام زدند. بعضی از اين قيام ها در عصر امويان و برخی 

نيز در عصر بنی عباس رخ داد.
از مهم ترين قيام های عصر امويان می توان از «قيام 
زيد بن علی بن الحسين  » و قيام فرزندش ــ يحيی ــ 
عصر  در  علويان  قيام های  مهم ترين  از  که  چنان  برد.  نام 
ياد  الزکيه»  محمد ذی النفس  «قيامِ  از  بنی عباس، می توان 

کرد.
بنی عباس  قيام  به  نسبت  صادق   امام  موضع 

معنا  بدان  اين  بود.  مدبرّانه  بی طرفی  بنی اميه،  برضدِ 
سياسیِ  جاریِ  تحولاتِ  به  نسبت  حضرت  آن  که  نيست 
جامعه بی اعتنا بود، اما از آنجا که هر دو جريان را باطل 
از  را  شيعيان  بی طرفی،  سياست  اتخاذ  می دانست، با 

ورود به نزاعی که ثمری برای آنان نداشت حفظ کرد.
امّا موضع آن حضرت نسبت بـه قيام های علويان، 
موضعِ يکسانی نبود.رهبران بعضی از اين قيام ها، معتقد 
به امامتِ آن حضرت بوده و ماهيت و شعار قيامشان نيز 
باطل نبود. قيام زيد بن علی بن حسين  چنين وضعيتی 
داشت. امام صادق هر چند خود ــ به لحاظ رسالتِ  
ـ نمی توانست  عظيمی که برای حفظ و تقويت تشيع داشت ـ
در اين قيام مستقيماً  شرکت کند، اما از عمويش ــ زيد  ــ 
کسانی  قيامِ  به  نسبت  اما  کرد.  ياد  نيکی  به  و  حمايت 
همچون محمد ذی النفس الزکيه، به علت اهداف و دعاوی 
نادرستی که داشت،  همان موضعِ بی طرفیِ مدبرّانه را در 

پيش گرفت.



  ۲۱  

١ــ پيدايش مذهب تشيع مربوط به چه زمانی است؟ چرا؟
٢ــ وضعيت شيعيان در دورهٔ بنی اميه را توصيف کنيد.

٣ــ امام سجاد  از چه راه هايی توانست از نهضت کربلا پاسداری کند؟
٤ــ زمينه ها و شرايطِ نهضتِ  علمیِ امام باقر  را برشماريد.

٥ ــ اقداماتِ فرهنگی امام باقر  چه بود؟
٦ ــ چرا امام صادق  را مؤسسِ مذهبِ جعفری دانسته اند؟

٧ ــ امام صادق  نسبت به قيام های عصرِ خود چگونه موضعی در پيش گرفت؟
نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

قيام زيد بن علی بن الحسين  
وی فرزند امام سجاد   بود. سبب قيام او، دشمنی ها و ستم های فراوان هشام بن عبد الملک نسبت به علويان 
و شيعيان بود. به عنوان نمونه، در ملاقاتی که ميان او و زيد بن علی   در دمشق رخ داد، او زيد را بدان جهت که 
مادرش کنيز بود مورد شماتت قرار داد و نسبت به او، در آن مجلس اهانت روا داشت. مجموع اين دشمنی ها سبب شد 
که زيد پس از بازگشت از دمشق، تصميم به قيام بگيرد. در کوفه، هزاران نفر با او بيعت کردند و سرانجام در ماه صفرِ 
سال١٢٢ق قيامِ خود را در کوفه آغاز کرد. همان گونه که رسمِ کوفيان بود، در آغازِ قيام، بسياری پا به فرار نهادند. 
زيد و يارانش تا شب جنگيدند، اما شب هنگام، وی بر اثر جراحات زياد و تيری که به پيشانی اش اصابت کرده بود به 
شهادت رسيد. يارانش، بدن او را مخفيانه در جوی آبی دفن کردند، اما دشمنان از محل دفن او با خبر شده و پس از 
بيرون آوردن جناز ه اش، سرش را جدا کرده و بدنش را به دار کشيدند. بنابر نقل برخی مورخان، جنازهٔ او چهار سال 
بر دار آويخته بود و در آغاز حکومت وليد بن يزيد، آن را از دار پايين آورده، سوزانده و خاکسترش را به فرات ريختند! 
 ـ امام صادق  ــ بود و امام صادق  نيز دربارهٔ زيد می فرمود: «خدا زيد را  زيد معتقد به امامتِ برادرزاده اش ـ
رحمت کند.مردی مؤمن و عارف و عالم و راستگو بود. او اگر پيروز می شد وفا می کرد و اگر زمامِ امور 

به دست می گرفت می دانست آن را به چه کسی بسپارد.»

١١١١١١ــ پپپپپپپپپپييييييييييددددااااااايييششششششششششش ممممممذذذذذههههببب تشيع مربوو
٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢ــــــــــــ وووووووضضضضضضععععععييييييتتتتتت  ششششششيعيان در دورهٔ

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ پس از زيد، فرزندش يحيی در خراسان قيام کرد. در اين باره پژوهشی تهيه و ارائه کنيد.
٢ــ شخصيت علمی و اخلاقیِ يکی از يارانِ  برجستهٔ امام سجاد، باقر و صادق  را ضمن يک پژوهش 

معرفی کنيد.



  ۲۲  

عباسيان

بخش دومبخش دوم



  ۲۳  

عوامل پيروزی بنی عباس
ضعف و  سببِ  که  عواملی  با  پيشين  درس های  در 
نابودی بنی اميه شد آشنا شديد. عوامل پيروزی بنی عباس 

بر بنی اميه را می توان در سه محورِ کلی خلاصه کرد:
١ــ ايـجـاد تـشـکـيلات مـخـفی دعـوت بـا مبلغان 

کارآزموده، 
به اهل بيت مردم  محبت  از  استفاده  سوء  ٢ــ 

 ،  و بهره گيری از شعاری فريبنده،
انجام  و  خلافتِ  اموی،  ضعف  از  بهره گيری  ٣ــ 
کـار آزمـوده  و  وفادار  افـرادی  تـوسط  نظامـی  عمليات 

وم
س س

در

٣

تشکيل خلافت عباسی

مقدمه
حکومت امو در دورهٴ امام صادق   رو به ضعف و انحطاط نهاد و بني عباس، حکومت را به دست 
بر  عباسيان  پيروز  که  چنان  بود.  متعدد  عوامل  و  زمينه ها  از  ناشي  امويان  حکومت  زوال  گرفتند.١ 
قدرت رقيب نيز در پي شرايطي خاص به دست آمد و ايرانيان   ،  نقش مهمي در اين پيروز داشتند. در 

اين درس، سير حوادثي را که منجر به پيروز عباسيان شد، مرور مي کنيم.

١ــ ١٣٢ ق.
٢ــ در اُردنِ امروزی. 

همچون ابومسلم خراسانی.

سازمان دعوتِ عباسی
بنی عباس، ايجادِ  پيروزی  عوامل  مهم ترين  از  يکی 
تشکيلاتی مخفی بود که از آن، با عنوان «سازمان دعوت 
رهبرِ  و  امام  تشکيلات،   اين  در  کرده اند.  ياد  عباسی» 
ارتباطش  دعوتگران  از  مراتبی  سلسله  وسيلهٔ  به  دعوت،  
را با دورترين مناطق، برقرار و نهضت را رهبری می کرد. 
به  موسوم  روستايی  عباسی،   دعوتِ   رهبرِ  استقرارِ  محل 

«حُمَيْمَه»٢ در نزديکی دمشق بود.



  ۲۴  

پيدايش خلافت عباسيان

مراکز دعوت عباسيان
مسير اصلی حرکت نيروهای عباسی از مروبه کوفه

مسير دوم نيروهای عباسی
گ های اصلی

جن
ميدان انتشار دعوت عباسيان

مسير گريز مروان بن محمد ازعراق به مصر
مرزهای ولايت خراسان



  ۲۵  

اولين فرد از  بنی عباس که اقدامات جدّی برای تأسيس  
«محمد  بن علی بن  عبداالله  داد  سامان  را  بنی عباس  دولت 
عموی  ــ  عباس  نوادگانِ  از  وی  بود.  بن عباس» 
پيامبر ــ بود. جدّ او ــ عبداللّٰه بن عباس ــ صحابی 
برجسته و شاگردِ امير مؤمنان علی  بود که در سال 
٧٦ق در طائف از دنيا رفت. پدرش ــ علی ــ نيز در سال 
شجاع  فردی  محمدبن علی عباسی  يافت.  وفات  ١١٧ق 
و  داعيان  و  می زيست  حُمَيْمَه  در  او  بود.  پرواز  بلند  و 
به  ويژه  به  و  ــ  حجاز  سرزمين  خارجِ  به  را  نمايندگانش 
کرد  سفارش  آنان  به  و  کرد  اعزام   ـ  ـ خراسان  و  ايران 

که:
١ــ بدون اينکه نام کسی را ببرند، مردم را به شعارِ 

«الرضا من آل محمد  » دعوت کنند.
٢ــ مناقبِ خاندانِ رسالت و مظلوميتِ آنان و اينکه 

اسلامِ حقيقی نزد آنان است را ترويج کنند.
هدفِ او از اين دو دستور آن بود که ضمن تحريکِ 
از  فـردی  بـا  آنان  بيعت  بنی اميه، زمينهٔ  برضد  مردم 
آل  محمد  را فراهم کند، بدون اينکه نام فرد معيّنی را 
ببرند؛ زيرا می خواست از علاقهٔ مردم به اهل بيتِ رسول 

خدا به نفع بنی عباس بهره ببرد.
محمد بن علی عباسی در سال ١٢٥ق مُرد و فرزندش 
 ـ جانشين او شد. وی معروف به ابراهيم امام  ــ ابراهيم ـ

از  پس  می زيست.او  حُمَيْمَه  در  پدرش  همچون  و  بود 
دستگيری رهبری دعوت عباسی، يکی از داعيانِ اصلی 
به نامِ  ابومسلم خراسانی را به خراسان فرستاد. اقداماتِ 
نظامی ابومسلم، زمينهٔ پيروزی بنی عباس را فراهم آورد.

« شعارِ فريبندۀ «الرضا من آل محمد 
کردند  تلاش  فريبنده،  شعاری  طرح  با  عباسيان 
خاندان  به  نسبت  مسلمان  مردمِ  دوستیِ  و  عواطف  از 
همان  در  اگر  آنان  کنند.  استفاده  سوء  اللّٰه   رسول 
مطلوب  پاسخِ  می خواندند  خود  سوی  به  را  مردم  آغاز، 
فردی  از  آنکه  لحاظ، بدون  بدين  نمی کردند؛  دريافت  را 
از  پسنديده  «فردی  با  بيعت  به  را  مردم  ببرند،  نام  خاص 
است که  ذکر  به  لازم  می کردند.١  دعوت  آل  محمد » 
اين شعار، در ديگر قيام های علويان نيز به چشم می خورد، 
از  پيش  که  بن حسين   زيد بن علی  قيام  در  جمله  از 
مردم  فراوانِ   استقبال  پيوست.  وقوع  به  عباسيان  قيام 
وافرِ  علاقهٔ  شعار، نشانگر  اين  از   ـ  ـ خراسانيان  ويژه   ـ  به  ـ
آنان به خاندان رسول خدا  است؛ گرچه رفته رفته، بر 
اثر تبليغاتِ بنی عباس، مردم تصور می کردند عباسيان نيز 
هستند؛ لذا علاقه به عباسيان را با  بخشی از آل محمد

علاقه به علويان در هم آميختند.

١ــ گفتنی است واژهٔ «الرضا» هرچند مصدر است، اما در اينجا معنای اسم مفعول داشته و به معنای «المرضّی» يعنی فرد پسنديده و مورد رضايت 
است.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

به نظر شما، دلايل علاقهٔ مردم به آل محمد  چه چيزهايی بود؟



  ۲۶  

چرا خراسان؟
هر چند بنی عباس، داعيانِ خود را به نقاط مختلفی 
خراسان  آنان،  دعوت  اصلی  مرکز  اما  می کردند،  اعزام 
پرسش، به  اين  پاسخِ  يافتنِ  برای  خراسان؟  بود. اما چرا 

چهار نکته بايد توجه داشت:
عصر  در  آن  فتح  از  پس  خراسان،  سرزمين  ١ــ 
از  زيادی  تعداد  سکونت  و  استقرار  محل  سوم،  خليفهٔ 
مسلمانان شد. آنان براساس قرآن و سنت نبوی به خاندان 
رسول خدا علاقمند بودند و برای استمرار فتوحاتِ 

مناطق شرقی، در خراسان حضور داشتند.
از  زيادی  تعداد  عـرب،  مسلمانـانِ   بـر  عـلاوه   ـ  ٢ـ
مسلمانانِ ساکن اين سرزمين را مَوالی تشکيل می دادند. 
اينان مسلمانانِ غير عرب، اعم از ايرانی و غير ايرانی بودند 
در  مسلمان  عرب های  با  همراه  آوردن،  اسلام  از  پس  که 

فتوحات شرکت می کردند. 
مسلمانانِ  با  بنی اميه  نژادپرستانهٔ  رفتارهای  ٣ــ 
عـقـده هـای  آمـدن  پـديـد  زميـنهٔ  (مَـوالـی)،  عـرب  غيـر 
سود  به  زمان  اين  در  که  آورد  فراهم  را  فروخورده ای 
بنی عباس تمام شد. بنی اميه، برخلاف قرآن و سنتِ  نبوی 
عرب ها  برای  نهاده  و  فرق  غير عرب  و  عرب  ميان   ،

امتيازات بيشتری قائل بودند.
بيت برای  اهل  دقيق  شناخت  امکان  ٤ــ 
کمتر  مدينه)  و  کوفه  از  دوری  علت  (به  خراسان  ساکنانِ 
فراهم بود. از اين رو، بنی عباس می توانستند خود را نيز 
به عنوان آل محمد  معرفی کنند. محمد بن علی عباسی 

هنگامی که داعيان را به رفتن به خراسان سفارش می کرد 
در بيانِ علت برگزيدن اين سرزمين چنين گفت:

«مردم کوفه و پيرامونش، شيعهٔ علی بن ابی طالب اند 
خوارجند  يا  جزيره١  مردم  عثمان اند.  پيروان  بصريان  و 
عَرَبانی  يا  و  مسيحيان  خوی  و  خلق  با  مسلمانانی  يا 
اطاعت  و  آل ابوسفيان  جز  شام،  اهل  و  عَجَمان.  چون 
بنی مروان، کسی را نمی شناسند. دشمنی آنان با ما ريشه دار 
و نادانی شان زياد است.اما مردم مکه و مدينه، پيرو ابوبکر 
و عُمَرند، ولی بر شما باد خراسان؛ زيرا در آنجا جمعيت 
است؛  پاک  دل هايشان  است.  آشکار  شجاعت  و  بسيار 
زيرا اختلافات مذهبی و دسته بندی های سياسی و تعصب 
قبيله ای بدان  جا راه نيافته است… بر آنان ستم می شود و 

آنان صبر می کنند و اميد رهايی دارند…».٢

ابومسلم خراسانی و پيروزی بنی عباس 
بنی عباس  پيروزی  در  کليدی  نقش  گفت  می توان 
اوجِ  نقطهٔ  زيرا  داشت؛  عهده  بر  خراسانی»  «ابومسلم  را 
فعاليت عباسيان، عملياتِ نظامی بود که به وسيلهٔ او انجام 
شد و به نتيجه رسيد. دربارهٔ نام، نسب و نژاد ابومسلم و 
زادگاه او اختلافِ زيادی به چشم می خورد.٣ در اينکه او 
آزاد بوده يا بنده، نيز اختلاف هست. زادگاهش را برخی 
در  نيز  برخی  و   اصفهان،  روستاهای  از  منابع، يکی  از 
مناطق اطراف کوفه دانسته اند. ابومسلم، در دورهٔ اقامتش 
عباسی  اصلی  داعيانِ  از  يکی  با  ١٢٤ق  سال  به  کوفه  در 
 ـبه نام بکَُيْر بن ماهان ــ آشنا شده و به جمع آنان پيوست.  ـ

١ــ به مناطق شمالی عراق که بين دو رود دجله و فرات واقع بود جزيره می گفتند.
٢ــ مَقْدسی، احسن التقاسيم، ص٢٩٣ ــ ٢٩٤.

٣ــ نام اصلی اوــ چنان که در يک سکه هم آمده ــ عبدالرحمان بن مسلم است. ولی بعضی گفته اند اين نام را ابراهيم امام بر او نهاده و نام وی
 ابراهيم بن عثمان بوده است. حتی يک نـام ايرانی نيز برايش نوشته اند که عبارت است از: زاذان پسر بنداد هرمز. روايات دربارهٔ نژاد وی نيز بين ترک، کرد، 

عرب و فارس مختلف است؛ بنگريد به: اللّٰه اکبری، محمد،  عباسيان از بعثت تا خلافت، ص١٤٢.



  ۲۷  

حُمَيْمَه  و  خراسان، کوفه  بين  پيک،  عنوان  به  مدتی  او 
رفت و آمد داشت. پس از مرگ هشام بن عبدالملک در 
سال ١٢٥ق بنی اميه رو به ضعف  نهادند و بر شدت فعاليت 
بنی عباس افزوده شد؛ از اين رو، در سال ١٢٨ق، ابومسلم 
به عنوان رهبر داعيان خراسان منصوب شد. ابومسلم در 
کرد.  آغاز  خراسان  در  را  ١٢٩ ق، قيامش  رمضان   ٢٥
قيام کنندگان با برافراشتن پرچم های سياه و پوشيدن لباس 
اعلام  را  قيام  کوه ها، آغازِ  برفراز  آتش  افروختنِ   و  سياه 
کردند.١ مبنای عملکردِ ابومسلم، دستورات ابراهيمِ امام 
بود که در مکه به همراهِ پرچمی سياه به او داده شده، فرمان 

ابراهيم چنين بود:
سفارش  آنچه  هستی، به  ما  بيت  اهل  از  مردی  «تو 
می کنم عمل کن… [در وفاداری به ما] نسبت به هر کس 
که شک کردی و در کار هرکس که شبهه نمودی، او را به 
قتل برسان. و اگر توانستی که در خراسان يک نفر عرب 
را  بچه ای  جا  هر  و  کن.٢  چنين  نگذاری  باقی  هم  زبان 
ديدی که طول قدّ او پنج وجب است و مورد سوء ظن تو 

بود، او را نيز به قتل برسان!٣ »
ابومسلم  فرمان،  اين  به  عمل  براساس  متأسفانه، 
از  بعضی  که  گونه ای  به  شد،  فراوانی  جنايات  مرتکب 
مورخان، او را به حجاج بن يوسف تشبيه کرده اند.٤ برخی 
رساند،  قتل  به  ابومسلم  که  را  کسانی  مورخان، تعداد  از 

ششصدهزار نفر گزارش کرده اند.٥ بنابراين، جای شگفتی 
به  ابومسلم  رفتن  «هنگام  بخوانيم:  تاريخ  در  اگر  نيست 
دربارهٔ  زيرا  می گريختند؛  گذرگاه ها  از  باديه نشين ها  حج، 

خون آشام بودن او سخن های بسيار شنيده بودند»٦  
سوی  از  خراسان  ابومسلم، والی  آغازِ قيام  هنگامِ 
برای  وی  تلاش  بود.  نصر بن سيّٰار  نام  به  بنی اميه، فردی 
مقابله با اين قيام به جايی نرسيد و شهرهای خراسان يکی 
پس از ديگری به دست ابومسلم افتاد. البته درگيری های 
نصربن سيار با خوارج و با يمنی ها و با قبايل مُضَری نيز 

در تضعيف او مؤثر افتاد.
با سقوط خراسان، نيروهای بنی عباس عراق را نيز 
ـ آخرين خليفهٔ  طی جنگ هايی که  به شکست مروان حمار ـ
اموی  ــ انجاميد، فتح کردند. کوفه نيز در نيمهٔ محرم سال 
١٣٢ق سقوط کرد.پيش از اين پيروزی ها، ابراهيمِ امام، 
به دست مروانِ حمار کشته شد.از اين رو، بقايای خاندان 
عباسی، اين محل را مخفيانه به سوی کوفه ترک گفتند. 
بنی عباس  طرفداران  تصرف  به  کوفه  آنکه  از  پس 
ابوسلمۀ  نام  به  عباسی  برجستهٔ  داعيانِ   از  يکی  درآمد، 
 ـ از مردم، برای  خلال ــ معروف به وزير آل محمد  ـ
گرفت  بيعت  ــ  امام  ابراهيمِ  برادرِ  ــ  سفّاح»  «ابوالعباس 
مرکزيت  با  عباسی  خلافت  ١٣٢ق  سال  در  بدين سان،   و 

کوفه ، رسماً آغاز شد.

حموی،  ٣٥٦؛  يـاقوت  ص  ج٧،   تـاريخ،   طبری،  بود؛  مـرو  فرسخی  چهار  در  سفيذنج  روستای  از  عيد  فطر  نماز  اقـامهٔ  از  قيام،  پس  آغاز  ١ــ 
معجم البُلدان،  ج٣، ص ٢٩٨.

٢   ــ وی خوف آن داشت که عرب های خراسان ــ برخلاف ايرانی ها ــ  با پيشرفت دعوت عباسی همراهی نکنند.
٣ــ ابن اثير، الکامل فی التاريخ، ج٥، ص٣٤٨؛ ابن خلدون، العِبَر، ترجمهٔ عبدالمحمد آيتی،ج٢، ص١٦٧.

٤ــ يافعی، مرآة الجنان، ج١، ص٢٨٥.
٥ ــ طبری، تاريخ  ،  ج   ٩، ص١٦٧.

٦ــ ابن خلکان، و فيات الاعيان، ج٣، ص ١٤٨.



  ۲۸  

نقش ايرانيان در قدرت گيری عباسيان
که  برسيم  می توانيم  نتيجه  اين  به  گذشت  آنچه  از 
بنی عباس  آمدن  کار  روی  در  را  نقش  ايرانيان، مهم ترين 
برعهده داشتند. روايات تاريخی همچنين گويای آن است 
که عباسيان، علاوه بر مرحلهٔ قدرت يابی، در مرحلهٔ ادارهٔ 
ايرانيان  که  چرا  داشتند؛  ايرانيان  تجربهٔ  به  نياز  نيز  امور 
آن،  در  که  بودند  ساسانيان  حکومتِ  ممتدّ  دورهٔ  وارث 
نهادهای حکومتی، به خوبی شکل گرفته بود.از اين رو،  در 
صد سالهٔ نخستِ خلافتِ عباسی، اغلبِ وزرا و کارمندان 

آن ها ايرانی بودند.
دستگاه  در  ايرانی الاصل  وزرای  گستردهٔ  حضور 
همچون  وزرايی  مدعاست ؛   اين  بر  گواه  عباسی  خلافت 
ابوسلمه خلاّل، خالـد بـرمکی،  يحيی  بـرمکی و فـرزندانش 
فضل بن ربيع،  مـوريـانـی،  ابـوايـوب  فـضـل،  و  جعفـر 
فضل بن سهل و حسن بن سهل، همگی ايرانی بودند و نقش 

مهمی در تحولات سدهٔ نخست خلافت عباسی داشتند.
اهالی  ويژه  به  ــ  ايرانيان  هرچند  ديگر،  سوی  از 
را  بنی عباس  و  جنگيدند  ابومسلم  رکاب  در  ــ  خراسان 

فريبکاری  شدن  آشکار  از  پس  اما  رساندند،  حکومت  به 
ايرانيان  توسط  آنان  برضد  متعددی  قيام های  عباسيان، 
قتل  انتقامِ   هدف  قيام ها، به  اين  از  برخی  گرفت.  شکل 
ابومسلم به دست بنی عباس انجام شد؛ قيام هايی همچون 
قيام سنباد و اسحاق ترک و راونديه و المقنَّع يا سپيد جامگان 
نبودند.  زرتشتی گری  گرايش های  از  خالی  معمولاً  که 

يک توضيحيک توضيح
ابوسلمه، ابومسلم و امام صادق 

عباسيان با تلاش های داعيانِ برجسته  شان بر اوضاع مسلط شدند، اما در اين ميان، ابوسلمهٔ خلاّل ــ معروف 
در  داشتند.  مهمی  بسيار  نقش  ــ  محمد   امير آل  به  معروف   ـ  ـ خراسانی  ابومسلم  و  ــ  محمد   آل  وزير  به 
گزارش های تاريخی می خوانيم اين دو نفر، در آستانهٔ پيروزی بنی عباس، پيک هايی به مدينه فرستادند تا به امام  صادق  
، نامهٔ ابوسلمه را سوزاند و به فرستادهٔ ابومسلم نيز فرمود:  پيشنهادِ پذيرش خلافت و رهبری دهند؛ اما امام صادق 
«به او بگو: نه تو از پيروان من هستی و نه زمان، زمانِ قيام من است.» به اعتقاد محققان، علت پيشنهاد اين دو نفر به 
،  سوء استفاده از موقعيت آن حضرت، برای کامل کردنِ روند پيروزی ها پس از کشته شدن ابراهيمِ  امام صادق 
امام بوده است  و امام   با روشن بينی خاصش متوجه صادقانه نبودنِ اين  پيشنهاد بود. ضمن اينکه  شرايطِ لازم 

نيز برای امام   در به دستگيری رهبری قيامی که بدنه ای عباسی داشت، فراهم نبود.

سکهٔ عباسيان



  ۲۹  

گرفت  شکل  شيعيانی  قيام ها، توسط  اين  از  ديگر  بعضی 
که پس از غلبهٔ بنی عباس، به فريبکاری آنان در طرح شعار 
قيام  «شُرَيکْ بن شيخ  پی بردند؛  «الرضامن آل محمد  » 

مَهْری » از اين نوع بود.
قيام شريک بن شيخ مهری در سال ١٣٣ق در بخارا 
ذلت  ما  برای  که: «بنی مروان  بود  اين  او  سخن  داد.  رخ 
آوردند، اما خداوند به کمک ما آمد و آن ها را از بين برد. 

نَسَب نامهٔ خلفای عباسی

عباس بن عبدالمطلب
عبداللّه
علی

محمد 
٢ــ منصور ١ــ ابوالعباس سفاح  
٣ــ مهدی   
٤ــ هادی   
٥ ــ رشيد   

٨ ــ معتصم ٧ ــ مإمون    
٦ ــ امين    

محمد ١٠ــ متوکل       ٩ ــ واثق    
                     ١٢ ــ مستعين

١٤ ــ مهتدی 
موفق ١٥ ــ معتمد   ١٣ ــ معتز    ١١ ــ منتصر    

                      ١٦ ــ معتضد

١٩ ــ قاهر ١٨ ــ مقتدر       ١٧ ــ مکتفی    
      ٢٢ ــ مستکفی

٢٣ــ مطيع ٢١ــ متقی                   ٢٠ ــ راضی    

                            ٢٤ــ طائع
                        ٢٥ــ قادر
                        ٢٦ــ قائم

                          ٢٧ــ مقتدی
                                ٢٨ــ مستظهر

٢٩ــ مسترشد ٣١ــ مقتفی        
٣٠ــ راشد ٣٢ــ مستجد        

٣٣ــ مستضئی
٣٤ــ ناصر
٣٥ــ ظاهر

٣٦ــ مستنصر                      
٣٧ــ مستعصم

و  قتل  شاهد  همچنان  که  نکرديم  پيروی  بنی عباس  از  ما 
خونريزی باشيم. حکومت هيچ شخصی جز اهل بيت  
ما را کفايت نمی کند.» متأسفانه، اين قيام که با هدفی مقدس 
پا گرفته و قريب به سی هزار نفر با آن همراهی کردند توسط 
ابومسلم سرکوب شد. ابومسلم فردی به نام زياد بن صالح را 
به جنگ آنان فرستاد و در نتيجه، تعداد زيادی از آنان را با 

شمشير کشت و يا بر    دروازه های بخارا به دار آويخت.



  ۳۰  

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

نخستين کانون های شيعه در ايران 
می دانيم که ريشهٔ تشيع به عصر رسول خدا  باز می گردد. پس از رسول خدا  نيز با پيدايش جريان 
مهاجرت  با  کردند.  حفظ  حوادث  کورانِ  در  را  خود  ثبات  و  حضور  اما  بودند،  اقليت  در  هرچند  شيعيان  سقيفه، 
اميرمؤمنان علی   به کوفه و مرکزيت اين شهر در دورهٔ خلافتِ آن حضرت، اين شهر به کانون حضورِ شيعيان 
و دوستدارانِ اهل بيت  تبديل شد. به مرور، تشيع به ديگر مناطق نيز نفوذ کرد که از جملهٔ آن ها مناطقی در 

ايران بود. 
از  پس  و  است  بوده  شيعه نشين  منطقهٔ  قديمی ترين  «قم»،  شهر  ايران،  در  شيعه نشين  مختلفِ  مناطق  ميان  در 
قم، تشيع به مناطقِ ديگر همچون آوه، کاشان، تفرش، ری و خراسان سرايت کرد. البته قم نيز تشيع خود را از کوفه 
گرفت؛ چرا که اوّلين مهاجران شيعی ــ يعنی اشعری ها ــ از کوفه عازم اين شهر شدند. آنان، فرزندان سائب بن مالک 
اشعری بودند؛ وی در کوفه،  «شيخ شيعه» بود و در کنار مختار به شهادت رسيد. پسر او ــ احوص ــ نيز در زمان 
 ـ آزاد گشت. از آنجا   ـ عبداللّٰه ـ حجاج بن  يوسف، به سبب شرکت در قيامِ ابن اشعث دستگير شد و با وساطت برادرش ـ
که زمينهٔ دستگيری مجدد او و ديگر برادرش وجود داشت، خاندان اشعری تصميم به خروج از عراق گرفتند. آنان به 
قصد اصفهان حرکت کردند؛ اما به علت دعوت بوميان ساکنِ قم از آنان برای دفع اشرار، در قم ساکن شدند و اين، به 
منزلهٔ آغاز ورود تشيع به قم ــ بلکه به ايران ــ بود. پس از آن، اين شهر به کانون حضور محدثان و فقهای بزرگِ شيعی 
همچون شيخ صدوق تبديل گشت و امروزه، با حوزهٔ علميه عظيمی که در خود جای داده، به عرصهٔ نشر و ترويج معارفِ 

اهل بيت  در سطح جهان تبديل شده است.



  ۳۱  

١ــ عوامل پيروزی بنی عباس را بنويسيد.
٢ــ وظيفهٔ داعيانِ عباسی چه بود؟ تبيين کنيد.
٣ــ شعار بنی عباس چه بود و چرا فربينده بود؟

٤ــ چرا عباسيان، کانون دعوتِ  خود را در خراسان متمرکز کردند؟ به طور مختصر توضيح دهيد.
٥ ــ ابومسلم چگونه شخصيتی داشت؟ او را معرفی کنيد.

٦ ــ دو نمونه از قيام های ضد عباسی ايرانيان را معرفی کنيد.
 ـ دو تن از وزرای ايرانی بنی عباس را نام ببريد. ٧ ـ

١١١١١ــ عععععععععععوووووووووااااااامممممللللللللل  پپپپپپپپيييييييررررررررووووووزززیی ببنیی عباس
چه عباسی ددددااااععععععيان ووووظظظظظظيففففففههههههٔٔٔ ٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢ــــــ

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ نسب بنی عباس، به عباس ــ عموی پيامبر  ــ و فرزندش عبداللّٰه منتهی می شود. دربارهٔ شخصيت اين 
دو نفر، تحقيق کنيد.

 ـ دربارهٔ نپذيرفتنِ درخواستِ ابوسلمهٔ خلاّل از سوی امام صادق   تحقيقی انجام دهيد. ٢ـ



  ۳۲  

شکوهِ بغداد
عباسيان، حکومت خود را از کوفه آغاز کردند. اما 
ابوالعباس سفّاح ــ اولين خليفهٔ عباسی ــ به علت گرايش 
مردم کوفه به اهل بيت  و علويان به مکانی در نزديکیِ آن 

ارم
 چه
س
در

٤

عباسيان در اوج قدرت

مقدمه
آورد.  دوام  سال  پانصد  از  بيش  که  کردند  ريز  پي  را  امويان،  حکومتي  بر  غلبه  از  پس  عباسيان 
تا  پيدايش  آغاز  از  بني عباس ،   حکومت  شد.  گفته  حکومت  اين  آمدن  کار  رو  قبل، چگونگيِ  درس  در 
ليه که نزديک به يک  هنگام فروپاشي، با تحولات و فراز و نشيب ها زياد مواجه بود. پس از اقتدار او ّ
قرن دوام آورد، دوره ٴضعف تدريجي اش فرا رسيد  . در اين درس با دوره ٴ اقتدار و شکوه عباسيان آشنا 

خواهيد شد.

کاخ اخيضر در عراق متعلق به دورهٔ عباسيان

مدت  از  پس  کرد.  مکان  نقل  ــ  هاشميه  به  موسوم  ــ 
کوتاهی، از آنجا به شهر انبار ــ در شمال کوفه و در کنار 
ـ رفت (سال ١٣٤ق.). وی در اين مکانِ جديد  رود فرُات ـ
معروف  انبار  هاشميهٔ  به  که  ساخت  شهری  خودش  برای 



  ۳۳  

شد و تا هنگام  مرگش به سال١٣٦ق. در آنجا بود.
پس از سفّاح، برادرش، منصور دوانيقی ــ دومين 
خليفهٔ عباسی ــ با آگاهی از خطرهايی که خلافت نوپای 
عباسيان را تهديد می کرد، تصميم گرفت مکانِ مناسبی را
به عنوان پايتخت بيابد تا از نظر نظامی، امنيتی و اقتصادی 

آسيب ناپذير باشد. وی سرانجام بغداد را برگزيد.
و  «بـَغۡ»  جزء  دو  از  مرکب  ايرانی  واژه ای  بغداد 
در  نام  اين  است.  خدا  آفريدهٔ  و  خداداد  معنای  به  «داد» 
دورهٔ ساسانی به منطقه ای نزديک تيسفون اطلاق می شد و 

شامل چندين آبادی عمدتاً مسيحی نشين بود. 
نام  جديد،  شهر  ساختن  از  پس  منصور 
«مدينة السلام» بر آن نهاد. بنای اين شهر از سال ١٤٥ق 
آغاز و در سال ١٤٩ق پايان يافت. اين شهر به شکل دايره 
کرده  احاطه  را  آن  دور  پی درپی  حصارِ  دو  شد.  ساخته 
بود و خندقی پرآب، به عرض شش  متر دور تا دور شهر 
حفر کرده بودند. هزاران کارگر، مهندس ، صنعتگر، نجّار 
و  آهنگر به مدت بيش از چهار سال در ساختن اين شهر 
خاندان  کاخ های  و  جامع  مسجد  خليفه،  کاخ  کوشيدند. 
در  حکومتی  ديوان های  و  فرماندهان  و  اميران  خليفه ، 
داشتند.  قرار  آن ها  اطراف  در  بناها  ديگر  شهر ، و  وسط 
عواملی که موجب شد اين منطقه به عنوان مرکزِ  خلافت 

عباسی برگزيده شود، بدين قرار بود:
 ـ انگيزۀ سياسی:عباسيان   نمی توانستند دمشق  ١ـ
دهند؛  قرار  پايتخت  خود  برای  ــ  بنی اميه  همچون  ــ  را 

نيز  کوفه  داشتند.  بنی اميه  به  شام، گرايش  مردم  زيرا 
مناسب نبود؛ زيرا گرايشِ غالب برآن، شيعی بود و بصره 
نيز مشکلِ دوری از مرکزِ عراق را داشت. اما بغداد، در 

مرکز قرار داشت و به ايران و شام نيز نزديک بود. 
اتصالِ  حلقهٔ  عراق،  منطقهٔ  نظامی:  انگيزۀ  ٢ــ 
شرق و غرب به شمار می آمد و نسبت به شام، از موقعيت 
به  لشکرکشی  امکانِ  زيرا  بود؛  برخوردار  استوارتری 
مناطق شرقی(ايران تا هند) از آنجا بيشتر فراهم بود. خود 
دسترسی  داشت؛ زيرا  خوبی  نظامیِ  موقعيت  نيز  بغداد 
صورت  در  که  بود  ممکن  پـُل ها  طريق  از  آن، صرفاً  به 

تخريب، شهر از آسيب دشمن در امان می ماند.
٣ــ انگيزۀ اقتصادی:عباسيان در مکه يا مدينه 
منطقهٔ  بود.  فقيری  حجاز، سرزمين  زيرا  نشدند؛  مستقر 
اما  نمی رسيد.  عراق  پایِ  به  اقتصادی  نظر  از  نيز  شام 
اقتصادی  قابليت های  و  بود  حاصلخيز  عراق، سرزمينی 

خوبی داشت.
٤ــ انگيزۀ اقليمی:بغداد از آب و هوای مناسبی 
يک  همراهانش ،  با  عباسی  منصور  بود.  برخوردار 
شبانه روزِ تابستانی را در روستای بغداد سپری کرد و از 
پسنديد.١  را  آن  و  شد  شگفت زده  معتدلش  هوای  و  آب 
يکی  به  رفته  رفته  که  شهری  بنای  بر  بود  آغازی  اين  و 
از باشکوه ترين شهرهای جهان تبديل شد، اما با حوادثی 
برای  محلی  و  راز  و  رمز  پر  داستان هايی  و  شگفت انگيز 

افسانه های هزار و يک شب!

١ــ بنگريد به: طَقّوش، محمد سهيل، دولت عباسيان، ترجمهٔ حجت اله جودکی، ص٥٧ ــ ٦٣.



  ۳۴  

به نظر شما، با وجود اين خصوصيات،  چرا امام علی   کوفه ــ و نه بغداد ــ را به عنوانِ  مرکز حکومتش 
برگزيد؟

قلمرو مسلمانان در دورهٴ بنی عباس

غزنه

سيحون
سمرقند

بخارا
مروبلخ
هراتکابل

نيشابور
قندهار

بصره
دريای پارس 

رَبْع الخالی

موت
ضر 

ح

خليج عدن

دهناء

دريای خزر
ری

رُهاء
حلب
حمص

بيت المقدس 

مدينه

مکه

قاهره

نيل

قبرس

قسطنطنيه

اسکندريه

کرت

دريای مديترانه

طرابلس
قيروان

گرگان

دريای مديترانه کرمانشاه  

شيراز

شام بغداد

ديار بکر

قيصريهارزروم
افسوس

دريای اژه

اسوان

ببببههههههه نننننظظظظظظظظظرررر  شششششششششششمممممممممااااااااا،  بببااااااا وووووووجججججججججووودد اايينن خصو
گگگگگزززززيييد؟؟؟ ب

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

بَرْمَکيان
کسانی که نيم قرنِ اولِ حاکميت بنی عباس را مطالعه 
می کنند در کنار نام خاندان عباسی، به خاندانی پرآوازه و 
مقتدر موسوم به برمکيان يا آل برمک برمی خورند. اينان تـا 
درجهٔ وزارت بالا رفتند و ضمن نفوذ در بخش های مختلف 
حکـومتی، ثـروت، اختيارات و قـدرت زيـادی بـه دست 
آوردند. نام آن ها برگرفته از نامِ جَدّشان ــ برَْمَک ــ است 

که خادمِ  معبد بودايی «نوبهار» در شهر بلخ بود. فرزندِ او 
ــ خالد ــ به علت توان مندی اداری و مالی، توسط سفّاح، 
به عنوانِ مسئول ديوانِ  خراج و جُند (سپاه) منصوب شد. 
ناظر  و  منصور  خلاّل، مشاورِ  مرگِ  ابوسلمهٔ  از  پس  وی 
امور مالی گشت و نامش، هنگام بنای بغداد درخشيد. او 
در  تصميم گيری های سياسی نيز شرکت می کرد و در دورهٔ 

مهدیِ  عباسی، استاندارِ فارس شد.

صحرای ليبی

دريای سرخ

درياچه
آرال



  ۳۵  

خالد، فرزندی داشت به نام يحيی که واسطهٔ پيوندِ 
خاندان برمکی با هارونِ  عباسی بود؛ چرا که هارون، او را 
به دبيری و وزارت منصوب کرد. از جملهٔ خدمات بزرگ 
هارون  وليعهدیِ  وی،  تلاش  با  که  بود  آن  هارون،   به  او 
اصرار  و  تمايل  هادی  که  بود  حالی  در  اين  و  شد  تثبيت 

ـ  جعفر  ــ  ـ فرزندش ـ ـ هارون ـ داشت که به جای برادرش ـ
هارون،   شد  سبب  خوش خدمتی،   اين  شود.  وليعهد 
قدرتی نامحدود به يحيی برمکی دهد و همهٔ ديوان ها را به 

او واگذار کند.

جعفر  و  فضل  نام های  به  پسر  دو  برمکی،  يحيی 
 ـ١٧٠ق)  (١٨٧ ـ ١٧ سال  جمعاً  پسرانش،   با  داشت.او 
برادر  فضل بن يحيی،   کردند.  اداره  را  عباسی  حکومت 
فرزندش  تربيت  بر  نظارت  هارون،   و  بود  هارون  شيریِ  
 ـ   را به او سپرد؛ همچنين بعضی مقام های اداری  ــ اَمين ـ
اما  بود.  داده  او  به  را  ــ  شرق  در  ويژه  به  ــ  فرماندهی  و 
همنشين  بـود،   نـرم خـوی  فردی  جـعفر بـن يـحيی، چون 
مخصوص و پيشکار ويژهٔ هارون شد، او را برادرِ هارون 
نقاط  برخی  و  بغداد  سکّه های  بر  نيز  نامش  و  می خواندند 
در  متعددی  ولايات  حکومت  آن،   بر  شد.علاوه  ضرب 

شمال آفريقا و شمال و شرقِ  ايران به او واگذار شد.
دورهٔ اقتدار و خوشبختی خاندانِ  ايرانیِ آل برمک، 
قرار  هارون  بدگمانی  مورد  که  آنان  و  نياورد  دوام  زياد 
گرفته بودند،  به طور بی رحمانه ای از مناصب خود برکنار،  

يک توضيحيک توضيح

ديوان، يکی از نهادهای مهم اداری در تمدن ايرانی ــ اسلامی بوده است که امروزه،  وزارتخانه ها همان کارکرد 
خراج،  محل  ديوان  بنابراين،  می شد.  ثبت  حکومت  مختلف  بخش های  به  مربوط  اطلاعات  ديوان ها،   در  دارند.  را 
ثبتِ حساب ماليات، و ديوانِ جُند، محل ثبت آمار و اطلاعات مربوط به سپاه بوده است. در درس يازدهم توضيحات 

بيشتری دربارهٔ ديوان ها خواهيد خواند.

زندانی و کشته شدند.
مورّخان دربارهٔ سبب زوال دولت برمکيان به چند 

عامل اشاره کرده اند: 
برمکی  خاندان  که  آنجا  از  سياسی:  عامل  ١ــ 
نفوذ، قدرت و اختيارات زيادی کسب کردند، هارون آنان 
تلقی  حکومتش  برای  جدی  رقيبی  و  خطر  به عنوانِ   را 

می کرد.
٢ــ عامل مالی: برمکيان بر منابع مالیِ حکومت 
در  را  آن  گونه ای  به  و  بودند  انداخته  چنگ  عباسی 
اموالِ   به  دستيابی  برای  هارون ،  حتی  که  داشتند  دست 

حکومتی، رضايت آنان را لازم داشت.
٣ــ عامل خانوادگی: در بعضی از گزارش های 
تاريخی، ازدواج جعفرِ برمکی با عبّاسه ــ خواهر هارون ــ 
و فرزند دار   شدنشان، سبب خشم هارون نسبت به برمکيان 



  ۳۶  

بود.  مخالف  امر  اين  با  هارون  که  چرا  است؛  شده  بيان 
در صورتِ  درستیِ اين گزارش،  اين،  تنها می تواند نقش 
بر ضدّ  هارون،  برای  بهانه ای  و  باشد  داشته  ساز  زمينه 

برامکه فراهم کرده است.
اضمحلال  دينی،  تعاليم  براساس  می توان  اما 
در  برمکی  يحيی  که  دانست  نقشی  از  ناشی  را  برمکيان 
وی  نمود.  ايفا  کاظم    امام  ضدّ  بر  هارون  تحريکِ  
مسموميت  در  بلکه   ، امام   شدنِ   زندانی  در  تنها  نه 
بدين جهت،   و  داشت!   نقش  نيز  حضرت  آن  شهادتِ  و 
دستِ   به  هم  آن  ــ  الهی  انتقام  مشمول  آنان  خودِ 

هارونِ عباسی ــ شدند!
 

مسائل شرق ايران
عباسيان با تکيه بر ايرانيانِ مقيم خراسان به قدرت 
رسيدند، اما ديری نپاييد که از همان ناحيه، شورش های 
شورش ها  اين  زمينه سازِ  عواملِ  برآورد.  سر  متعددی 

عبارت بود از:
فريبکاری  به  خراسان  شيعيانِ  پی بردن  ١ــ 
به  نيل  برای  آنان  از  ابزاری  استفادۀ  و  عباسيان 
چنين  با  بخارا،  در  مَهری  شريک بن شيخ  قيام  قدرت؛ 

زمينه ای شکل گرفت.
٢ــ گـرايـش هـای مـلی هـمـراه با باورهای 
دههٔ  سه  در  که  شورش هايی  از  برخی  غير اسلامی؛  
گرفت  شکل  خراسان  در  عباسيان،  حاکميت  اوليهٔ 
همراه  که  داشت  گرايانه ای  ملی  گرايش های  در  ريشه 
زرتشتی، مزدکی،  همچون  اسلامی  غير  دينیِ  باورهای  با 
عباسی  حکومت  از  انتقام گيری  بودايی، در پی  مانوی و 

با  اينان  از  بودند.  ــ  خراسانی  ابومسلم  قتل  سبب  به  ــ 
می شود ؛  ياد  ابومسلم  خونخواهان  يا  بومُسلميه  عنوان 
ترک، راونديه، استاذسيس  اسحاق  سنباد،  قيام  همچون 

و المقنَّع.
از  بعـضی  ستمگری های  به   ـ  اعـتراض  ٣ـ
از  پس  نمونه،  عنوان  به  عباسی؛  ظالم  کارگزاران 
مختلف  مناطق  در  را  کارگزارانش  هارون، دست  آنکه 
حاکم  عنوان  به  ــ  ماهان  علی بن عيسی بن  بازگذاشت، 
ستمگری  مردم  به  نسبت  حدّ،  بالاترين  در  ــ  خراسان 
مردم  از  زور  به  را  زيادی  اموال  وی  روا می داشت. 
می ستاند و برای هارون می فرستاد. همچنين مقرّری های 
کرده  تعيين  کارگزارانشان  و  عباسی  خاندان  برای  بسيار 
در  متعدد  شورش های  بروز  او،  رفتارهای  نتيجهٔ  بود. 
خراسان بود و کسانی همچون حمزة بن آذرک، ابوالخُصَيْب 

و رافع بن ليث قيام کردند.
حمزة بن آذرک از گروه خوارج بود که در سيستان 
١٨١ق  سال  به  او  داشت.  فعّالی  حضور  خراسان،  و 
شورش خود را آغاز کرد. وی موفق به تصرف مناطقی 
از خراسان و سيستان شد و نبردهای زيادی ميان سپاه او 
و  خراسان  حاکمان  درگرفت.  علی بن عيسی  نيروهای  و 
سيستان موفق به سرکوب قيام و نيز قتل او نشدند و او در 

سال٢١٣ق به مرگ طبيعی مُرد.١
ابوالخُصَيْب ٢ نيز در سال ١٨٣ق در شهر نسََأ قيام 
نيشابور  طوس،  ابيورد،  شهرهای  تا  قيامش  دامنهٔ  و  کرد 
و حتی مرو کشيده شد. در ١٨٤ق با علی بن عيسی صلح 
کرد، ولی در ١٨٥ ق دوباره شوريد و در ١٨٦ق خودش 

کشته و خانواده اش اسير شدند.٣
١ــ ابن خلدون، تاريخ، ج٢، ص٣٤٥؛ تاريخ سيستان، ص١٨٠.

٢ــ نام او، وُهَيْب بن عبداللّٰه نسايی بود.

٣ــ ابن خلدون، تاريخ، ج ٢، ص٣٤٦.



  ۳۷  

حاکم  آخرين  ــ  نصر بن سيار  نوادهٔ  نيز  رافع بن ليث 
سال  به  هارون،  زمان  در  نيز  وی  بود.  ــ  خراسان  اموی 
واکنشی  نيز  او  کرد.شورش  قيام  خراسان  در  و  ١٩٠ق 
جهت، به  بدين  بود، و  ظالمانهٔ علی بن عيسی  رفتارهای  به 
علی بن عيسی  يافت.  گسترش  مختلف  نقاط  در  زودی 
موفق به غلبه بر اين شورش نشد، و چون بيمِ فراگير شدنِ 
هارون، خودش  می رفت،  خراسان  تمامی  بر  رافع  سيطرهٔ 
به سوی خراسان حرکت کرد و هرثمة بن اعين را به مقابله 
در  هارون  گيرودار،  همين  در  فرستاد.  رافع  نيروهای  با 
روستای سنابادِ طوس بر اثر بيماری، در سال ١٩٣ق مُرد 
مأمونِ  عباسی  توسط  ١٩٥ق  سال  در  نيز  رافع  شورش  و 

سرکوب شد.
پيشرفت سريع اين شورش ها و فراوانی نيروهايی که 
به آن ها می پيوستند، حکايت از ناخشنودی گستردهٔ مردمِ 

مناطق شرقی از خلافت عباسی دارد.

ناآرامی های ديگر مناطق
ناآرامی های دورهٔ خلافت  هارون و مأمون، منحصر 
و  ارمنستان  عراق،   در  خوارج  نبود.  شرقی  نواحی  به 
شدند.  سرکوب  اما  زدند،  شورش  به  دست  آذربايجان 
در شام نيز درگيری ها ميان قبايل ساکنِ  دمشق، در سال 
١٧٦ق به بالاترين حدّ رسيد و دو سال طول کشيد تا اينکه 
جعفر برمکی آنجا را سامان داد. در شمال آفريقا، خوارج 
بخشی  برداشتند.هرثمة بن اعين  شورش  به  سر  بربرها  و 
از اين شورش ها را، و ابراهيم بن اغلب بخش ديگری را 
آرام کرد و زمينهٔ ايجاد دولت اغلبيان را فراهم ساخت. 
علويان نيز قيامی را به رهبری ادريس بن عبداللّٰه در مغرب 
(مراکش) ترتيب دادند که به تشکيل دولت ادريسيان منجر 
شمال  در  واقع  ــ  ديلم  در  نيز  يحيی بن عبداللّٰه  گشت. 
و  گشت  هارونی  نيرنگ   گرفتار  ولی  کرد،  قيام  ــ  ايران 

سرانجام در زندانِ بغداد کشته شد. 

يک توضيحيک توضيح
شخصيت هارون عباسی

ابوجعفر هارون، فرزندِ مهدی ــ سومين خليفهٔ عباسی ــ بود. در سال ١٤٥ق در شهر ری به دنيا آمد. مادرش 
کنيزی به نام خيزران بود. او در سال ١٧٠ق پس از مرگ برادرش، هادی ــ چهارمين خليفهٔ عباسی ــ به خلافت رسيد 
و مشهورترين خليفهٔ عباسی شد و معمولاً به او صفات متضادی نسبت داده اند که به ندرت در يک فرد جمع می شود؛  
مانند سياستمدار و با تجربه، در عين قاطعيت، سنگدلی و خشونت. او برای جلب مردم، گاه انعطاف و بخشندگی خاصی 
را بروز می داد. شخصيتی احساساتی داشت و در انتقام گيری اهل افراط بود. شعر و ادب و فقه را نيز دوست داشت. 
او در دوران حکومتش، با غربيان نيز رابطه برقرار کرد، در حدّی که غربيان به پژوهش دربارهٔ او و دورهٔ حکومتش 
پرداخته اند. از بزرگترين جنايات او، زندانی و شهيد کردن امام کاظم   بود. وی بسياری از علويان را نيز بی رحمانه 
سناباد به  رساند. ده سال پس از مرگ هارون، فرزندش ــ مأمون ــ امام رضا   را در همان روستای  به شهادت 
شهادت رساند. وی تلاش کرد امام رضا   را پشت قبر پدرش دفن کند، اما به اعجاز الهی، زمين سخت شد و ناچار 

شدند آن حضرت را در قبری که جلوی قبر هارون آماده شده بود دفن کنند!



  ۳۸  

نزاع امين و مأمون؛ تجزيۀ قدرت
با مرگ هارون خلافت به فرزندش ــ محمد امين ــ 
نامِ   به  عباسی  خلافت  برای  ديگری  مدّعی  اما  رسيد. 
آمدن  پديد  سببِ  مسئله  اين  بود.  ميان  در  مأمون  عبداللّٰه 
تنازعی بين اين دو برادر گشت که سرانجام به قتل امين 
عوامل  شد.  منجر  مأمون  حاکميتِ  و  ١٩٨ق  سال  در 
اختلاف و تنازعِ ميان اين دو برادر را بايد در دو محور 

دنبال کرد:
سال  امـيـن  شش   ولايتـعهدی:   ـ    مشکـل  ١ـ
عنوانِ  به  را  او  پدرش  بود، اما  مأمون  از  کوچک تر 
و  برگزيد  دوم  وليعهد  عنوان  به  را  مأمون  و  اول،  وليعهد 
کرد.  منصوب  خلافت  شرقی  سرزمين های  حکومت  به 
اين، بدان جهت بود که مادرِ امين، زُبيَْده (نوادهٔ منصور 
عباسی) عرب و مادرِ مأمون، مُراجِل، کنيزی ايرانی بود. 
امين به عهدِ خويش با هارون نيز وفا نکرد و پس از آغاز 
فرزندش و   خلع،  ولايتعهدی  از  را  مأمون  خلافتش، 

ــ موسی ــ را جايگزين کرد.
مأمون  ايرانی:  و  عربی  حزب  دو  رقابت  ٢ــ 
علت  به  امين  و  ايرانيان  به  مادرش،  بودنِ  ايرانی  سبب  به 
اين  از  داشت.  گرايش  عرب ها  به  مادرش،  بودنِ   عرب 
نيز  امين  و  ايرانی  فضل بن سهل  تأثير  تحت  رو، مأمون 
تحت تأثيرِ فضل بن ربيع عرب قرار داشتند.امين با تحريک 

براساس رواياتِ  تاريخی، هنگامی که سر بريدهٔ امين را برای مأمون، به خراسان بردند، دستور داد آن را بر چوبی 
نصب کنند تا مردم به آن ناسزا بگويند و جايزه بگيرند.

آيا اين گونه گزارش های تاريخی می تواند برای ما پيامِ عبرت آموزی داشته باشد؟ چگونه؟

خواست  مأمون  از  وی  کرد.  شکنی  پيمان  اطرافيان، 
باشد، اما  اختيارش  در  و  بيايد  بغداد  به  خراسان  از  که 
رفتن  از  فضل بن سهل،   راهنمايی  با  و  نپذيرفت  مأمون 
امين  برای  هدايايی  و  نامه ها  اما  خواست؛  عذر  بغداد  به 
ارسال کرد تا اطمينانش را به دست آورد. درمقابل، امين 
رفته رفته تلاش کرد محدودهٔ اختيارات مأمون در خراسان 
را کاهش دهد. وی پس از آنکه از کناره گيری مأمون از 
در  گشت،  نااميد  ــ  امين  پسر   ـ  موسی ـ نفع  وليعهدی، به 

سال ١٩٥ق، رسماً وليعهدی موسی را اعلام کرد. 
به  مأمون  و  امين  دشمنی  و  اختلاف  سرانجام 
به  امين،  توسط  اعزامی  سپاهِ  شد.  منجر  نظامی  درگيری 
رهسپار  مأمون  سوی  به  فرماندهیِ علی بن عيسی بن ماهان 
آماده  طاهر بن حسين  فرماندهی  به  سپاهی  نيز  مأمون  شد. 
به  مأمون  با  مَرْو  در  مردم  و  شد  پيروز  مأمون  سپاه  کرد. 

عنوان خليفهٔ عباسی بيعت کردند.
در  که  جنگی  در  و  کرد  اعزام  ديگری  سپاه  امين 
خورد.  شکست  امين  دوباره، سپاهِ  داد،  رخ  هَمَدان 
بغداد  سوی  به  ــ  مأمون  سپاه  فرمانده  ــ  طاهر بن حسين 
پيش تاخت و پس از محاصره و درگيری در شهر، موفق 
به دستگيری و قتل امين شد. با کشته شدن امين، رسماً 
به  سال  بيست  که  شد  آغاز  ــ  مأمون  ــ  برادرش  خلافت 

طول انجاميد.

ببررررررااسسسسسسسساااااسسسسسسسسس   رررررررررررررووووااااييييييااااااااااتتتتتتتتتِ  تتتتتاااارييخخیی، هنگگاام
ند گ زا نا آآآآآآآآنننن هههههه تتتتتتااا کککککنننننددددددد ننن

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد



  ۳۹  

اقتدار مأمونی
حکومت مأمون حدود بيست سال (٢١٨ــ ١٩٨ق) 
به طول انجاميد. او با زيرکی و سياستمداری بر اوضاع 
از  داد.  تشکيل  مقتدری  نسبتاً  حکومت  و  شد  مسلط 
شواهد اين اقتدار، آنکه وی در ساليان پايانی حکومتش به 
مرزهای بيرونی توجه کرد و با روميان درگير شد و خودش 
در يکی از اين سفرهای نظامی از دنيا رفت. عوامل اين 

اقتدار نسبی در عصر مأمون، عبارتند از:
١ــ ويژگی های شخصيتی مأمون:وی در ميان 
خلفای عباسی، از ويژگی های منحصر به فردی برخوردار 
در  ويژگی،  اين  به  و  بود.  دوست  علم  فردی  او  بود. 
سخنانِ پيشگويانهٔ امام علی   نيز اشاره شده که فرمود: 
«سابِعُهُمۡ أعۡلمَُهُمۡ» ؛ «هفتمين از خلفای عباسی عالم ترين 
آن هاست.١» مأمون، در همين راستا، اقدام به راه اندازیِ 
«نهضت ترجمه» کرد و دستور داد آثار علمیِ ديگر ملت ها 
کنند  جمع آوری  الحکمه»  «بيت  به  موسوم  مکانی  در  را 
و  فريبکار  فردی  او  نمايند.  ترجمه  را  آن ها  مترجمان  تا 
سنگدل نيز بود و با مجموعهٔ اين اوصاف، امور حکومت 

را به پيش می برد.
متمايل به اهل بيت  خراسانيانِ  همراهی  ٢ــ 
 با مأمون: با توجه به ايرانی بودنِ مادر مأمون و 

تدابير وزير ايرانی اش ــ فضل بن سهل ــ مردمِ خراسان 
مأمون  به  خوش بينی  نوعی  ــ  شيعی  گرايش های  با  ــ 
مواضع  و  رفتارها  برخی  اينکه  ضمن  بودند.  کرده  پيدا 
فريبکارانهٔ مأمون، همچون وليعهد کردنِ امام رضا   
زمينه  اين  در    ، بيت  اهل  امامتِ  حق  از  دفاع  و 

مؤثر بود.
٣ــ همراه شدن تدريجی بنی عباس با مأمون: 
خاندانِ عباسی به هنگامِ نزاعِ امين و مأمون، با امين همراه 
اصيل  عباسیِ  و  عربی  نژاد  با  فردی  را  او  زيرا  بودند؛ 
می ديدند. اما مأمون به تدريج، عباسيان را با خود همراه 
کشتن  از  پس  ٢٠٤ ق  سال  در  وی  مثال،  به عنوان  کرد. 
وزير ايرانی اش ــ فضل بن سهل ــ در حمّام سرخس،  و 
پايتخت  طوس،  نزديکی  در  رضا    امام  کردنِ  شهيد 
خود را از مَرْو به بغداد منتقل و دوباره لباس سياه را که 
نمادِ بنی عباس بود، برتن کرد.٢ همهٔ اين موارد، در روی 

آوردن بنی عباس به مأمون مؤثر بود.
٤ــ سرکوبی و غلبه بر شورش ها و ناآرامی ها: 
مناطق  در  گسترده  قيام های  با  مأمون  حکومت  دورهٔ 
مختلفِ عراق،  مصر، شام و آذربايجان همراه بود. مأمون 
برخی از اين قيام ها را با عمليات نظامی و برخی ديگر را 

با تدابير سياسی سرکوب کرد.

١ــ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج٢، ص ١١٠.
٢ــ مأمون، هنگام حضور در خراسان، برای فريب شيعيان، لباسِ سياهِ عباسی را به لباس سبز علوی تبديل کرده بود.

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

تجمل و ثروتِ دربارِ عباسی
زنده ياد، دکتر عبدالحسين زرين کوب دربارهٔ فسادِ دربارِ عباسی می نويسد:

«آغاز دورهٔ عباسيان، بهار «دولت» بود. ذوق طرب و علاقه به تجمل وتفنن، با پديد آمدن بغداد ــ شهر هزار و 
يک شب ــ در عراق راه يافت. از عباسيان، سفاح و منصور، اهل لهو و شوخی نبودند. دشمنانِ تازه و کهنه ای نيز 
که هنوز دولتِ جديدِ آن ها را تهديد می کردند، به آن ها مجال اشتغال به لهو و لعب نمی دادند و در آن  روزگاران، خليفه 



  ۴۰  

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

از توجه به دفع دشمنان و مدّعيان، وقت و فرصتِ ديگر جهتِ تمتع از نعمت و لذت نداشت. منصور، در بخشيدنِ 
ت شد و بی شک، از خسّت  مال به شاعران و مسخرگان، گشاده دستیِ خلفای اموی را نداشت، از اين رو، متهم به خِسَّ
نيز خالی نبود. اما به هر حال، دورهٔ خلافت او، همه در دفع مدّعيان و در جمعِ مال گذشت. ليکن، بعد از او، مملکتِ 
خليفه، صافی بود و خزانه، آبادان. از اين رو، اخلافِ او، خود را تسليم عشرت جويی و تا حدّی ولخرجی کردند… 
مجلسِ  در  می شنيد.…  آواز  و  سرود  آن ها  از  و  می خواند  خويش  مجلس  به  را  خنياگران  بود،  عشرت  اهل  مهدی 
خويش، تجمل وتکلف بسيار می کرد… وقتی به حج می رفت، فرمود تا برف برايش به مکه بياورند!… پس از او، دورهٔ 
هارون، اوج دورهٔ عشرت و لذتِ عهدِ عباسيان بود… عصر هارون، عصر افسانه های خيال انگيز هزار و يک شب و 
روزگارِ لذت های بی شائبه و بی پايان بود… ثروتِ عهد هارون و شکوه روزگارِ برمکيان، نه فقط دربار خلفا، بلکه خانهٔ 

 ـ امين و مأمون ــ نيز به سيرتِ پدر [رفتند] » …١ اکثر توانگران را نيز عشرتکده ساخته بود… پسرانش ـ

١ــ زرين کوب، تاريخ ايران بعد از اسلام ، ص ٤١٩ ــ ٤٢٠.

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ دلايل انتخاب بغداد به پايتختی بنی عباس را بيان کنيد.
٢ــ دلايل نابودی برمکيان در عصر هارون را بيان کنيد.

٣ــ عواملِ  زمينه ساز شورش های مناطق شرقیِ ايران در سدهٔ اوّل حاکميت بنی عباس را بيان کنيد.
٤ــ يکی از شورش های مناطق شرقی در عصر عباسيان رامعرفی کنيد.

٥ ــ عوامل تنازعِ امين و مأمون چه بود؟ به اختصار توضيح دهيد.
توضيح  را  آن ها  از  يکی  و  برده  نام  را  شد  مأمون  عصر  در  عباسی  حکومتِ  اقتدارِ  زمينه ساز  که  عواملی  ٦ ــ 

دهيد.

ارائه  دوستانتان  به  و  تهيه  پژوهشی  و  علويان، گزارش  و  شيعيان  با  عباسی  هارونِ   رفتارِ   چگونگیِ  دربارهٔ  ١ــ 
کنيد.

٢ــ دربارهٔ چگونگی رفتار هارون با امام کاظم   و رفتار مأمون با امام رضا   و امام جواد   تحقيقی 
تهيه کنيد.



  ۴۱  

دوره های خلافت عباسی
خلافت  سال  پانصد  از  بيش  دورهٔ  پژوهشگران، 

عباسی را به چهار دوره تقسيم کرده اند:
ــ   ٢٣٢) گسترش  و  نيرومندی  دوران  ١ــ 
١٣٢ق  سال  در  سفاح  خلافت  دوران، با  اين  ١٣٢ق): 
آغاز شد و تا پايان خلافت واثق در سال ٢٣٢ق ــ به مدت 
دوران، نيرومندی  اين  ويژگی  داشت.  ادامه  ــ  سال  صد 
و  سياسی  قدرت  بودن  متمرکز  و  آن  خلافت، استقلال 
نظامی در دست خلفا بود. خلفا در اين دوره، توانستند 
حاکميت،  ممکن،  طريق  هر  به  و  آيند  غالب  شورش ها  بر 
در  نمايند.  حفظ  را  عباسی  خلافتِ  استقلال  و  اقتدار 
حکومت  در  برجسته ای  جايگاه  از  ايرانيان،  دوران،  اين 

جم
س پن

در

٥

ضعف و انحطاط عباسيان

مقدمه
خلافت عباسي پس از پيدايش،  حدود يک قرن،  از نوعي اقتدار و پيشرفت برخوردار بود؛ هرچند 
در اين مدت نيز با حوادث گوناگون مواجه گشت. اما پس از حکومت مأمون، رفته رفته ضعف و سستي 

بر آن مستولي شد. در قرن چهارم نيز آل بويه بر خلفا عباسي غلبه يافتند.
که  بودند  ترک نژاد  حکومت ها  خوارزمشاهيان،  و  سلجوقيان  غزنويان،  نيز  آل بويه  از  پس 
عباسيان ناچار از تعامل با آنان شدند و در نهايت، حملات مغولان ـ و به ويژه هلاکوخان ـ طومار بني عباس 

رادر هم پيچيد. در اين درس، وضعيت خلافت عباسي در اين دوره را بررسي مي کنيم.

برخوردار شدند و نفوذ آنان، تأثير زيادی در سياست های 
خلفا داشت. در اين دوره، سپاهيان نيز تحت فرمانِ خليفهٔ 
بررسی  را  دوره  اين  قبل،  درس های  در  بودند.  عباسی 

کرديم.
اين   ـ٢٣٢ق):  ترکان(٣٣٤ـ نفوذ  دوران  ٢ــ 
دوران  خلال  در  و  شد  آغاز  متوکل  خلافتِ  با  دوران، 
مُسْتَکفی پايان پذيرفت. ويژگی اين دوره، ضعفِ خلافت 
تصميم گيری ها  در  ترکان  بالای  نفوذ  و  دخالت  قدرت  و 

بود.
 ـ٣٣٤ق):  (٤٤٧ـ آل بويه  نفوذ  دوران  ٣ــ 
زمـان  در  و  آغـاز  مستکفی  خلافت  زمان  در  دوران  اين 
خلافت قائم پايان يافت. ويژگی اين دوران، سيطرهٔ آل بويه 



  ۴۲  

بر حکومت عباسی است.
ـ ٤٤٧ ق):  ٤ــ دوران نفوذ سلجوقيان (٦٥٦ ـ
قتل  با  و  آغاز  عباسی  قائم  خلافت  زمانِ  در  دوران،  اين 
مستعصم به دست هلاکوخان مغول پايان يافت و با پايانِ 
اين دوران، دوران حاکميت بنی عباس نيز به انتها رسيد. 
ويژگی اين دوران، انتقال قدرت واقعی به ترکان سلجوقی 
است که در مناطق مرکزی و غربی ايران حاکم بودند. البته 
ميزان وابستگی خلفای عباسی به سلجوقيان در زمان همهٔ 

خلفای اين دوره يکسان نبود.

دوران سلطۀ ترکان بر دستگاه خلافت
دربار عباسی به زمانی باز  سابقهٔ حضور ترکان در 
ماوراءالنهر  از  عباسی،  خلفای  کارگزاران  که  می گردد 
دربار  به  هديه  عنوان  به  را  بردگان  و  غلامان  ترکستان،  و 
شد  افزوده  اينان  تعداد  بر  رفته  رفته  فرستادند!  عباسی 
بيست  از  بغداد،  در  آنان  معتصم،تعداد  عصر  در  آنکه  تا 
هزار تن فراتر رفت، از اين رو، معتصم پايتختِ عباسی را 
از بغداد به سامرا منتقل کرد تا ترکان را در آنجا سکونت 

دهد. 
به  ويژه ای  علاقهٔ  که  است  خليفه ای  اوّلين  معتصم 
اين ترکان بروز داد؛ زيرا مادرش ترک نژاد بود و به علت 
از  حفاظت  برای  آنان  از  ترکان،  جنگاوریِ  و  شجاعت 
خود بهره جست. او بعضی از آن ها را به مناصب بالای 
ترکان  واثق،  دورهٔ  در  معتصم  از  پس  رساند.١  حکومتی 
جای پای خود را محکم تر کردند تا جايی که واثق ناچار 
مهم  ومناصبی  دهد  لقب «سلطان»  آن ها،  از  يکی  به  شد 

مسلط  دارالخلافه  بر  رفته،  رفته  بسپارد.ترکان،  او  به 
گستردند.  مختلف  مناطق  در  را  خـود  قـدرت  و  شدند 
خلفای  نصب  و  عـزل  در  شدند  مـوفق  همچنين  آنان 
از  پس  مثال،  به عنوان  باشند؛  داشته  جدّی  عباسی، نقش 
مرگ واثق در سال ٢٣٢ق، بر اثر اصرار صاحب منصبانِ 
ترک، «جعفربن معتصم» ــ معروف به متوکل ــ به خلافت 
وزرا،  و  عباسی  بزرگان  که  بود  حالی  در  اين  و  رسيد، 
گرفته   در نظر  پدرش  جانشينی  برای  را  «محمد بن واثق» 

بودند.
در  تعيين کننده ای  ، نقش  ترکان  نيز  اين  از  پس 
در  و  داشتند  عباسی  خلفای  سياست های  و  تصميمات 
نمی آمد  خوش  آنان  مَذاق  به  خلفا  اين  روش  که  صورتی 
مثال، آنان  عنوان  به  بر می آمدند؛  او  عزل  يا  قتل  صدد  در 
با پسرِ متوکل ــ يعنی منتصر ــ همدست شدند و متوکل 
را در کاخِ خود، در سال ٢٤٧ق به قتل رساندند. منتصر 
نيز چون تلاش کرد تابع و پيرو ترکان نباشد پس از چند 
خلفای  شد!  مسموم  دربار  طبيب  توسط  خلافت،  ماه 
چند  که  چنان  نداشتند.  اين  از  بهتر  سرنوشتی  نيز  بعدی 
از  پس  شدند.٢  عزل  و  کشته  ترکان  دست  به  آنان  از  تن 
مهتدی، ترکان با «احمد بن متوکل» بيعت کردند و به او لقبِ 
برادرش ــ موفق ــ تا  معتمد،٣  «معتمد» دادند. در دورهٔ 
خليفهٔ  دورهٔ  در  روند  اين  کاست.  ترکان  نفوذ  از  حدّی 
بعدی، يعنی معتضد٤ نيز ادامه يافت. از اين دوره به بعد، 
تا غلبهٔ آل بويه، هرچند ترکان همچنان برمناصبِ حکومتی 
آن ها،  خودِ  بين  رقابتِ  و  اختلافات  اما  داشتند،  سيطره 
اسباب ضعفِ بيشتر آنان را در ادارهٔ امور فراهم ساخت.

١ــ از بارزترينِ اين ترکان می توان به اَشناس، ايتاخ، وُصَيْف، بُغا و سيمای دمشقی اشاره کرد.
٢ــ همچون: مستعين، معتزّ و مهتدی.

٣ــ ٢٧٩ ــ ٢٥٦ق.

٤ــ ٢٨٩ ــ ٢٧٩ق.



  ۴۳  

تغيير  آل بويه، موجب  همچون  جديدی  قدرت  پيدايش 
با  شد.  عباسی  خلافت  دستگاه  بر  حاکم  سياسی  شرايط 
ورود آل بويه به بغداد در سال ٣٣٤ ق و خروج ترکان، دورهٔ 

تازه ای برای خلافت عباسی آغاز شد.

قيام ها و حکومت های متقارن با خلافت عباسی 
در قرن سوم 

در قرن سومِ هجری، در حالی که در مرکزِ خلافت 
عباسی، ترکان، خلافت را بازيچهٔ خود ساخته بودند، در 
جريان  در  اعتراضاتی  و  عباسی، قيام ها  حکومت  قلمروِ 
بود که بعضی از آن ها به تشکيل حکومت های مستقل يا 
نيمه مستقل انجاميد.در اينجا با برخی از اين حکومت ها 

و نيز قيام های غير علوی آشنا می شويد.١
کسانی  خرّمدينان  خرّمدين:  بابک  قيام  ١ــ 

١ــ با قيام های علويان در درس هشتم آشنا می شويد.

عباسی،  منصور  دست  به  ابومسلم  قتل  از  پس  که  بودند 
و  غربی  مناطق  در  را  بنی عباس  خلفای  با  مخالفت  بنای 
با  آميخته  عقايدی  اينان  گذاشتند.  ايران  غربیِ  شمال 
باورهای زرتشتيان و بعضی باورهای ديگر داشتند. بابکِ 
او،  فعاليتِ  قلمرو  بود.  آيين  اين  پيروان  از  يکی  خرّمدين 
سال   ٢٢ به  نزديک  وی  بود.  قفقاز  و  آذربايجان  نواحی 
که  سپاهی  از  اما  کرد،  مقاومت  عباسی  سپاهيان  برابر  در 
معتصم به فرماندهی سردار ايرانی ــ افشين ــ اعزام کرده 
بود، شکست خورد و به همراه برادرش دستگير و در سال 
٢٢٣ق در سامرا به قتل رسيد. از آنجا که پيروانِ او، لباس 

سرخ رنگ می پوشيدند به سرخ جامگان معروف شدند.
ستمگری های  برضد  خرّمدين  بابک  جنبش 
بنی عباس بود، اما ريشهٔ ملی گرايی داشت و باورهای غير 

اسلامی بر آن حاکم بود.

قلعهٴ بابک در ٥٠ کيلومتری شمال شهر اهر



  ۴۴  

درگيرودارِ  عباسی  حکومت  مازيار:  قيام  ٢ــ 
قيام بابک در غربِ دريای خزر،  با حرکت مازيار بن قارَن 
در طبرستان مواجه شد. وی پس از آنکه به دربار مأمون 
آمد و مسلمان شد، مأمون او را حاکم طبرستان و نواحی 
استقلال طلبانه  گرايش های  دارای  وی  اما  کرد.  مجاور 
از  داشت؛  خرّمدينان  به  تمايل  نيز  اعتقادی  نظر  از  و  بود 
و  گرفت  زمين داران  از  را  کشاورزی  زمين های  اين رو، 
ميان کشاورزان تقسيم کرد. پيروان او نيز از سرخ جامگان 
معتصم  توسط  ٢٢٤ق  سال  در  نيز  حرکت  اين  بودند. 
سرکوب شد و مازيار به فرمان معتصم کشته شد و جسدش 

در سامرا، کنار جسدِ بابک به دار آويخته شد.
ترک  فرماندهانِ  از  يکی  وی  افشين:  قيام  ٣ــ 
و  خرّمدين  بابک  دادن  شکست  در  مهمی  نقش  که  بود 
استقلال طلبی،  داعيهٔ  علت  به  اما  داشت.  او  دستگيری 
تلاش کرد تا جمعيتی را جذب کند و پس از قيام،  حکومتی 

و  شد  فاش  او  توطئهٔ  اما  نمايد.  تأسيس  اُشْروسَنه  در  را 
در  ٢٢٧ق  سال  در  و  گشت  زندانی  و  دستگير  خودش 
زندان مُرد، سپس جسدش به دار آويخته و سوزانده شد. 
٢٢٥ق  سال  در  حرکت،  اين  زنگيان:  قيام  ٤ــ 
آغاز شد. رهبر قيام، يک ايرانی به نام علی بن محمد بود.١ 
وی در آغاز، به عنوانِ شاعر، در دربار عباسی در سامرا 
مشغول به کار شد. سپس در بحرين قيام کرد و با ادعای 
علوی بودن، تلاش کرد علويان را به خود جذب کند. اما 
موفق نشد. او توانست با طرح نابرابر ی  های اجتماعی که 
اوضاعِ  بهبودِ  وعدهٔ  با  و  می شد  اعمال  بردگان  به  نسبت 
از  وسيعی  بخش  بر  و  کند  استفاده  آن ها  ياری  از  آنان، 
اهواز  بصره،  فاصل  حدّ  در  عراق  جنوب  سرزمين های 
و  بی رحمی  با  همراه  او،  حرکت  يابد.  تسلط  واسط  و 
موفق  وسيلهٔ  به  سرانجام  و  بود  مردم  به  نسبت  خشونت 

 ـ برادر خليفه، معتمد عباسی ــ سرکوب و کشته شد.٢  ـ

١ــ وی اهل يکی از روستاهای ری بود.
٢ــ اين حرکت به مدت ده سال (٢٦٥ ــ ٢٥٥ق) طول کشيد.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

به نظر شما نقاط مشترک و متمايز اين قيام ها در چيست؟

تشکيل حکومت های مستقل و نيمه مستقل
ضعفِ خلافتِ عباسی و نفوذ ترکان در سدهٔ سوم 
تشکيل  و  استقلال طلبانه  دعاوی  برای  را  راه  هجری، 
در  که  ساخت  فراهم  بنی عباس  از  مستقل  حکومت های 

ادامه، به معرفی اجمالی آن ها می پردازيم:

اين  مؤسسِ  ٢٠٥ق):  ــ   ٢٥٩) طاهريان  ١ــ 
فرماندهان  جمله  از  وی  بود.  طاهر بن حسين  حکومت، 
حاکمِ  مأمون  فرمان  به  ٢٠٥ق  سال  در  که  بود  مأمون 
خراسان شد. وی پس از آن تلاش کرد حکومتی مستقل 
از عباسيان، به مرکزيتِ نيشابور تشکيل دهد و به اين کار 



  ۴۵  

و  خلع  خلافت  از  را  مأمون  ٢٠٧ق  در  و  کرد  اقدام  نيز 
وی  اما  نهاد.  کنار  بود  بنی عباس  نمادِ  که  را  سياه  لباس 
به طور ناگهانی در گذشت و جانشينانِ او با در پيش گرفتنِ 
سياست همکاری با خلافت عباسی، تا سال ٢٥٩ق دوام 

صفاری  يعقوب بن ليث  دست  به  آنان  انقراض  داشتند. 
صورت گرفت. در طول ٥٤ سال حاکميت طاهريان، پنج 

تن از آنان به حکومت دست يافتند.

 دريای پارس                           

قلمرو فرمان روايی طاهريان

بخارا   

   غزنين   

مرو

دريای طبرستان(خزر)    

  دريای روم 

رینيشابور    هرات

 اصفهان
   بغداد

   دريای عمان 

١ــ طاهر ذواليمينيننام اميرهجریميلادی

٨٢٠
٨٢٢
٨٢٨
٨٤٤
٨٧٢

٢٠٥
٢٠٧
٢١٣
٢٣٠

٢٥٩ ــ ٢٤٨

طاهر ذواليمينين
 طلحه
عبداللّه
طاهر دوم
محمد

٢ــ طلحه         ٣ــ عبدالله            علی

 سليمان         ٤ــ طاهر دوم         مصعب  

         ٥ــ محمد                   حسين               

اميران طاهری



  ۴۶  

ـ ٢٤٧ق): به سبب ضعفِ  ٢ــ صفّاريان (٣٩٣ ـ
زنگيان ــ  قيام  به  آن  اشتغال  ويژه  به  ــ  عباسی  خلافتِ 
از  وسيعی  بخش  و  سيستان  بر  صفاری  ليث  بن  يعقوب 
تا  او  بعدی  حرکت های  شد.  چيره  ايران  شرق  مناطق 
تصرف اهواز ادامه يافت و در حالی که قصد تصرف بغداد 
را داشت، از سپاه عباسيان به سختی شکست خورد. وی 

در سال ٢٦٥ق در گذشت. خلافت عباسی تلاش کرد با 
ايجاد زمينه های درگيری ميان صفاريان و سامانيان، اين 
حکومت را نابود کند. با اين حال، اين دولت توانست تا 
سال ٣٩٣ ق به صورت غير مستقل ادامهٔ حيات دهد. در 

طول اين مدت هفت نفر به حکومت دست يافتند.

         ليثنام اميرهجریميلادی

١ــ يعقوب            ٢ــ عمرو                     علی                       طاهر

                       ٦ــ معدل   ٤ــ ليث  ٥ــ محمد

                                ابوجعفر
    محمد

                                                  
      ٣ــ طاهر                يعقوب                              خلف

                                  ٧ــ عمرو دوم                          محمد

                                           ابوجعفر احمد

                               خلف

٨٦٨
٨٧٨
٩٠٠
٩٠٨
٩١٠
٩١٧
٩٢٣
٩٦٣
١٠٠٣

٢٤٧
٢٦٥
٢٨٧
٢٩٦
٢٩٧
٢٩٨
٣١١
٣٥٣
٣٩٣

يعقوب ليث
عمرو ليث

طاهر بن محمد
ليث

محمد، معدل
عمرو دوم

ابو جعفر احمد
خلف بن احمد
انقراض سلسله
 صفاری

٣ــ سامانيان (٣٨٩ ــ ٢٦١ق): اين حکومت 
يافت.  گسترش  خراسان  به  و  شد  ايجاد  ماوراء النهر  در 
مؤسس آن چهار برادر به نام های نوح، احمد، يحيی و الياس 
بودند.١ اينان در سرکوبی حرکت رافع بن ليث نقش مؤثری 
ايفا کردند لذا مأمون، حکومت شهرهای مهم ماوراء النهر 
را به آنان سپرد. در نزاع ميان طاهريان و صفاريان، اينان 
در  را  آنان  اين رو، طاهريان  از  کردند  حمايت  طاهريان  از 
مناصب خود ابقا کردند. پس از زوال حکومت طاهريان 
در ٢٥٩ق سامانيان مستقل شدند و مستقيماً، به نام خلافت 

١ــ جدّ آنان، «سامان خداة» در زمان هشام بن عبدالملک مسلمان شد، سپس به ابومسلم خراسانی پيوست.

عباسی حکمرانی می کردند. خلفای عباسی نيز آنان را به 
رسميت شناختند و منطقهٔ آنان را از خراسان جدا کردند.

اين کار، بيشتر به منظور استفاده از سامانيان در آن سوی 
مرزها، برای مقابله با صفاريان بود. حکومت سامانی ١٢٨ 
سال طول کشيد و همواره به عنوان حکومتی فرمانبر، در 
خدمت خلافت عباسی بود و با حرکات معارضِ خلافت 
مقابله  ــ  طبرستان  علويان  و  صفاريان  همچون  ــ  عباسی 
شرقی  دستِ  دور  مناطق  به  را  اسلام  اينکه  ضمن  کرد. 

نفوذ دادند. در اين دوره، زبان  فارسی تقويت شد.

اميران سلسلهٴ صفاری



  ۴۷  

ساماننام اميرهجریميلادی

اسد

الياس              يحيی              احمد                  نوح

          منصور      اسحاق      ١ــ اسماعيل      نصر اوّل 

                 ٢ــ احمد

                      ٣ــ نصر دوم 

                      ٤ــ نوح اوّل

                        ٥ــ عبدالملک اوّل                                 ٦ــ منصور اوّل 

                                                                                   ٧ــ نوح دوم

                           اسماعيل        ٨ــ منصور دوم          ٩ــ عبدالملک دوم

٨٩٢
٩٠٧
٩١٣
٩٤٢
٩٥٤
٩٦١
٩٧٦
٩٩٧
٩٩٩

٢٧٩
٢٩٥
٣٠١
٣٣١
٣٤٣
٣٥٠
٣٦٦
٣٨٧
٣٨٩

اسماعيل اوّل 
احمد بن اسماعيل

نصر دوم
نوح اوّل 

عبدالملک اوّل 
منصور اوّل 
نوح دوم

منصور دوم
عبدالملک دوم

 سرزمين فرمان روايی سامانيان

رود سيحون    
رود جيحون

دريای خزر

دريای روم  

 بخارا    
مرو

غزنين
حلبری  نيشابور   هرات

  اصفهان  
بغداد

دمشق

بيت المقدس

دريای پارس

اميران سلسۀ سامانی



  ۴۸  

طولونيان(٢٩٢ ــ٢٥٤ق)
مؤسس اين سلسله فردی موسوم به احمد بن طولون است. پدرش ــ طولون ــ برده ای بود که در سال ٢٠٠ ق 
از سوی حاکمِ بخارا ــ نوح بن اسد سامانی ــ به مأمون اهدا شد. با مرگِ پدرش، مادرِ او، با يکی از اميران ترک در 
دربارِ عباسی ــ موسوم به بايکباک ــ ازدواج کرد.  از آنجا که خليفهٔ عباسی (معتزّ ) حکومت مصر را به بايکباک 
واگذار کرده بود، اين اقدام زمينه ای برای نفوذ ابن طولون در مصر شد و سرانجام، توانست حکومت آنجا را به دست 
نيز  حجاز  و  شام  تا  را  خود  قلمرو  توانست  او  يافت.  محبوبيت  مصريان  نزد  داد  انجام  که  اصلاحاتی  با  وی  آورَد. 
گسترش دهد که به درگيری با موفقِ عباسی منجر شد. ابن طولون در ٢٧٠ق مُرد و پسرش ــ خُمارويه ــ به جای او 
نشست. او در سال ٢٨٢ق به دست بعضی از غلامانش در دمشق کشته شد و پس از او، طولونيان رو به ضعف نهادند 

تا آنکه د ر٢٩٢ق، با حملهٔ خليفهٔ عباسی ــ مکتفی ــ به مصر، اين حکومت نابود شد.

جدول اميران بنی طولون (طولونيان)

سال خلافتنام اميررديف
١
٢
٣
٤
٥

احمد بن طولون
خمارويه بن احمد
جَيش بن خمارويه
هارون بن خمارويه
شيبان بن احمد

٢٧٠ ــ ٢٥٤ق
٢٨٢ ــ ٢٧٠ق
٢٨٣ ــ ٢٨٢ق
٢٩٢ ــ ٢٨٣ق

٢٩٢ق
  

برای مطالعهبرای مطالعه

                                                                                  مسجد ابن طولون ــ مکتب مصر (٢٦٥ــ ٢٦٢ق .) 
                                                                                  اين مسجد نوعی الگوبرداری از مسجد بزرگ سامرا محسوب می شود



  ۴۹  

اِخشيديان (٣٥٨ــ ٣٢٣ق)
 با زوال طولونيان، مصر به آغوش خلافت عباسی بازگشت و عباسيان از طريق تعيين حاکمان به طور مستقيم 
شد.  سستی  و  ضعف  دچار  ٢٩٥ق)  (٣٢٠ــ  عباسی  مقتدرِ  دورهٔ  در  خلافت  ديگر،  بار  اما  می راندند،  حکم  آن  بر 
حاکمان و مأموران ماليات در مصر به رقابت مشغول بودند و فاطميان نيز قصد اشغالِ مصر را داشتند و اين، حاکمی 
نيرومند را می طلبيد تا اوضاع مصر را سامان بخشد. بدين جهت، خليفهٔ راضی (٣٢٩ــ ٣٢٢ق)، يکی از ترکان به نام 
محمد بن طغج بن جف را در سال ٣٢٣ ق حاکم مصر کرد.موفقيتِ او در ادارهٔ مصر موجب شد، خليفه او را به حکومت 
شام نيز نصب کند و به وی لقب «اِخشيد»١  دهد. وی پس از يک دوره تلاش های سياسی و نظامی، در سال ٣٣٤ ق 
درگذشت. پس از او، دو فرزندش ــ انوجور و علی ــ به ترتيب تا سال ٣٤٩ و ٣٥٥ ق حکومت کردند و غلامِ کاردانِ 
اخشيد ــ موسوم به کافور ــ نيز وصیّ آن ها بود؛ از اين رو، پس از اين دو، کافور به حکومت رسيد. وی نيز در سال 

٣٥٧ ق درگذشت. پس از او، اوضاع در مصر نابسامان شد و فاطميان در سال ٣٥٨ق آن راتصرف کردند.
 

جدول اميران اِخشيدی (اِخشيديان)

سال خلافتنام امير  رديف
 ١
٢
٣
٤
٥

محمد بن طغج معروف به اخشيد
انوجور بن محمد

علی بن محمد
کافور خادم اخشيد

احمد بن علی

٢٣٤ ــ ٢٢٣ق
٢٤٩ ــ ٢٣٤ق
٣٥٥ ــ ٢٤٩ق
٣٥٧ ــ ٣٥٥ق
٣٥٨ ــ ٣٥٧ق

١ــ اِخشيد، کلمه ای است فارسی و به معنای شاهنشاه؛ و لقب شاهان فَرغانه بود. گفتنی است محمد بن طغج خودش اهل فَرغانه بوده است.
٢ــ وی پايه گذارِ حکومت مستقل آل  زيار در طبرستان، به سال ٣١٦ق بود.

٣ــ کرج، شهری بود در ميانهٔ راه همدان و اصفهان، که ابودُلَف آن را بنا کرد و بدين جهت، به کرج ابودلف مشهور شد؛ ياقوت حموی، معجم البلدان، 
ج٤، ص٤٤٦.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

آيا می توانيد با توجه به تنوع قومی و منطقه ایِ حکومت هايی که برشمرديم، تصويری از گسترهٔ حکومت مسلمانان 
در عصر بنی عباس ترسيم کنيد؟

آل بويه در بغداد (٤٤٧ــ ٣٣٤ق)
سلسلهٔ آل بويه توسط فرزندان « بويه » تأسيس شد. 
وی ماهيگيری فقير از اهالی ديلم بود و سه پسر به نام های 

و  بود  بزرگتر  بقيه  از  علی  داشت.  احمد  و  حسن  علی، 
توسطِ «مرداويجِ زياری» ٢ حاکم سرزمين کرج ٣ شد. وی 
بود  آگاه  عباسی  خلافت  دستگاه  بر  حاکم  ضعف  از  که 



  ۵۰  

رفته رفته به حکومتش رسميت بخشيد و قلمرو خود را 
تا اصفهان، ری، همدان، کرمان، فارس و اهواز گسترش 
دستگاه  در  موجود  سستی  و  تزلزل  علت  به  سپس  داد. 
خلافت  امور  بر  ترکان  سيطرهٔ  پی  در  که  عباسی  خلافت 
شدند  بغداد  وارد  ٣٣٤ق  درسال  آل بويه  بود،  شده  ايجاد 
از  يک  هر  به  آنان،  از  استقبال  از  پس  عباسی  خليفهٔ  و 
سه برادر لقبی داد، احمد؛ معزالدوله ، علی؛ عمادالدوله و 

حسن؛ رکن الدوله لقب گرفتند.
رفته رفته  که  بودند  مذهب  زيدی  شيعهٔ  بويه  آل 

گرايش به تشيع اثنی عشری پيدا کردند. آنان ضمن حفظ 
خلافت عباسی، تلاش کردند نمادها و مظاهر مذهب تشيع 
را آشکار کنند. آنان در دورهٔ بيش از يک قرن حاکميت 
خود مراسمی همچون جشنِ عيد غدير، عزاداری عَلنَی 
روز عاشورا١ و بازگرداندنِ «حیَّ علی خير العمل»٢ به اذان 
را ترويج کردند. آل بويه در اواخر حاکميتِ خود گرفتار 
با  ٤٤٧ق،  سال  در  سرانجام  و  شدند  اختلاف  و  ضعف 

ورود طغرل بيک سلجوقی به بغداد سقوط کردند.

١ــ برای اولين بار، با تلاش آل بويه، دسته های عزاداری در روز عاشورا به صورت عَلنَی به راه افتاد و مردم باچهره های سياه شده و موهای پريشان 
بر سينه زده و اشعار حزن انگيز می خواندند؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاريخ الامم، ج ١٤،  ص١٥٠؛ ابن اثير، الکامل فی التاريخ، ج٥، ص٣٣١.

٢ــ اين بخش از اذان، توسط خليفهٔ دوم حذف شده بود؛ زيرا وی مدعی بود مردم به تصور آنکه نماز بهترين کار است، به جهاد نمی روند؛ بنگريد به: 
فضل بن شاذان، الايضاح، ص ٢٠١ ــ ٢٠٢و شيخ صدوق، علل الشرايع، ج٢، ص٣٦٨.

٣ــ مراکش امروزی.

امرای بويه در بغداد

٣ــ عضدالدوله ابوشجاع فناخسرو ٢ــ عزالدوله ابومنصور بختيار    ١ــ معزالدوله ابوالحسن احمد  
(٣٧٢ ــ ٣٦٧ق) (٣٦٧ ــ ٣٥٦ق)          (٣٥٦ ــ ٣٤٣ق)       
٥ــ بهاءالدوله ابونصر فيروز ٥ــ شرف الدوله ابوالفوارس شيردل    ٤ــ صمصام الدوله ابوکاليجار مرزبان  
(٤٠٣ــ ٣٧٩ق) (٣٧٩ــ ٣٧٢ق)          (شوال ٣٧٢ق)    

٨ ــ جلال الدوله ابوطاهر عماد الدين (محی الدين) ٧ــ مشرف الدوله ابوعلی الحسن   ٦ــ سلطان الدوله ابوشجاع   
(٤٣٥ــ ٤١٦ق) (٤١٦ــ ٤١٢ق)           (٤١٢ ــ ٤٠٣ق)    

١٠ــ الملک الرحيم ابونصر خسرو فيروز ٩ــ ابوکاليجار مرزبان   
(٤٤٧ــ ٤٤٠ق)       (٤٤٠ــ ٤٣٥ق)    

فاطميان و عباسيان
در سال ٢٩٧ق، دولتی در شمال آفريقا پديد آمد که 
مروّج مذهب شيعهٔ اسماعيليه بود. مؤسسِ اين دولت «عبيد 
الله بن مهدی» است که مدعی بود از نسل امام  صادق  
است؛ بدين لحاظ، دولتی که بنا نهاد به «دولت فاطميان» 
 ٣ مغرب  از  «قَيْروان»  درناحيهٔ  دولت  اين  شد.  معروف 

تأسيس شد و تا سال ٣٦٢ ق در همين ناحيه بودند تا آنکه 
با تصرف مصر، مرکز حکومتشان را به شهر قاهره منتقل 
کردند. دولت فاطمی تا سال ٥٦٧ ق ادامه يافت و سرانجام 
صلاح الدين ايوبی آن را سرنگون کرد. فاطميان از آغاز 
عباسيان  با  خصمانه  روابطی  مغرب،  در  دولت  تشکيلِ 
داشتند و همچون عباسيان مدعی خلافت بر سراسر قلمرو 



  ۵۱  

عباسيان  قلمرو  در  می کردند  تلاش  آن ها  بودند.  اسلامی 
دفاعی  حالت  ضعف،  علت  به  نيز  عباسيان  و  کنند  نفوذ 
گرفته بودند. محورهای اصلی عملکرد فاطميان نسبت به 

بنی عباس عبارت بود از: 
١ــ نفوذ در قلمرو خلافت عباسی، از طريق ارسال 
داعيان (مبلغان اسماعيليه) و انجام عمليات سياسی و نظامی 
٢ــ حذف نفوذ معنوی عباسيان و کاستن از اعتبار 

و مشروعيت حکومت عباسی 
٣ــ مقابله با شعائر مذهبی اهل سنت که بنی عباس 
مدعی آن بودند. بدين جهت، فاطميان دست به اقداماتی 
زدند نظير: حذفِ نماز تراويح و بدعت شمردن آن١، تأکيد 
دانستن  برتر   ، خدا رسول  بيت  اهل  بر  صلوات  بر 
امام  علی  بر ديگر صحابه، بازگرداندن «حیّ علی خير 

العمل» به اذان و … .

جدول خلفای فاطمی

سال خلافتنام خليفهرديف
١
٢
٣
٤
٥
٦
٧
٨
٩
١٠

١١
١٢
١٣
١٤

عبيداللّه المهدی
ابوالقاسم محمد (القائم)

ابوطاهر اسماعيل (المنصور)
ابوتميم مُعد (المعز)

ابومنصور نزار (العزيز)
ابوعلی المنصور (الحاکم)

ابوالحسن علی (الظاهر)
ابوتميم مُعد (المستنصر)

ابوالقاسم احمد (المستعلی)
ابوعلی المنصور (الآمر)

دورهٔ فترت از ذی القعده ٥٢٤ تا محرم ٥٢٥ که الحافظ نايب السلطنه بود
ابوالميمون عبدالمجيد (الحافظ)

ابوالمنصور اسماعيل (الظافر)
ابوالقاسم عيسیٰ (الفائز)

ابومحمد عبدالله (المعاضد)

٣٢٢ ــ ٢٩٧ق
٣٣٤ ــ ٣٢٢ق
٣٤١ ــ ٣٣٤ق
٣٦٥ــ ٣٤١ق
٣٨٦ــ ٣٦٥ق
٤١١ ــ ٣٨٦ق
٤٢٧ ــ ٤١١ق
٤٨٧ ــ ٤٢٧ق
٤٩٥ ــ ٤٨٧ق
٥٢٤ ــ ٤٩٥ق

٥٤٤ ــ ٥٢٥ق
٥٤٩ ــ ٥٤٤ق
 ـ٥٤٩ق ٥٥٥ ـ
٥٦٧ ــ ٥٥٥ق

١ــ نماز تراويح، نمازهای مستحبیِ شب های ماه رمضان است. شيعيان معتقدند براساس تعاليم اهل بيت، اقامهٔ نماز مستحبی به جماعت جايز نيست، 
ولی خليفهٔ دوم در دورهٔ خلافتش دستور داد آن را به جماعت اقامه کنند؛ بنگريد به: امينی، الغدير، ج ٥، ص٣١.

اما واکنش بنی عباس در برابر فاطميان چنين بود:
١ــ بهره گيری از ابزار سياسی و نظامی برای کاستن 

از توسعهٔ قلمرو فاطميان
٢ــ تهاجم به عقايد دينی آنان و تحريک اهل سنت 

بر ضد فاطميان
ترويج  و  جَعل  طريق  از  فاطميان  نسََب  انکار  ٣ــ 
رواياتی که نسب آنان را به کسی غير از امام علی  و 

حضرت فاطمه سلام الله عليها می رساند.



  ۵۲  

عباسيان و حکومت های ترک نژاد
چند  حکومتشان، با  اخير  سدهٔ  دو  در  عباسيان 
غزنويان١  با  نخست  بودند.  مواجه  ترک نژاد  حکومت 

خلافت  سنت،  اهل  مذهب  به  نسبت  تعصب  علت  به  که 
نشاندهٔ  دست  را  خود  و  شناختند  رسميت  به  را  عباسی 

خليفهٔ عباسی دانستند.

١ــ ٥٨٢ ــ ٣٥١ق.

سير دريا (سيحون)
فاراب

ماوارءالنهر

درياچۀ 
خوارزم 

دريای خزر(آرال)

دريای سياه

کاشغر
سمرقندفرغانه

آمودريا (جيحون)
مروايلک خانيان

لاهيجان
آذربايجان

سرخسبلخ
نسا

بادغيسکابل
طبرستاننيشابور

کردستان

ری
جبال کشمير

هراتغزنه

عراق عجم اصفهان

بغداد

زابلستان
دجله پنجاب

قندهار لاهور
زرنجبُست

کارون

مولتان
کرمان

بـــويـــهفارس
فراتخوزستان

دهلی

سند
مکرانقصداررود 

سيراف

دريای عمان 

دريای پارس

قلمرو غزنويان در زمان سلطان محمود

شيراز
آل

سلاجقه  غزنويان،  حاکميت  دورهٔ  اواسط  در 
چين  وسيع  صحراهای  آنان  اصلی  مسکنِ  سربرآوردند. 
تـا سواحـل دريـای خـزر بود. در سال ٣٧٥ ق به علت 
خود  وطن  از  قبايل،  درگيری های  و  اقتصادی  بد  وضع 
غزنويان،  درگيری ها با  کردند و پس از يک سلسله  کوچ 

کردند.  پا  بر  خراسان  در  ٤٢٩ق  سال  در  را  حکومتشان 
آنان موفق شدند در سال ٤٤٧ق به دعوت خليفهٔ عباسی 
با  آنان  روابط  براندازند.  را  آل بويه  و  شوند  بغداد  وارد 
بـرخلاف  ــ  زيـرا  بـود؛  حَسَنه  آغـاز،  در  عباسی  خليفهٔ 
آل بويه ــ به لحاظ مذهبی، با خليفهٔ عباسی هم عقيده بودند؛ 



  ۵۳  

صر 
معا

ای 
ت ه

کوم
و ح

ان 
وقي

سلج
ری 

هج
جم 

ن پن
ر قر

ن د
آنا

يان
جوق

سل

اما رفته رفته، خلفای عباسی نسبت به اقتدار سلاجقه و 
دست اندازی آنان به مراکز قدرت بدبين شدند. آنان تلاش 
کردند خود را از حصار قدرت سلاجقه برهانند؛ تا اينکه 
ق)   ٥٧٥ ــ   ٦٢٢) الله»  «الناصرلدين  خلافت  دوران  در 

خلفای  عباسی کاملاً از سلاجقه مستقل شدند و قدرت و 
نفوذ خلافت، دوباره به اوج خود رسيد و قدرت سلاجقه، 
غرب  و  عراق  ق،  از   ٥٩٠ سال  در  سوم  طغرل  مرگ  با 

ايران برچيده شد.



  ۵۴  

سقوط خلافت عباسی
بزرگ  رخدادی  بغداد شاهد  ٦٥٦ ق شهر  در سال 
بود. مغولان به رهبریِ هلاکوخان ــ نوادهٔ چنگيزخان  ــ 
پس از فتح نواحی مختلف ايران، آمده بودند تا  خـلافت 
عبـاسی  خـليفهٔ  آخـريـن  کنند.  سرنـگون  را  عبـاسی 
مردم  کارهای  ادارهٔ  در  نبودن  جدّی  به  ــ   ـ«مستعصم»  ـ
حملات  دفع  برای  لازم  آمادگی  اين رو،  از  بود؛  شُهره 
بر  پيروزی  از  پس  هلاکوخان  نـداشت.  را  مغولان 
نـامه ای  المـوت،  قـلعهٔ  تـصرفِ  و  ايـران،  در  اسماعيليه 
خليفه  شود.  تسليم  تا  نوشت  عباسی  خليفهٔ  به  تهديدآميز 
نامهٔ  ادامه،  در  و  فرستاد  تهديد  با  همراه  ردّی  جواب  نيز 
که  بود  در حالی  اين،  و  کرد!  ارسال  ديگری  تهديدآميز 
ابن علقمی ــ وزير شيعه مذهبِ مستعصم ــ اصرار داشت 
اما  کند،  کم  را  مغولان  شرّ  هدايايی،  ارسال  با  خليفه  که 
و  کردند  مخالفت  نظر  اين  با  صاحب منصبان  از  بعضی 
خليفه نيز چنين کرد. سرانجام، بغداد به محاصرهٔ مغولان 

درآمد و خليفهٔ عباسی با وعدهٔ امانِ هلاکو، خود را تسليم 
کرد، اما به قتل رسيد و با مرگ او، خلافت عباسی پس از 

متجاوز از پنج قرن حکومت بر مسلمانان، سقوط کرد. 
قرار  اين  از  خلاصه  طور  به  بغداد  سقوط  عوامل 

است:
اثـر  بـر  عـبـاسی  خـلافـت  سستی  و  ضعـف  ١ــ 

رقابت ها،  اختلافات و درگيری ها
٢ــ رواج فساد و عياشی در ميان خلفای عباسی و 

درباريان و فقدان آمادگی لازم نظامی
ادامهٔ  (در  مسيحيان  توسط  مغولان  تحريک  ٣ــ 
مـرکـزی  حکومت  نـابودی  بـرای  صليبی)  جنگ هـای 

مسلمانان
وزير  خيرخواهی  به  عباسی  خليفهٔ  بی توجهی  ٤ــ 
ـ مبنی بر ارسال هدايايی برای  ـ ابن علقمی ـ شيعی مذهبش ـ
هلاکو. خليفهٔ عباسی به جای اين کار، دو نامهٔ تهديد آميز 

برای هلاکو ارسال کرد!

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

محلهٴ کَرْخ بغداد
شهر بغداد مشتمل بر دو بخش شرقی و غربی بود. در بخش شرقی، محلهٔ رَصّافه و در بخش غربی، محلهٔ کرَْخ  
قرار داشت. رصّافه، سُنّی نشين و کرَْخ شيعه نشين بود. رصّافه را منصور عباسی، در سال ١٥١ق به منظور سکونت 
ـ و استقرار سپاه بنا کرد. در سال ١٥٧ق  منصور تصميم گرفت بازار را از بخش مرکزی بغداد به محلهٔ  ـ مهدی ـ فرزندش ـ
کرخ انتقال دهد. محلهٔ کرخ، پيش از بنای بغداد روستايی بود . با بنای شهر بغداد و با انتقالِ  بازار به آن،  اين محله رونق 
بيشتری گرفت. محلهٔ کرخ بغداد، شُهرت خود را مرهون حضور شيعيان در آن است. اينکه شيعيان از چه تاريخی در 
کرخ مستقر شده اند، دقيقاً معلوم نيست؛ اما ترديدی نيست که وجود مزار دو امامِ  معصومِ شيعيان، يعنی امام کاظم و امام 
جواد عليهما السلام در اين محله، نقش مهمی در جذب شيعيان به آنجا داشته است. اين محله پس از دفن اين دو امام 
در آنجا، به کاظمين معروف شد. رفته رفته دانشمندان برجسته ای از شيعه همچون شيخ مفيد،  سيّد مرتضی،  سيّدرضی 
رصّافه  محلهٔ  متعصبِ  و  مذهب  سُنّی  ساکنان  کردند.  داير  درسی  حوزهٔ  و  شدند  مستقر  محله  اين  در  طوسی  شيخ  و 
درگيری های زيادی با شيعيان کرخ داشتند که منجر به آتش سوزی های مکرّر در اين منطقه شده است. امروزه مزار امام 

هفتم و نهم و نيز مزار شيخ مفيد، سيّد مرتضی و سيّد رضی در اين مکان مورد زيارت مشتاقان است.



  ۵۵  

لان
مغو

مله 
و ح

ان 
اهي
مش
ارز

 خو
مت

کو
ح

هی 
ماند

فر
به 

لان 
مغو

ت 
حرک

سير 
م

خان
لاکو

ه

ان 
اهي
مش
ارز

خو
رو 

قلم
ان 

اير
 به 

لان
مغو

دی 
ورو

سير 
م

شاه
رزم

خوا
ين 

الد
لال  

ت ج
حرک

سير 
م

خان
گيز

 چن
مان

ر ز
ن د

ولا
 مغ

کت
 حر

سير
م



  ۵۶  

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ دربارهٔ رفتارهای خشن  ترکانِ ماوراءالنهر در دربار عباسی، پژوهشی تهيه کنيد. 
گزارشی تهيه  عزاداری برای امام حسين  توسط آل بويه و چگونگی انجام آن  يافتن  رسميت  دربارهٔ  ٢ــ 

کنيد.

١ــ دوره های خلافت عباسی را بيان کنيد.
٢ــ ترکان چرا و چگونه توانستند بر دستگاه خلافت عباسی مسلط شوند؟

٣ــ از قيام های دورهٔ اوّل خلافتِ عباسی، يک مورد را توضيح دهيد.
٤ــ يکی از حکومت های متقارن با خلافت عباسی رامعرفی کنيد. 

٥ ــ آل بويه چگونه به قدرت رسيدند و رفتار آنان با خلافت عباسی چگونه بود؟
٦ ــ رفتار دولت فاطمی با خلافت عباسی و واکنش متقابل عباسيان را بيان کنيد.

٧ ــ حکومت های ترک نژادِ معاصر خلافت عباسی را معرفی کنيد.
٨ ــ چگونگی و عواملِ سقوط بغداد را بيان کنيد.



  ۵۷  

امام صادق  و خلفای عباسی
فريبندهٔ  شعار  به  تمسک  با  بنی عباس  که  خوانديد 
کردند.  تصاحب  را   حکومت   محمد»  آل  من  «الرضا  
امام صادق  درگير و  دار انتقال خلافت از بنی اميه به 
بنی عباس، بسيار زيرکانه و مدبرّانه رفتار کرد و با وجود 
و  نام  از  کردند  تلاش  عباسی  وابستگان  از  بعضی  آنکه 
موقعيت او سوء استفاده کنند زير بار نرفت. درگيری های 
فراهم  حضرت  آن  برای  خوبی  فرصت  عباسی  ــ  اموی 

آورد تا اهداف دينی و فرهنگی خود را دنبال کند.
خليفهٔ  دو  با  بنی عباس،  دورهٔ  در  صادق   امام 
اوّلِ عباسی، يعنی ابوالعباس سفّاح ١ و ابو جعفر منصور٢ 

شم
س ش

در

٦

امامان شيعه در عصر بنی عباس (١)

مقدمه
در دروس پيشين با مهم ترين تحولات دوران خلافت عباسيان آشنا شديد. از ميان امامان شيعه 
ـ به جز حضرت مهد  ـ شش تن از آنان، دورهٴ بني عباس را درک کردند. رفتار بني عباس با امامان 
شيعه تفاوتي با رفتار امويان نداشت؛ بلکه گاه سختگيرانه تر بود! در دو درس پيشِ رو، با نقش سياسي 

و فرهنگي امامان معاصرِ خلفا عباسي و عملکرد خلفا نسبت به ايشان آشنا خواهيد شد. 

به  عمدتاً  حکومتش،  کوتاه  دورهٔ  در  سفّاح  بود.  معاصر 
تصفيه حساب با بنی اميه و کشتار آنان مشغول بود. وی 
چندان متعرض شيعيان نشد و برخورد تندی با آنان نکرد. 
اين موضوع ناشی از سياست بی طرفی مدّبرانه ای بود که 
امام صادق  در پيش گرفت. البته بنی عباس چون در 
و  داشتند  نياز  شيعيان  و  علويان  به  بودند، هنوز  راه  آغاز 

مرکز خلافتشان(کوفه) پايگاه مهمی برای شيعيان بود. 
از روايات تاريخی چنين برمی آيد که امام صادق 
در  سفاح  است.  داشته  کوفه  به  سفری   ، سفّاح  دورهٔ  در 
پس  بود، اما  گذاشته  آزاد  را  مردم  با  امام  ارتباط  آغاز، 
ملاقات  امکان  شيعيان  و  کرد  محدود  را  امام  مدتی،  از 

١ــ ١٣٦ ــ ١٣٢ق.

٢ــ ١٥٨ ــ ١٣٦ق.



  ۵۸  

می خوانيم  روايتی  در  نداشتند.  را  حضرت  آن  با  آزادانه 
که يکی از شيعيان برای  پرسيدن سؤالی، ناچار شد خود 
را در شکل فردی خيار فروش به اقامتگاه امام برساند و به 
صورت مخفی، سؤالِ خود را مطرح کرده و پاسخ بگيرد! 

در روايت ديگری آمده که امام در روزی که سفاح آن را 
عيد فطر اعلام کرده بود، ناچار شد از روی تقيه روزه اش 

را افطار کند.

بهههههه ننننظظظظظظظظرررر  شششششششششششممممااااااااااا، چچچچچچچچچچچچچچررررررررااااااا خخخخخخلالالاففتت عباسیبه نظر شما، چرا خلافت عباسی از ارتباطِ علمیِ مردم با امام صادق  وحشت داشت؟

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

و  کرد  تغيير  شرايط  منصور،  آمدن  کار  روی  با 
علويان و شيعيان، دشمنان و رقيبان اصلی دستگاهِ خلافتِ 
خشن  سخت و  سياستی  منصور  آمدند.  شمار  عباسی به 
نسبت به علويان و شيعيان اِعمال کرد. بسياری از علويان 
وی  دادند.  جان  و  شدند  شکنجه  منصور  زندان های  در 
از طريق جاسوسانش به طور مدام امام را تحت مراقبت 
احضار  حکومتش  مرکزِ  به  را  حضرت  آن  گاه  و  داشت 
می کرد. سياست امام صادق  در برابر رفتارِ منصور 

بدين قرار بود:
١ــ در پيش گرفتن مشی «تقيه» برای حفظ شيعيان 
خودش  اينکه  ضمن  حضرت  آن  اسلام؛  مصالح  تأمين  و 
توصيه  آن  به  نيز  را  می کرد، شيعيان  عمل  تقيه  براساس 
می کرد و می فرمود: «تقيه مرام من و پدرانم است.» در 
همين راستا، آن حضرت از شرکت مستقيم در قيام های 

علويان پرهيز می کرد. 
برابر  در  شجاعانه  و  صريح  برخوردهای  ٢ــ 
حضرت، در  که  نبود  آن  از  مانع  تقيه  سياست  منصور؛ 

نداشته  منصور  با  مناسب  برخوردهای  لزوم،  صورت 
 ـمانند  باشد. به عنوان مثال، روزی منصور از اينکه امام ـ
ديگران ــ به ديدارش نمی رود شکوه کرد؛ و امام پاسخی 
جالب داد و فرمود:  «ما کاری نکرده ايم که به جهت آن 
از تو بترسيم؛ و از امر آخرت نيز پيش تو چيزی نيست که 
به آن اميدوار باشيم؛ و اين مقام تو در واقع نعمتی نيست 
خودت  برای  را  آن  تو  گوييم؛ و  تبريک  تو  به  را  آن  که 
مصيبتی نمی دانی که تو را دلداری دهيم. پس پيش توچه 

کار داريم؟»
٣ــ منع شيعيان از همکاری با دستگاه حکومت، و 
منع عالمان از رفت و آمد به دربار حکومتی؛ امام  به 
پيروانش می فرمود: «از همنشينی با پادشاهان بپرهيزيد.» 
برادرانِ  به  نيکی  را  آن  همکاری، کفّارهٔ  صورت  در  اما 
درباری  می فرمود:  عالمانِ  دربارهٔ  و  می دانست.  ايمانی 
که  ديديد  را  فقيهی  اگر  پس  پيامبران اند.  اُمَنای  «فقيهان 

نزد سلطان آمد و شد دارد، او را متهم کنيد.»



  ۵۹  

شهادت امام صادق  وانشعاب شيعه
با  ١٤٨ق  سال  شوال ِ  ماه  در  صادق   امام 
که  آنجا  از  رسيد.  شهادت  به  عباسی  منصور  توطئه 
حضرت  آن  جانشين  شناختن  درصدد  شدت  به  منصور 
شد  ناچار  امام   لذا  رساند؛  قتل  به  نيز  را  او  تا  بود 
در يک وصيتِ صوری، پنج نفر را به عنوان وصّی خود 
معرفی کند که يکی از آن ها، فرزندش ــ امام کاظم  ــ 
بودند،  اعتماد  قابل  که  شيعيانی  به  امام   البته  بود.١ 
جانشينیِ امام کاظم را اعلام کرده بود. به هر حال، 
اين وصيت و بعضی عوامل ديگر، سبب شد شيعيان پس 
گروه  چند  آنان  شوند.  انشعاباتی  دچار  حضرت  آن  از 

شدند که عبارت اند از:
که  کاظم    موسی  امام  امامت  به  معتقدان  ١ــ 

اغلب شيعيان را تشکيل می دادند. 
در  نامش  که  افطح  عبدالله  امامت  به  معتقدان   ـ  ٢ـ

١ــ چهار نفر ديگر عبارت بودند از: منصورِ عباسی، والی مدينه (جعفربن سليمان)، فرزندِ امام صادق  (عبدالله افطح ) و مادر امام کاظم    
(حُمَيْده)؛ بنگريد به : کلينی، اصول کافی، ج١، ص٣١٠،  ح١٣.

٢ــ معتقدان به عدم مرگ اسماعيل را اسماعيليهٔ خالصه و معتقدان به مرگش و استمرار امامت در اولادِ او را اسماعيليه غير خالصه ناميده اند؛ گفتنی 
است حکومت فاطميان در مصر پيرو اين فرقه بودند. هم اکنون نيز پيروانی از اين فرقه در بعضی از کشورها زندگی می کنند.

٣ ــ ١٥٨ــ ١٣٦ق.  

وصيتِ صوریِ امام  بود.
ديگر  فرزندِ  اسماعيل،  امامت  به  معتقدان  ٣ــ 

امام کاظم  ؛ وی که به لحاظ سنّی از  امام  صادق 
بود،  نيز  معنوی  و  اخلاقی  کمالات  دارای  و  بود  بزرگتر 
را  پدر  جانشينیِ  شايستگی  شيعيان،  از  برخی  اعتقاد  به 
داشت. او در دورهٔ حياتِ امام صادق  بدرودِ حيات 
گفت، اما بعضی از شيعيان، مرگ او را منکر شده و اظهار 
شد.  خواهد  ظاهر  مدتی  از  پس  و  است  زنده  او  داشتند 
اين اعتقاد منشأ پيدايش فرقهٔ «اسماعيليه» شد.گروهی از 
از  پس  را  امامت  و  شدند  معتقد  اسماعيل  مرگِ  به  اينان 

او، از آنِ فرزند و سپس نوادگانش دانستند.٢ 
٤ــ معتقدان به امامتِ فرزندِ ديگرِ امام، موسوم به 

«محمد ديباج».
امام  خودِ   مهدوديَّت  و  بودن  زنده  به  معتقدان  ٥ــ 

. صادق 

تتحححححللللللللليييييييللللللل شششششششششممممممممااا ااازززززززز عععععععللللللللللل برووزز انشعابااتحليل شما از علل بروز انشعابات در ميان شيعيان چيست؟

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

؛ اسطورۀ پايداری امام کاظم
فرزندش  به  امامت   ، صادق  امام  شهادت  با 

آن  امامتِ  دورهٔ  يافت.  انتقال  ــ  کاظم    ـ امام موسی  ـ
حضرت با چهار تن از خلفای عباسی يعنی منصور  دوانيقی،٣ 



  ۶۰  

آن  زندگی  دورانِ  بود.  همراه  و  هارون٣  هادی،٢  مهدی،١ 
مصادف  بنی عباس  استبدادِ  مرحلهٔ  نخستين  با  حضرت 
بود. آنان تا چندی پس از آنکه زمامِ حکومت را در دست 
نسبتاً  رفتار  ــ  علويان  خصوص  به  و  ــ  مردم  با  گرفتند 
قدرت،  اريکهٔ  بر  استقرار  محض  به  اما  داشتند.  ملايمی 
و از سوی ديگر، با بروز قيام های ضد عباسی، بنا را بر 
ستمگری نهادند و مخالفان خود را زير شديدترين فشارها 
همچون  ــ  خود  وفادارِ  ياران  به  حتی  آنان  دادند.  قرار 
از  زيادی  شمارِ  نکردند.  رحم  نيز  ــ  ابوسلمه  و  ابومسلم 
علويان در زندان های منصور عباسی به شهادت رسيدند و 
بعضی از آن ها زنده زنده درون ديوار نهاده شدند يا سقفِ 

زندان را بر سرشان خراب کردند!
امام کاظم در چنين اوضاع و احوالی به امامت 
پيشين،  امام  دو  که  را  رسالتی  می بايست  او  اما  رسيد. 
تشيع  کيفی  و  کمّی  تقويت  و  علمی  نهضتی   ايجاد  در 
رفتارهای  اصول  می بخشيد.  بودند، استمرار  کرده  آغاز 
سياسی آن حضرت همچون امام صادق  در سه محور 

قابل ترسيم است:
١ــ پرهيز از شرکت مستقيم در قيام های علويان،

٢ــ برخوردهای صريح و شجاعانه در برابر حکام 
عباسی، 

حکومت  دستگاه  با  همکاری  از  شيعيان  منع  ٣ــ 
عباسی.

سخنان  مناسب،  بـا  موقـعيت هـای  در  امام  
به  پرداخت.  عباسی  حاکميت  نفی  به  شجاعانه  صريحی،  

١ ــ ١٦٩ ــ ١٥٨ق.

٢ ــ ١٧٠ ــ ١٦٩ق.

٣ ــ ١٩٣ ــ ١٧٠ق.
٤ ــ اعراف، ١٤٦.

٥ ــ مجلسی، بحارالأنوار، ج ٤٨، ص ١٣٨.

يک نمونه توجه کنيد:
روزی امام کاظم  وارد يکی از کاخ های بسيار 
قدرت  مست  که  هارون  شد.  بغداد  هارون در  باشکوهِ 
تکبر  و  غرور  با  و  کرد  اشاره  قصرش  به  بود  حکومت  و 
که  بود  آن  وی  نظر  و  کيست؟  آنِ  از  قصر  اين  پرسيد: 
شکوه و قدرتش را به رُخ امام بکشد. امام کاظم  نيز 
فرمود:  کاخ، با صراحت  اهميتی به آن  کوچکترين  بدون 
دربارهٔ  خداوند  که  کسانی  همان  است؛  فاسقان  اين، خانهٔ 
آن ها می فرمايد: «به زودی، کسانی را که در زمين به ناحق 
تکبر می ورزند و هرگاه آيات الهی را ببينند ايمان نمی آورند و 
اگر راه رشد و کمال را ببينند آن را در پيش نمی گيرند، ولی 
هرگاه راه گمراهی را ببينند آن را طی می کنند، از [مطالعه 
و درک] آيات خود منصرف خواهم کرد؛ زيرا آنان آيات ما 

را تکذيب کرده، از آن غفلت ورزيده اند.»٤
می خورد  فرو  را  خود  خشم  که  حالی  در  هارون 
پرسيد: پس اين خانه از آنِ کيست؟ امام فرمود: اين 
خانه، از آنِ شيعيان و پيروانِ ماست، ولی ديگران با زور و 
قدرت، آن را تصاحب کرده اند. هارون گفت: اگر چنين 
است، چرا صاحب خـانه آن را بـاز نمی ستاند؟! امام 
صاحب  از  آبادی  و  عمران  حال  در  خانه  اين  فرمود: 
آباد  را  آن  بتواند  وقت  هر  و  است  شده  گرفته  اصلی اش 

سازد،  پس خواهد گرفت.٥ 
با  همکاری  هرگونه  از  را  خود  پيروانِ  امام 
دستگاه ظلم عباسی به شدت منع می کرد، مگر آنکه بتوانند 
خطری را از مظلومی دفع کنند.«علی بن يـَقطين» يکی از 



  ۶۱  

يارانِ، آن حضرت بود که در دستگاه خلافت عباسی در 
زمان هارون تا مقام وزارت بالا رفت؛ اما هارون نسبت به 
استعفا  گرفت  تصميم  بارها  نداشت. وی  تشيع او آگاهی 
کند؛  اما امام  او را به حفظ اين موقعيت تشويق کرد. 
در نقطهٔ مقابل، امام شيعيانی را که در خدمت دستگاه 
ظلم بودند و امکانِ دفعِ ظلم از کسی، برای آنان فراهم نبود 
به قطع همکاری با ظالمان تشويق می کرد. به عنوان مثال، 
آن حضرت، «صفوان جمّال» را که شترانش را به هارونِ 

عباسی کرايه می داد از انجام اين کار منع فرمود.
 

مجاهدت و حبس
متعددی  دانشمندانِ  و  عالمان  از  عباسی  خلافت 
خطر  می زيستند، احساس  کاظم   امام  عصرِ  در  که 
نمی کرد؛ اما نسبت به امام کاظم  و شيعيان او و علويان 
به عنوان رقبايی جدّی برای عباسيان می نگريست؛ و اين، 
صورت  را  مسلحانه ای  قيامِ  امام   که  بود  حالی  در 
برای  شيعيان،  امامِ  عنوانِ  به  او  جايگاه  اما  بود،  نداده 
عباسيان نگران کننده بود. از سوی ديگر، برخی مواضع 

صريحِ امام  در برابر خلفای عباسی،  و نيز نهی پيروان 
و  دستگيری  زمينهٔ  رفته  رفته  حکومت،   با  همکاری  از 

حبس آن حضرت را فراهم کرد.
امام  در دورهٔ  حاکميت منصور و مهدی عباسی، 
و  حديث  نقل  تدريس،  به  مدينه  در  ١٦٩ق،  سال  تا  يعنی 
با  نمايندگانش  طريق  از  و  بود  مشغول  شاگردان  تربيت 
همين  در  داشت.  ارتباط  مختلف  مناطق  در  شيعيان 
دوره، مهدی عباسی که احتمالاً انفاق های فراوانِ امام به 
تهيدستان، وی را به وحشت انداخته و تصور می کرد امام 
قيامی را برضدّ او ترتيب خواهد داد، اقدام به حبس آن 
کردن  آزاد  به  اقدام  رؤيا،  يک  از  پس  اما  کرد،  حضرت 
امام کرد. در دورهٔ هادیِ  عباسی، وی امام را به تحريک 
شهيد فخ متهم کرد و تصميم به قتلِ امام گرفت، اما بر اثر 
نفرينِ حضرت، به هلاکت رسيد! سخت ترين دورهٔ حياتِ 
دو  در  او  است.  هارون  عصر  به  مربوط  حضرت،  آن 
مرحله،  امام را زندانی کرد که بار دوم،  حدود چهار سالِ  
پيوسته و در زندانی تاريک و وحشتناک بود و سرانجام به 

شهادتِ آن حضرت در سال ١٨٣ق منجر شد.

بارگاه امام کاظم و امام جواد عليهما السلام



  ۶۲  

ـ دربارهٔ علت زندانی کردنِ امام کاظم  گفت: «المُلۡکُ  ـ مأمون ـ هارونِ عباسی در پاسخ به پرسشِ  فرزندش ـ
عَقِيمٌ».يعنی: «حکومت عقيم و نازاست» شما فکر می کنيد منظور او چه بود؟

هههههههااااارررررررررووووووووننننننِ عععععععععبببببببااااااااااااسسسیییی ددددددددددرررررر پاااسخخ به پرسششِ
نازا و م عق ممممممتتتتتت «««««ححححکککککککک :::: ععععنننننن « ممٌٌٌٌٌ ققققق عععععَََ

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

امام رضا  ؛ از مدينه تا مرو
الهی  نصب  براساس  کاظم   امام  شهادتِ  با 
معصومان  ديگر  و  خدا  رسول  توسط  پيشتر   ـکه  ـ

از جمله امام کاظم  اعلام شده بود ــ امام رضا
امامت   ، کاظم  امام  شيعيانِ  اغلبِ  رسيد.  امامت  به 
پذيرفتند، اما تعداد معدودی نيز فرقه ای را  فرزندش را 
به نام «واقفه» تشکيل دادند و معتقد بودند امام کاظم 
هنوز زنده است و مهدیِ موعود هموست و پس از مدتی 
طمعِ  به  فرقه  اين  سرانِ  از  برخی  کرد.  خواهد  ظهور 
کرده  تقديم  کاظم   امام  شيعيان به  تصرفِ اموالی که 
بودند و در دست آنان بود،١ شهادت آن حضرت را انکار 
کردند؛ زيرا در صورتِ  پذيرشِ امامتِ امام رضا  بايد 
اين اموال را به آن حضرت تحويل می دادند. به تدريج، 
، تعداد زيادی از پيروانِ  با روشنگری های امام رضا
انحراف  مسير  از  و  پی بردند  خود  خطای  به  فرقه،   اين 

بازگشتند.
دورهٔ زندگانی امام رضا  از سال ١٤٨ق تا سال 
١٨٣ق  سال  رجب  ماه  از  امامتش  آغاز  و  است  ٢٠٣ق 

١ ــ گفتنی است بعضی از سران واقفه مانند علی بن ابی حمزه  بَطائنی و چند تن ديگر سابقهٔ وکالت و نمايندگیِ امام کاظم  در ميان شيعيان را داشتند 
و بدين لحاظ، شيعيان بسته های حاوی نامه ها و وجوه شرعی همچون خمس، زکات، هدايا و نذورات را به اينان تحويل می دادند تا به امام برسانند.

٢ ــ ١٩٣ ــ ١٧٠ق.

٣ ــ ١٩٨ ــ ١٩٣ق.

٤ ــ  ٢١٨ــ ١٩٨ق.

است که امام کاظم  به شهادت رسيد. آن حضرت در 
طول دورهٔ بيست سالهٔ امامتش با سه خليفهٔ عباسی يعنی 

هارون٢، امين٣ و مأمون٤معاصر بود.
امام رضا  در دورهٔ خلافت هارون، از آزادی 
به  هارون  جدّی  تعرضِ  عدم  دليل  بود.  برخوردار  نسبی 
آن حضرت اين بود که وی پس از زندانی و مسموم کردنِ 
تعرض  با  نداشت  تمايل  بغداد،  زندان  در  کاظم   امام 
، خود را بيش از پيش نزد مردم  به ساحت امام رضا 
ــ به خصوص شيعيان ــ بدنام کند؛ از اين رو، در پاسخِ 
يحيی بن خالد برمکی ــ که قصد داشت هارون را بر عليه 
پدرش  با  «آنچه  گفت:  ــ  کند  تحريک  رضا   امام 
و  بردارم  شمشير  يکباره  می خواهی  نيست؟  کافی  کرديم 

همهٔ علويان را بکشم؟!»
تنازع او  به رقابت و  عمدتاً  دورهٔ خلافت امين نيز 
برای  خوبی  مجال  امام   و  گذشت  مأمون  برادرش  با 

تدريس و ارتباط با شيعيان را داشت. 
در سال ١٩٨ق، مأمون پس از يک دوره جنگ و 
نزاع، موفق به کشتن امين شد و خلافت را رسماً  به دست 



  ۶۳  

گرفت. سال های آغازينِ  خلافتِ مأمون، با قيام های بعضی 
ابوالسرايا)  قيام  (يا  ابن طباطبا  قيام  همچون  علويان،  از 
بود.  همراه   ( صادق امام  (فرزند  ديباج  محمد  قيام  و 
وقوع اين حوادث به همراه عواملی ديگر سبب شد مأمون 
به  ولايتعهدی  پيشنهادِ   بر  مبنی  را  خود  تاريخی  تصميم 
امام رضا  مطرح و عملی سازد. وی،  کارگزارِ خود 
را  امام  تا  فرستاد  مدينه  به  را  ــ  رَجاء بن ابی ضحاک  ــ 
رَجاء  به  مأمون  کند.  دعوت   ـ  ـ مأمون  پايتخت  ــ  مَرو  به 
دستور داد که امام را از شهرهايی حرکت دهد که شيعيان 
حضور ندارند. امام در واکنش به دعوت مأمون، در 
حالی که نارضايتی خود از اين سفر را به ديگران اظهار 
کرد، مدينه را به قصد مرو ترک گفت. در مرو، مأمون،  
ابتدا به امام، خلافت را پيشنهاد کرد. امام  در پاسخ 

فرمود:
است  داده  قرار  تو  برای  خداوند  را  خلافت  «اگر 
معزول  آن  از  را  خود  و  ببخشی  ديگری  به  نيست  جايز 
نمايی و اگر خلافت از آنِ تو نيست حق نداری آن را به 

ديگری بدهی! »
ماه  دو  تا  و  می ورزيد  اصرار  همچنان  مأمون  اما 
را  ولايتعهدی  قبولِ  سرانجام  داشت.  ادامه  وضع  اين 
به حضرت پيشنهاد و تهديد به قتل کرد؛  و امام  نيز 
را  ولايتعهدی  امور،  در  دخالت  عدم  شرط  به  ناچار  به 

پايتخت  گرفت  تصميم  سال،  سه  از  پس  مأمون  پذيرفت. 
خود را به بغداد منتقل کند. او در مسير بغداد، ابتدا در 
 ـرا به قتل رساند   ـ فضل بن سهل ـ حمام سرخس، وزيرش ـ
را  رضا   امام  طوس)  سناباد (نزديک  روستای  در  و 

مسموم و شهيد کرد. 
به  که  رغبتی  و  حرص  وجود  با  مأمون  چرا  اما 
خلافت داشت با اصرار آن را به امام رضا  پيشنهاد 
کرد و نهايتاً ولايتعهدی را واگذار کرد؟ در پاسخ می توان 

چند عامل را در اين تصميم مؤثر دانست:
١ــ از بين  بردن ميزان محبوبيت امام  با درگير 
کردنِ آن حضرت به مناصب حکومتی؛ بدين جهت امام 
کاری  هيچ  در  که  پذيرفت  را  ولايتعهدی  شرط  اين  به 

دخالت نکند.
بالقوه  خطری  که  امام   از  بيشتر  مراقبت  ٢ــ 

محسوب می شد.
٣ــ مهار قيام های علويان، به وسيلهٔ تأمين ظاهری 

خواستهٔ آنان در اعطای حکومت به يک علوی. 
زيرا  عباسی؛  خلافتِ  برای  مشروعيت  کسب  ٤ــ 
حکومت  مشروعيتِ  نيز  خليفه  امام   ولايتعهدی  با 

می يافت. 
٥ــ کسب اعتماد مردم ــ به ويژه خراسانيان ــ که 

پس از فريبِ بنی عباس، به آنان بدبين بودند.



  ۶۴  

 از مدينه تا مرو
مسير هجرت امام رضا 

 
مسير عبور امام رضا 

 از آن جا محتمل بوده است
راه هايی که عبور امام رضا 

 
علامت قدمگاه و محل توقف امام رضا 



  ۶۵  

حرم امام رضا  نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

دِعْبِل بن علی خُزاعی  
وی از شعرای زبردست شيعی بود. در سال ١٤٨ق زاده شد و در ٢٤٦ق در شهر شوش از دنيا رفت. او از 
ابزار شعر و هنر،  برای بيانِ  مظلوميت اهل بيت  بهره می جست. يکی از بهترين قصيده های او که موجب شهرتش 
شده، قصيدهٔ «مدارسُ آيات» است. اين قصيده که مضامين بسيار بلندی دارد سيرِ مصائب وستم هايی را که بر اهل بيت 
رسول خدا رفته، بيان کرده است. دعبل، پس از سرودنِ  اين قصيده، عازم خراسان شد تا ضمن ملاقات با امام 
، قصيده را برای حضرت قرائت کند. هنگامی که نزد امام  رسيد عرض کرد: ای فرزند رسول خدا،  رضا 
من قصيده ای برای شما گفته و سوگند ياد کرده ام که قبل از شما برای کسی نخوانم. امام فرمود:  بخوان. دعبل نيز 
قصيده را قرائت کرد و امام  با شنيدنِ آن گريست و خودِ حضرت دو بيت به آن افزود که حکايت از شهادت و 
دفنش در سرزمين طوس داشت.سپس امام  صد دينار به دعبل عطا فرمود. دعبل از حضرت خواست که يکی 
از لباس هايش را به او بدهد تا به آن تبرّک جويد. امام نيز چنين کرد. دعبل از امام خداحافظی کرد و به سوی ديارِ 
خود بازگشت. در مسيرِ بازگشت به قم رسيد. شيعيان قم هنگامی که با خبر شدند لباس امام همراه دعبل است برای 

تبرک جويی آن را از دعبل گرفته و در عوض هزار دينار به همراه تکه ای از لباس را به او دادند!



  ۶۶  

١ــ رفتار سفاح با امام صادق  چگونه بود؟
٢ــ امام صادق  در برابر منصور عباسی چگونه سياستی در پيش گرفت؟ به طور کوتاه توضيح دهيد.

٣ــ شيعيان پس از شهادت امام صادق  به چند گروه تقسيم شدند؟ نام ببريد.
٤ــ اصول رفتارهای سياسی امام کاظم  را بيان کنيد.

٥ ــ يکی از موضعگيری های صريح و شجاعانهٔ امام کاظم  را در برابر هارون به طور کوتاه بيان کنيد.
٦ ــ امام کاظم  در زمان کدام يک از خلفای عباسی زندانی شد و آخرين زندان او چند سال طول کشيد؟

 ـ فرقهٔ واقفه را معرفی کنيد. ٧ ـ
٨  ــ چرا مأمون به امام رضا  پيشنهادِ ولايتعهدی داد؟

١١١١ــــ ررررررررررفففففتتتتتتتاااااااااااررر سسسسسسسففففففففااااااااححححححح بااا ااممامم صادقق
اب ب د صصصصصصااااادددددققققق ااااااممممماااام ٢٢٢٢٢٢٢٢٢

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ مأمون يکی از خلفای مرموزِ عباسی است، دربارهٔ شخصيت و عملکرد او تحقيقی انجام دهيد.
٢ــ يکی از فعاليت های مهم امام رضا  در مرو، مناظره با رهبران اديان ديگر بود. در اين باره گزارشی برای 

دوستان خودتان تهيه نماييد.



  ۶۷  

، امامت درطفوليت امام جواد 
به  سال٢٠٣ ق  صفرِ  ماه  آخر  در  رضا   امام 
حـضرت  آن  فـرزنـدِ  هنـگـام،  ايـن  در  رسيد.  شهادت 
ـ کودکی هشت ساله بود؛ به طور طبيعی   ـ  ـ امام جواد ـ
پذيرشِ امامتِ طفلی هشت ساله،  برای شيعيان آسان نبود؛ 
، اين  از اين رو، در آغازين روزهای امامتِ امام جواد
بحث در محافل شيعی داغ بود که چگونه می توان امامتِ 
عده ای  شد  سبب  مسئله  همين  پذيرفت!  را  نابالغ  کودکی 
رفته   « «عبد الله بن موسی بن جعفر سراغ  به  شيعيان  از 
به  پاسخ  از  را  او  که  هنگامی  اما  بپذيرند؛  را  او  امامت  و 
سؤالاتِ شرعی شان عاجز يافتند وی را رها کردند. آنچه 
موجب شد رفته رفته، امامتِ امام جواد مورد پذيرشِ 

جامعهٔ شيعه قرار گيرد، سه نکتهٔ اساسی بود:
١ــ استدلال امام جواد و برخی از  دانشمندان 

فتم
س ه

در

٧

امامان شيعه در عصر بنی عباس (٢)

مقدمه
شد.  بررسي    ، رضا  امام  و  کاظم  امام  صادق،  امام  زندگاني   دوران و  اوضاع  پيش  دروس  در 
صغر  غيبت  دورهٴ  نيز  و  رضا   امام  شهادت  از  پس  شيعه،  امامان  زندگاني  و  زمانه  حاضر،  درس  در 

بررسي و تحليل خواهد شد.

همچون  کودکی؛  در  پيامبران  از  بعضی  نبوتِ  به  شيعه 
 . حضرت سليمان، حضرت  يحيی و حضرت  عيسی
٢ــ توانِ  پاسخگويی امام جواد  به پرسش های 

متعدد و متنوع شيعيان و غير شيعيان؛ 
٣ــ انجام معجزات و امور خارق عادت.

امام جواد  در بغداد
خوانديد که مأمون تصميم گرفت برای کنترلِ بيشترِ 
اوضاع، پايتختِ خود را از مَرو به بغداد انتقال دهد. او 
شهادت  به  طوس  در  را  رضا   بغداد،  امام  مسيرِ  در 
رساند. پس از رسيدن به بغداد، چون متوجه شد شيعيان 
رو به امام جواد آورده  اند و امامتش را پذيرفته اند، آن 
حضرت را از مدينه به بغداد فراخواند. مأمون از آنجا که 
اين  در  حتی  جواد  امام  معتقدند  شيعيان  بود  شنيده 



  ۶۸  

تلاش  دارد  را  پرسشی  هر  به  پاسخگويی  توان  کم،  سنّ 
کرد با ترتيب دادن مجلسِ مناظره ميان امام و دانشمندانِ 
پراکنده  را  شيعيان  و  رسوا  را  امام  عصر،  آن  مطرحِ 
سازد! بدين لحاظ، مجلس مناظره ای پس از ورود امام 
بغداد  القُضاتِ  قاضی  و  امام   حضور  بغداد، با  به 
 ـيحيی بن اَکثمَ ــ ترتيب داد. در اين مناظره، يحيی بن اکثم  ـ
مختلفِ  ابعاد  پاسخ،  در  امام   و  کرد  مطرح  پرسشی 
آن پرسش را برای او تشريح کرد. سپس خود امام،  از 
امام  و  ماند  عاجز  پاسخ  از  او  و  پرسيد  مسئله ای  يحيی 
کرد.  ارائه  را  پاسخ  خودش  ــ  يحيی  درخواست  به  ــ 
پيروزی شکوهمندِ امام در اين مناظره سبب شگفتی همهٔ 
حاضران شد و مأمون به فکر توطئه ای ديگر افتاد. وی 
دخترش  کرد  پيشنهاد  امام،  اکرام  و  تجليل  پوشش  در 

مجلس  رو،  اين  از  کند!  ازدواج  امام  با  ــ  امّ الفضل  ــ 
درآورد.  امام  عقد  به  را  دخترش  و  داد  ترتيب  جشنی 

اهدافِ او از اين کار عبارت بود از:
، ١ــ تظاهر به دوستی خاندان رسول خدا 

٢ــ مهار کردن قيام علويان،
به  کردنش  آلوده  طريق  از  امام،  کردنِ  بدنام  ٣ــ 

زندگی درباری،
خاندانِ  برای  پيامبر   نسل  از  کودکی  تولد  ٤ــ 
چنين  ولادت  صورت  در  زد  حدس  می توان  عباسی. 
کودکی، خاندان عباسی تا چه ميزان از او، برای مشروعيت 
خداوند  البته  و  می جستند!  سود  خلافتشان  به  بخشی 

هيچ گاه امّ الفضل را دارای فرزند نکرد.

آيا می توانيد ميان دو اقدام مأمون در پيشنهاد ولايتعهدی به امام رضا  و پيشنهاد ازدواج با امّ الفضل به 
، تشابهی بيابيد؟ امام جواد

آآآآآآييييييااا ممممی تتتتتتتتتتووووووووواااانننننننيييييييييييددد مممممميييااااااااانننننن دوو اققددام مأأمو
؟ ا تتشششششاااااا اااا اااا اااا

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

نقش فرهنگی امام جواد 
دختر  با  تحميلی  ازدواج  از  پس  جواد   امام 
به  امام  اوّلِ  بازگشت.سفر  مدينه  به  بغداد  از  مأمون، 
بغداد در سال ٢٠٤ ق بود. پس از آن، يک بار ديگر در 
در  مأمون  کرد.  سفر  بغداد  به  (سال٢١٥ق)  مأمون  عصر 

سال  ٢١٨ق از دنيا رفت و خلافت به برادرش ــ معتصِم ــ 
بغداد  به  را  سال٢٢٠ق  امام  در  معتصم  يافت.  انتقال 
به  مسموميت  با  را  توطئه ای، ايشان  طی  و  کرد  احضار 

شهادت رساند.١
حيات  دورهٔ  غالبِ  که  شد  روشن  گذشت  آنچه  از 

١ ــ هم اکنون مرقد مطهر آن حضرت، در شهر کاظمين (کنار بغداد) محل زيارت مشتاقان است.



  ۶۹  

، در مدينه سپری شد. در طی اين مدت آن  امام جواد 
حضرت اقدامات زير را انجام داد:

١ــ تشکيل مجالس و محافل علمی و بيان احاديث 
اهل بيت  و انجام مناظرات علمی،

و  دينی  مبانی  به  نسبت  که  تحريفاتی  با  مبارزه  ٢ــ 
سنت نبوی  انجام گرفته بود،

گروه هايی  ويژه  منحرف، به  فرقه های  با  مبارزه  ٣ــ 
شده  منشعب  شيعه  از  که  واقفه  و  غاليان  زيديه،   همچون 

بودند،
٤ــ تربيت شاگردان،

از  مختلف  مناطق  شيعيانِ  با  ارتباط  گسترش  ٥ ــ 
طريق وکلا و نمايندگان، 

.  ـ  تثبيت   امامتِ  خود   و  فرزندش، امام هادی  ٦ ـ

امام هادی  در سامرا
امام هادی  نيز ــ همچون پدرش  ــ در سنين 

و  ٢١٢ق  سال  در  ولادتش  رسيد.  امامت  به  طفوليت 
بود.  سالگی  هشت  در  و  ٢٢٠ق  سال  در  امامتش  آغاز 
از آنجا که شيعيان، پيش از اين، امامت در سنين کودکی 
امامتِ  پذيرش  در  چندانی  مشکل  بودند،  کرده  تجربه  را 
نـهمين پيشوا،  شهادتِ  هنگامِ  نکردند. بـه  امام دهم پيدا 
امـام هـادی در مدينه اقامت داشت. پس از آن نيز تا 
سيزده سال در مدينه به انجام امور امامت و رهبری شيعه 

اشتغال داشت.
 ـ خليفهٔ ستمگر و سفّاکِ  در سال ٢٣٣ق، متوکل ـ
طی  مدينه،   در  کار گزارش  تحريک  سبب  به  ــ  عباسی 
امام   کند.  سفر  سامرا  به  که  خواست  او  از  نامه ای 
به نيّتِ متوکل واقف بود، اما بدون ميل و رضايت، ناچار 
از انجام اين سفر شد و مردمِ مدينه نيز که تجربهٔ خوبی از 
اين گونه فراخوانی ها نسبت به ائمه  نداشتند صدا به 

گريه و شيون بلند کردند.

ضريح مطهرامام موسی کاظم و امام جواد عليهما السلام



  ۷۰  

برج مَلويه در سامرا

يک توضيحيک توضيح
بنای سامرا

در سال ٢٢٠ق، معتصم عباسی، طی سفری که به نواحی شمالی بغداد داشت، ناحيهٔ سامرا را پسنديد و تصميم 
گرفت در آنجا شهری بنا کند و مرکز حکومت را از بغداد به آنجا انتقال دهد و بنای اين شهر در کنار رود دجله در سال 
٢٢١ق انجام گرفت. و از آن  پس تا سال ٢٧٩ق، به عنوان مرکز حکومت عباسيان مطرح بود. سبب اقدام معتصم به 
اين کار آن بود که وی به سپاهيان ترک که از ماوراء النهر آورده شده بودند، علاقهٔ زيادی داشت و می خواست مکانِ 
مستقلی از بغداد برای استقرار آنان ترتيب دهد؛ زيرا ديگر سپاهيان و نيز مردم بغداد از حضور آنان ناخشنود بودند. 
پس از بنای سامرا، زيبايی شهر و خوش آب  و هوا بودنش موجب سرورِ کسانی می شد که آن را می ديدند.از اين رو، به 
«سُرَّ مَنْ رَأیٰ» نيز مشهور شد. امام دهم و يازدهم ما شيعيان به اين شهر فراخوانده  شدند. و پس از مدتی حضور در 
آن، به شهادت رسيدند و در آن، مدفون شدند و امام دوازدهم نيز از همين شهر غائب شد. در سال ٢٧٩ق پس از يک 

جنگ داخلی ميان عباسيان، مجدداً بغداد مرکزيت يافت. 



  ۷۱  

با ورود امام هادی  به سامرا، متوکل در آغاز 
آن حضرت را در کاروانسرايی محقّر جای داد، سپس به 
خانه ای در يک پادگان نظامی (عسکر) منتقل کرد،  بدين 
معروف  «عسکری»  به  يازدهم  امام  نيز  و  دهم  امام  جهت 

شده اند.
امام هادی  بيش از بيست سال و تا پايان عمر، در 
سامرا اقامت داشت و چهارده سال از اين مدت را متوکل 
دوران  سخت ترين  دوره،  اين  داشت.  حاکميت  عباسی 
دشمنی  و  عناد  علت  به  متوکل  بود.  حضرت  آن  زندگی 
عجيبی که با خاندانِ رسول خدا  داشت برخوردهای 
بی ادبانه ای با امام هادی  کرد. به عنوان مثال، هنگامی 
که به او گزارش دادند در منزل امام هادی  ادوات جنگی 
و نامه هايی از شيعيان وجود دارد، دستور داد عده ای از 

برند،  هجوم  حضرت  خانهٔ  به  غافلگيرانه   طور  به  مأموران 
ولی مأموران پس از ورود به خانه، چيزی نيافتند وامام  
را در حالی ديدند که در يک اتاق خالی از فرش، مشغول 
تلاوت آيات قرآن بود. آنان، امام هادی  را به مجلسِ 
متوکل بردند و او در حالی که کاسه شرابی  عيش و نوشِ 
امتناع  امام  کرد.  تعارف  امام  به  را  داشت،  آن  دست  در 
شراب  با  حال  به  تا  من  خونِ  و  «گوشت  فرمود:  و  کرده 
آلوده نشده است.» متوکل از امام خواست شعری بخواند 
تا او به وَجْد و نشاط آيد. پس از اصرارِ متوکل، امام  
اشعاری خواند که يادآورِ مرگ و قبر و ناپايداری دنيا بود 
و به گونه ای در حاضران آن مجلس اثر گذاشت که حتی 
متوکل گريست! و دستور داد بساط شراب را برچينند و 

امام را با احترام به خانه اش بازگردانند.

سامرا،  ضريح مبارک امام هادی و امام حسن عسکری عليهما السلام



  ۷۲  

متوکل حتی پا را از اين فراتر نهاده در يک نوبت 
پياده،   صورت  به  در باريان  همچون  که  واداشت  را  امام 
وی  کند.  حرکت  ــ  بود  سواره   ـکه  ـ متوکل  رکابِ  در 
و  پرداخت  علی   امام  تمسخر  به  مجلس،  يک  در 
ويران  را  کربلا  در  حسين   امام  قبر  داد  دستور  نيز 

کنند، زمين آن را شخم زدند و بر آن آب ببندند. مجموع 
هادی   امام  نفرين  مشمولِ  را  اقدامات، متوکل  اين 
پسرش  وسيلهٔ  به  ٢٤٧ق،  سال  در  سرانجام  و  داد  قرار 
 ـمنتصر ــ و عده ای از سربازانِ ترک در قصرش کشته  ـ

شد. 

گنبد حرم امام هادی و امام حسن عسکری عليهما السلام

تلاش های فرهنگی امام هادی 
که  بود  سال   ٣٤ حدود  دهم،  امام  امامت  مدت 
بيش از بيست سال از آن، در سامرا سپری شد. با اينکه 
داشت،  شديد قرار  مراقبت  سامرا تحت  آن حضرت در 
جای  بر  خود  از  ماندگاری  فرهنگی  و  علمی  ميراث 
متشکل  که  ــ  وکالت»  از «شبکۀ  هادی   امام  نهاد. 

ــ  بود  شيعه نشين  مناطق  در  او  وکلای  و  نمايندگان  از 
اينکه  بدون  می برد،  بهره  شيعيان  با  ارتباط  ايجاد  برای 
شخصاً  و  خريده  بر جان  را  خطرات  باشند  مجبور  آنان 

عازم سامرا شوند. 
محورهای  می توان  مختلف  روايات  بررسی  از 
امـور  در  را  دهـم  امـام  علمی  و  فـرهنگی  تـلاش  اصلی 



  ۷۳  

زير خلاصه کرد:
مهذّب،  و  برجسته  شاگردانی  و  ياران  تربيت  ١ــ 
برای به دست گيری جريانِ هدايت شيعه در عصر غيبت؛ 
امام  نايبِ  اوّلين   ـ  ـ عثمان بن سعيد عَمْری  مثال،  عنوان  به 
 ـ از تربيت شدگانِ امام  عصر  در عصر غيبت صغری ـ

هادی  بود.
٢ــ مبارزه با جريان های انحرافی در شيعه، به ويژه 
غاليان؛ اينان کسانی بودند که برای ائمه  جنبهٔ خدايی 

قائل بودند و امام با آنان به سختی برخورد می کرد.
٣ــ تبيين جايگاه و منزلتِ اهل بيت به عنوان 
نمونه، زيارت جامعهٔ کبيره از آن حضرت به ما رسيده، و 

اين زيارت يک دوره امام شناسی است.
٤ــ تأکيد بر فرهنگ دعا و زيارت؛ فرازهای بلندی 
برترينشان،  از  که  شده  نقل  زمينه  اين  در  حضرت  آن  از 

همان زيارت جامعهٔ کبيره است.
٥ــ تأکيد بر اصالت قرآن؛ شايان ذکر است که در 
مسلمانان  ميان  در  اختلافاتی  حضرت،  آن  امامت  دورهٔ 
نسبت به ماهيت قرآن پديد آمده بود و آنچه امام دهم بر آن 
تأکيد داشت اين بود که قرآن اصل است و هنگام اختلاف 
بايد به آن رجوع شود؛ و هر روايتی که با قرآن مخالف بود 

بايد از آن روايت دوری جست.
 

غيبت  آستانۀ  در  پيشوا  يازدهمين  امامتِ 
صغری 

يازدهمين امامِ  شيعيان، يعنی امام حسن عسکری 
جهان  به  ديده  مدينه  شهر  در  ٢٣٢ق،  سال  ربيع الثانیِ  در 
گشود.يک ساله بود که به ناچار، با عزيمت پدر به سامرا، 
او نيز به اين شهر برده شد و تا آخر عُمر(سال ٢٦٠ق) در 
آنجا می زيست. شرايط سياسی و امنيتیِ حاکم بر زندگانیِ 
هادی امام  ــ  پدرش  با  فراوانی  مشترکات  حضرت،  آن 

ـ دارد. از آنجا که امام هادی  از بين فرزندانش،   ـ
امامتِ امام حسن عسکری  را به سران شيعه اعلام 
البته  پذيرفتند.  را  او  امامت  شيعيان،  اغلب  بود  کرده 
ـ و نيز برادر ديگرش  ـ جعفر ـ اندکی نيز به امامت برادرش ـ
 ـمحمد ــ  باور پيدا کردند. و اين در حالی بود که محمد  ـ
ولی  بود!  رفته  دنيا  از  هادی   امام  حيات  زمان  در 

گروهی اندک او را زنده می پنداشتند.
در  اقامتش  ساليانِ  طول  در  عسکری   امام 
در  اينکه  ضمن  افتاد.  زندان  به  نوبت  چند  طی  سامرا، 
و  دوشنبه  روزهای  می بايست  نيز  زندان  از  آزادی  ايام 
در  حضور  اين  يابد!  حضور  دارالخلافه  در  پنجشنبه 
بود.  او  کنترل  وسيلهٔ  واقع،  در  و  احترام،   نوعی  ظاهر،  
گفتنی است از آنجا که شيعيان به سختی می توانستند در 
حرکت  مسيرِ  کنند،  ديدار  او  با  سکونتِ حضرت،  محل 
امام به دارالخلافه را فرصتِ خوبی برای ديدار می ديدند، 
هر چند، گاه در همين فرصت نيز امام و شيعيانش، از ديد 
توجه  روايت  اين  به  نبودند.  مخفی  حکومت  جاسوسانِ 

کنيد:
يکی از شيعيان به نام حلبی چنين نقل می کند: «در 
يکی از روزها که قرار بود امام عسکری  به دارالخلافه 
رود، ما در عسکر(محلهٔ سکونت امام) به انتظار ديدارش 
جمع شديم؛ در اين حال، از سوی آن حضرت نامه ای به 
اين مضمون رسيد که: کسی بر من سلام و به سويم اشاره 

نيز نکند؛ زيرا که در امان نيستيد!»
و  امام  که  است  آن  گويای  خوبی  به  روايت،  اين 
شيعيانش، تا چه حد از سوی دستگاه خلافت، تحت نظر 
بودند، يادآور می شويم که «مکاتبه» يکی از راه هايی بوده 
که امام را با شيعيان مرتبط می ساخت. همچنين، وجود 
وکلا و نمايندگانِ امام در ميان شيعيان، راه ارتباطی خوبی 

بود.



  ۷۴  

عج)
دی(

 مه
رت

حض
 

 
ری 

سگ
ن ع

حس
مام 

ا
 

 
دی 

م ها
اما

 
 

واد 
د ج

حم
م م

اما
 

 
ضا 

 الر
سی

ن مو
لی ب

م ع
اما

 
 

ظم 
ی کا

وس
م م

اما
 

 
دق 

صا
عفر 

م ج
اما

 
 

اقر 
مد ب

مح
مام 

ا
 

 
ين 

حس
ی بن 

م عل
اما

 
 

ين 
حس

مام 
ا

 
 

سن 
م ح

اما
 

 
لی 

م ع
اما

عه  
 شي

مان
اما

ر با 
اص

 مع
فای

ر خل
ودا

نم
معتمد(٢٧٩ ــ٢٥٦ق)  

 ـ ٢٥٥ق)  مهتدی(٢٥٦ ـ
  معتز(٢٥٥ ــ٢٥٢ق)

 ـ ٢٤٨ق)   مستعين(٢٥٢ ـ
 ـ ٢٤٧ق)   منتصر(٢٤٨ ـ
متوکل(٢٤٧ ــ٢٣٢ق)  

هارون واثق(٢٣٢ــ٢٢٧ق) 
محمد معتصم (٢٢٧ ــ ٢١٨ق) 
 ـ ١٩٨ق)  عبدالله مامون(٢١٨ ـ

ابوموسی محمد امين(١٩٨ــ ١٩٣ق) 
ابوجعفر هارون الرشيد(١٩٣ ــ ١٧٠ق)

ابومحمد هادی(١٧٠ ــ١٦٩ق) 
 ـ ١٥٨ق)  ابو عبدالله مهدی(١٦٩ ـ
 ـ ١٣٦ق)  منصور دوانقی(١٥٨ ـ
ابوالعباس سفاح(١٣٦ ــ١٣٢ق) 

مروان  بن محمد (١٣٢ ــ١٢٧ق) 
يزيد بن وليد اول(١٢٧ ــ١٢٦ق) 

 ـ ١٢٥ق)  وليد بن يزيد(١٢٦ ـ
 ـ ١٠٥ق)  هشام بن عبدالملک(١٢٥ ـ

عمر بن عبدالعزيز(١٠٥ ــ ١٠١ق)  
سليمان بن عبدالملک(٩٩ــ٩٦ق) 

وليد بن عبدالملک(٩٦ ــ٨٦ق) 
عبدالملک بن مروان(٨٦  ــ٦٥ق)   

مروان بن الحکم(٦٥ ــ٦٤ق) 
معاوية بن يزيد (٦٤ق)  
يزيد بن معاويه(٦٤ ــ٦٠ق)  
معاوية بن ابی سفيان(٦٠ ــ٤١ق) 
حسن  (٤١ ــ٤٠ق)  
علی  (٤٠ ــ ٣٦ق)  
عثمان(٣٥ ــ٢٤ق)  
عمر(٢٣ ــ ١٣ق)  

ابوبکر(١٣ ــ ١١ق)

 

قت
ی و

خلفا

تين
خس

ی ن
خلفا

يان
امو

يان
باس

ع

لام  
الس

يهم 
ه عل

شيع
ان 
مام

ا



  ۷۵  

بنابر بعضی از گزارش های تاريخی، امام دهم و يازدهم  ارتباط مستقيم و نيز ملاقات حضوری با شيعيان 
را کاهش داده بودند. به نظر شما اين اقدام چه دليلی داشت؟

بببببننننننناااااابببببررررررررر بعضضضضضضضضضضضیییییییییی اااازززززززز گگگگگگگگگزززززززاااااارشش ههاای تاريخ
ا ا ا ش نظ هههه ننندددد ااااا کککککاااهشششش اا

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

امام مهدی  و غيبت و انتظار
در شب نيمهٔ شعبانِ سال ٢٥٥ق، شهر سامرا شاهد 
رخدادی بزرگ بود. در اين شب، فرزندی در اين شهر به 
دنيا آمد که پيامبران الهی همواره بشارت ولادت و ظهور 
او را داده بودند. خانهٔ امام عسکری  غرق در سرور 
ــ  حضرت  آن  همسر  ــ  خاتون  نرگس  و  گشت  شادی  و 
مادر شد. او مادرِ کسی بود که «مهدی» نام گرفته بود و 
وظيفهٔ گسترش عدالت در کل جهان بر دوش او بود. به 
سبب حساسيت خلافت عباسی، ولادت اين کودک بايد 
امام  او،  ولادت  از  پس  اين رو،  از  می ماند؛  مخفی  کاملاً 
ميان  از  اعتماد  مورد  افراد  به  تنها  را  وی  عسکری  

شيعيان نشان می داد و بر امامت او تأکيد می ورزيد.
به  نسبت  را  شيعيان  همچنين  عسکری   امام 
نزديکی زمانِ غيبت آگاه کرد. آن حضرت با نصب وکلايی 
مورد اعتماد در نقاط مختلف شيعه نشين زمينه های لازم را 
برای ورود شيعه به عصر غيبت فراهم ساخت؛ زيرا شيعيان 
حضرت  وکلای  و  نوُّاب  طريق  از  تنها  غيبت ،   عصر  در 

مهدی  می توانستند با او ارتباط برقرار کنند.
هشتم  در  عسکری   حسن  امام  حيات  دورهٔ 
به  حضرت  آن  رسيد.  پايان  به  ٢٦٠ق  سال  ربيع الاول 
دست معتمدِ عباسی مسموم شد و امامتِ دوازدهمين امام 

آغاز گشت که امامتی از پس پردهٔ غيبت بود.
دوران غيبتِ امام مهدی  در دو مرحلهٔ غيبت 
صغری و غيبت کبری صورت گرفت. غيبت صغری ٦٩ 
سال  در  يازدهم  امام  شهادت  از  يعنی  کشيد؛  طول  سال 
٢٦٠ق تا رحلت چهارمين نائبِ امام مهدی  در نيمهٔ 
غيبت  دورهٔ  بعد،  به  تاريخ  اين  از  و  ٣٢٩ق  سال  شعبان 
کبری آغاز شده و تا ظهور امام مهدی  ادامه دارد. 
مهدی  امام  سوی  از  نفر  چهار  صغری  غيبت  عصر  در 
شيعيان  به  او  خاصّ  نوّاب  و  نمايندگان  عنوان  به   

معرفی شدند که عبارت بودند از:
١ــ ابوعَمْرو عثمان بن سعيد عَمْری

٢ــ ابو جعفر محمد بن عثمان بن سعيد عَمْری
٣ــ ابوالقاسم حسين بن روح نوبختی
٤ــ ابوالحسن علی بن محمد سَمُری

محل فعاليت هر چهار نائب، شهر بغداد بود و هم 
چند  اينان  دارد.  قرار  شهر  اين  در  آنان  مزار  نيز  اکنون 

وظيفه بر عهده داشتند:
١ــ پنهان داشتن نام و مکان امام دوازدهم،

٢ــ نظارت بر کار وکلا و نمايندگانِ مقيم در مناطق 
شيعه نشين، 

بازگرداندن پاسخ آن ها به  ٣ــ دريافت توقيعات١ و 

١ــ توقيعات، اصطلاحاً به پاسخ نامه هايی گفته می شد که شيعيان آن ها را خطاب به امام زمان   نوشته و پرسش ها و درخواست های خود را مطرح 
و به نواب اربعه (چهارگانه) تحويل می دادند. آنان نيز پس از مدت کوتاهی جواب اين توقيعات را به شيعيان می رساندند.گفتنی است گاه اين توقيعات بدون 

آنکه پرسشی مطرح شده باشد، از سوی امام زمان  صادر می شد.



  ۷۶  

شيعيان، 
وجوه  رساندن  مصرف  به  و  توزيع  و  دريافت  ٤ــ 
امام  به  شيعيان  که  هدايا  زکات و  خمس،  همچون  شرعی 

مهدی تقديم می کردند.
راستين  محدثان  و  فقيهان  به  شيعيان  ارجاعِ  ٥ ــ 
شيعه برای رفع مشکلاتِ علمی و دينی؛ اين اقدام نوعی 
کبری  غيبتِ  عصر  به  ورود  برای  شيعيان  آماده سازیِ 

فقها  نزد  مراجعه  به  دوره، موظف  اين  در  شيعيان  که  بود 
هستند. 

٦ ــ مبارزه با مدّعيان دروغين نيابت.
توقيعی  نايب،  آخرين  رحلتِ  از  قبل  روز  چند 
خطاب به او از سوی امام مهدی  صادر شد و ضمن 
آغاز  بود  شده  داده  خبر  او  قريب الوقوع  مرگ  از  آنکه 

غيبت کبری نيز اعلام گشت.

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

داستان سرداب
و  دهم  امام  حرم  صحنِ  در  و  سامرا  در  اکنون 
معروف  غيبت  سردابِ  به  که  دارد  وجود  سردابی  يازدهم، 
متوجه  را  اتهام  اين  غرض ورزان  از  بعضی  است.  شده 
شيعيان کرده اند که محل اختفای امام مهدی  در اين 
سرداب است و از همين جا ظهور خواهدکرد! اما آيا چنين 
روايات  به  مراجعه  با  است؟  شيعيان  باورهای  جزء  چيزی 
باوری  چنين  هيچ گاه  شيعيان  که  می رسيم  نتيجه  اين  به 
نداشته اند. آنان معتقدند که امام مهدی  در خانهٔ محل 
 ـکه همان خانهٔ پدر و جدّش بوده ــ غايب شده  سکونتش ـ
و از کنار خانهٔ کعبه ظهور خواهد کرد. اما داستانِ واقعیِ 
امام  خانهٔ  تاريخی،  روايات  براساس  چيست؟  سرداب  اين 
هادی و امام عسکری عليهما السلام ــ که هم اکنون محل 
دفن آن دو امام است ــ دو قسمت داشته: قسمتی برای 
اتاق ها  زير  نيز  سردابی  و  زنان  برای  نيز  قسمتی  و  مردان، 
بوده که در روزهای گرم، اهل خانه در آن به سر می بردند. 
زيرا  است؛  مقدس  و  محترم  سرداب  شيعيان، اين  ازنظر 
محل عبادت امام دهم و يازدهم عليهما السلام بوده است. 

براساس روايات، در عصر غيبت صغری، حضرت مهدی  دو نوبت درون اين سرداب مشاهده شده که در 
حال نماز و قرائت قرآن بوده است. بنابراين، آنچه که مغرضان شيعه در خصوص اين سرداب گفته اند داستانی ساختگی 

بيش نيست.

سردابهٴ منسوب به امام زمان 



  ۷۷  

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ عواملی که سبب شد شيعيان، امامت امام جواد  را ــ با وجود کمی سنّ او ــ بپذيرند بيان کنيد.
٢ــ اقدامات فرهنگی امام جواد  را بنويسيد.

٣ــ يک نمونه از رفتارهای متوکل عباسی نسبت به امام هادی  را ذکر کنيد.
٤ــ محورهای اصلی تلاش فرهنگی امام هادی  را برشماريد.
٥ ــ شيعيان چگونه با امام عسکری  ارتباط برقرار می کردند؟
٦ ــ عصر غيبت چند مرحله داشت و تفاوت اين مراحل چيست؟

٧ ــ نوُّاب اربعه را نام برده و وظايف آنان را ذکر کنيد.

١ــ متوکل عباسی، يکی از خلفای سنگدل عباسی است و سرنوشتِ عبرت آموزی دارد. او را بيشتر شناسايی 
و معرفی نماييد.

٢ــ امامان شيعه  از عصر امام صادق  تا پايان غيبت صغری از وکلای خود برای ارتباط با شيعيان 
بهره می بردند. دربارهٔ شبکهٔ وکالت، پژوهشی تهيه کنيد.



  ۷۸  

دوره های گسترش تشيّع
گسترشِ تشيّع شامل سه دوره است:

١ــ دورهٔ حضورِ امامانِ معصوم
٢ــ دورهٔ غيبت صغری
٣ــ دورهٔ غيبت کبری.

:  تشيع  ـ دورۀ حضور امامان  معصوم الف ـ
در زمان رسول خدا پديد آمد و با وجود دشمنی های 
امويان و غير آنان، رهبریِ مدبرّانهٔ چهار امامِ نخستين سبب 
شد که تشيع، حرکتی رو به جلو داشته باشد. در دورهٔ امام 
پنجم و ششم، زمينه های خوبی برای حرکت های گستردهٔ 
علمی و تربيت شاگردانِ بسيار و گسترشِ تشيع به مناطق 

مختلف فراهم گشت.

شتم
س ه

در

٨

تشيّع در دورهٴ عباسيان

مقدمه
بود  حالي  در  اين  است؛  داشته  رشد  روبه  حرکت  پيدايش،  آغاز  از  بالنده،  نهالي  همچون  تشيع ّ 
که دشمنان امو و عباسي  ، تلاش زياد کردند تا آن را نابود سازند. در درس ها پيشين، با فضا کلي 
شديد.  آشنا  تشيع  گسترش  و  حفظ  در  معصوم   امامان رهبر  نقش  نيز  و  عباسي  و  امو  عصر  بر  حاکم 
فرهنگي  و  سياسي  حرکت ها  نيز  و  مختلف،  مناطق  در  تشيع  گسترشِ  و  رشد  چگونگيِ  درس،  اين  در 

شيعيان مورد بررسي قرار مي گيرد.

خلفای  مـواجههٔ  چـگونـگیِ  و  بـعدی  حـوادثِ  
با  ــ  متوکل  و  مأمون  هارون،  همچون  ــ  مشهورِعباسی 
شيعيان، از نگرانی و هراسِ شديد آنان از گسترش و اقتدارِ 
به  هارون،  که  طوری  به  دارد.  حکايت  تشيع  افزونِ  روز 
حبس امام کاظم  اقدام کرد؛ مأمون به اعطای صوریِ 
عباسی  متوکلِ  و  زد  دست  رضا   امام  به  ولايتعهدی 
بـه  داد؛  انجام  شيعيان  به  نسبت  خشن  بسيار  اقـداماتِ 
محنت  عصر  را،  او  حکومت  دورهٔ  می توان  که،  گونه ای 
شيعيان ناميد. وی مرقد امام حسين  را ويران کرد، 
شخم زد و بر آن آب بست؛ امام هادی  را از مدينه به 
سامرا فراخواند و تحت نظر قرار داد. شيعيان نيز تحت 
فشار بودند. شهادت دادن آن ها در محاکم قضايی پذيرفته 



  ۷۹  

نمی شد و بسياری از آنان شکنجه و شهيد شدند. 
دورهٔ  رسيدن  فرا  با  صغری:  غيبت  دورۀ  ــ  ب 
شيعيان  برای  جديدی  شرايط  صغری،  غيبت  سالهٔ   ٦٩
پديد آمد. آنان از طريق چهار نايبِ امام زمان  با آن 
حضرت در ارتباط بودند. به جز اين چهار نايب،  وکلای 
زيادی در نواحی شيعه نشين مستقر بودند تا نقش ارتباطی 
ميان شيعيان و نوّابِ چهارگانه را ايفا کنند. بدين ترتيب، 
در عصر غيبت صغری، تشيّع به خوبی رهبری شد و مسير 

آينده اش ترسيم گشت. وجود چنين زمينه هايی،  موجب 
رشدِ روز افزون تشيع در نواحی گوناگون شد.

سال  شعبانِ  نيمهٔ  در   : کبری  غيبت  دورۀ  ــ  ج 
 ، زمان  امام  نايب  چهارمين  در گذشت  با  ٣٢٩ ق، 
عصر غيبت کبری آغاز شد. در اين دوره، خللی در روند 
آموخته  پيش  از  شيعيان  زيرا  نيامد؛  پديد  تشيّع  گسترش 
فقيهانِ شيعه  شرايطی، موظف اند نزد  بودند که در چنين 

که دارای زهد و تقوا هستند، مراجعه کنند.

آيا از سيره و روش امامانِ معصوم، شواهدی دالّ بر ارجاع شيعيان به فقهای شيعه،  سراغ داريد؟ به نظر شما 
دليل اين کارِ امامان چه بود؟

آآآآآآآييييييياااااا ااااااززز سسسسسسيييييييررررررررررهههه وووو    رررووووووووشششششششش ااممااممانِ معص
د؟ هههه اااااانننن اااا اااا کککککککااااااااا ا للللل ددلللل

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

عوامل گسترش تشيّع
در  ويژه  به  ــ  تشيّع  افزون  روز  گسترش  عوامل 

ايران  ــ عبارت است از:
امامتِ  دربارهٔ  متعدد  روايات  و  آيات  وجود  ١ــ 

اهل بيت  و فضائل شيعيان آن ها،
اسلام  به  آنان  شيعيان  و  معصوم  امامان  التزام  ٢ــ 

اصيل و پرهيز از بدعت در دين؛١
و  عقل  با  تشيع  مکتب  آموزه های  هم خوانی  ٣ــ 

فطرت؛
و  معصوم  امامان  آميز  رفتارهای عدالت  ٤ــ 
پرهيز آنان از تبعيض های ناروا؛ به عنوان مثال، بسياری 

تقسيم  در  علی   امام  که  علت  بدان  ايرانی  بردگان  از 
شيعه  نمی گذاشت،  فرقی  اعراب  و  آنان  ميان  بيت المال 

شدند؛٢
دينی  دستورات  به  شيعيان  بيشتر  بندی  پای  ٥ ــ 
غلام  که  هنگامی  مثال  عنوان  به  شرعی،  عبادات  و 
عبيد الله بن زياد در مسجد کوفه در صدد شناسايی شيعيان 
برای دستيابی به مکان مخفی شدن مسلم بن عقيل بود، با 
خود  با  می گزارد،  نماز  بسيار  که  مسلم بن عوسجه  ديدن 
گمان  و  می گزارند  نماز  بسيار  شيعيان  گفت: «اين  چنين 

می کنم که اين فرد يکی از آنان باشد.»٣
٦ ــ ماهيت ظلم ستيز انديشه و عمل امامانِ معصوم 

١ــ «بدعت» به اموری گفته می شود که جزء دين نيست و به دروغ، به دين خدا نسبت داده می شوند.
٢ــ بنگريد به: بلاذری، انساب الاشراف، ج٢، ص١٤١؛ يعقوبی، تاريخ يعقوبی، ج٢، ص١٨٣ و ثقفی، الغارات، ص٧٠.

٣ــ دينوری، اخبار الطوال، ص٢٣٥.



  ۸۰  

و شيعيان آن ها. بدين لحاظ امامان شيعه، پيروان خود را 
عباسی  و  اموی  ظالم  دستگاه  با  همکاری  کوچکترين  از 

نهی می کردند؛
٧ ــ مظلوميت امامانِ معصوم و شيعيان آنان، موجب 

جذب ستم ديدگان به آن ها می شد؛
می شد  موجب  اهل بيت به  مردم  محبت  ٨ ــ 
مکان های هجرت امام زاده ها، به محل تجمع دوستداران 

آن ها تبديل شده و کانون های جديد شيعی پديد آيد؛
پيـروانِ  شيعـه  و  امـامـان  تـلاش هـای  ٩ ــ 

دانشمندشان در تبيين و تشريح عقايد شيعه.

گسترش تشيع امامی در ايران
يکی از مهم ترين افتخارات ايرانيان آن است که از 
همان قرنِ اول، مذهبِ تشيع را پذيرفته و گسترش داده اند. 

با وجود آنکه فرقه های منشعب از شيعه ــ همچون زيديه 
و اسماعيليه ــ در ايران فعاليت داشتند، اما آنچه ماندگار 
اصيل  تشيّعِ  گرفت،  فرا  را  ايران  تمامی  سرانجام  و  شد 
دوازده امامی بود. کهن ترين ناحيهٔ ايران که تشيّع بدان راه 
يمن  شيعيانِ  از  گروهی  که  اشعری ها  بود.  قم  يافت، شهر 
بودند از ترسِ حجاج  بن يوسف ثقفی به ايران گريخته، در 
در  معصوم امامانِ  با  همواره  گزيدند.آنان  سکنی  قم 

ارتباط بودند و امامان نيز به آنان علاقهٔ زيادی داشتند.
تدريج  به  ايران،  در  ديگری  نواحی  قم،  جز  به 
عبارت اند  آن ها  مهم ترين  که  شدند  تشيع  مذهب  پذيرای 
از: آبه١، کاشان، ری، ورامين، قزوين، همدان، اصفهان، 
طبرستان،  سيستان،  اهواز،  ارّان٤،  دينور٣،  قَرْميسين٢، 
ساری، گرگان(استرآباد)،  بيهق(سبزوار)، نيشابور، طوس 

و برخی از ديگر مناطق خراسان.

١ــ آبه يا آوه، شهری بوده در حد فاصل قم و ساوه که امروزه نيز به صورت روستايی باقی مانده است؛ بنگريد به: ياقوت حموی، معجم البلدان، ج١، 
ص٥٠.

٢ــ همان کرمانشاه است که آن را به عربی، قَرميسين گفتند؛ همان، ج٤، ص٣٣٠.
٣ــ شهری در نزديکی کرمانشاه بوده است؛ همان، ج٢، ص٥٤٥.

٤ ــ ناحيه ای وسيع در شمال رود ارس بوده است؛ همان، ج٣، ص١٩.

يک توضيحيک توضيح

گسترش  و  نفوذ  کرده اند  تلاش  غرض ورزی،  روی  از  تشيع،  امروزی  دشمنانِ  نيز  و  خاورشناسان  از  بعضی 
مذهب تشيع در ايران را به عواملی همچون تشابه عقايد شيعيان دربارهٔ امامانِ معصوم  با عقايد ايرانيانِ عصر 
ساسانی دربارهٔ قدرتِ اهورايیِ پادشاه، يا ايرانی بودنِ  مادر امام سجاد  و يا قدرت گيری حکومت صفويه در ايران 
مربوط کنند؛ و اين در حالی است که براساسِ شواهدِ انکار ناپذير تاريخی، تشيع از عصر امير مؤمنان علی  و پس 
از آشنايی ايرانيان با اهل بيت  و حقيقتِ مذهب تشيع و جذابيت های آن در مقايسه با ديگر مذاهب، به تدريج در 

ايران نفوذ کرد و گسترش يافت.



  ۸۱  

شه 
ی نق

هنما
را

يعه
لاً ش

کام
ای 

هره
ش

ور 
حض

د و 
حدو

ی م
شيع

ای 
هره

ش
ات

ساد

ری
ی قم

جر
م ه

شش
رن 

ر ق
ه د
شيع

ای 
هره

ش



  ۸۲  

مهم ترين انشعابات شيعی
با وجود آنکه اسامی و ويژگی های امامان دوازده گانه،  
بود،  آمده  معصومان  ديگر  خدا و  رسول  روايات  در 
اما عواملی چند، سبب شد انشعاباتی در ميان شيعيان پديد 

آيد که عبارت اند:
١ــ فضای خفقان آميز عصر اموی و عباسی: 
فاش شدن اسامی امامانِ بعدی، موجب حساسيت حکام 
جان  افتادنِ  خطر  به  نتيجه،  در  و  عباسی  و  اموی  ظالمِ 
و  حتی الامکان،  نام  رو،  اين  از  می شد؛  پيروانش  و  امام 
موجب  امر،  همين  و  می ماند؛  مخفی  امامان  ويژگی های 

انحراف برخی شيعيان می شد.
٢ــ فقدان بصيرتِ لازم: بعضی از شيعيان، به 
امامِ   شناخت  لازم، برای  آگاهی  و  شناخت  نداشتنِ  علتِ 

به  را  اين رو، کسانی  از  می شدند؛  اشتباه  دچار  خويش 
لازم  صلاحيت  فاقد  که  برمی گزيدند  امام  و  رهبر  عنوان 

بودند. 
به  اقدام  که  کسانی  از  بسياری  طلبی:  دنيا  ٣ــ 
ايجاد فرقه های جديد کرده اند، گرفتار دنيا طلبی و مفاسد 
واقفه، پس  مذهب  مثال، سرانِ  عنوان  به  بودند؛  اخلاقی 
از امام کاظم  به طمعِ چنگ اندازی بر اموال شرعیِ  
متعلق به آن حضرت، امامت امام رضا  را انکار کردند 

تا مجبور به تحويل اموال به او نشوند! 
٤ــ دسيسه های امويان و عباسيان: حکومت 
امويان و عباسيان برای ايجاد اختلاف ميان پيروان امامان 

 تلاش های بسياری کردند.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

انشعابات تشيع
اما مهم ترين گروه های شيعی عبارت بود از:

محمد  مهدويت  و  امامت  اينان،  کيسانيه:  ١ــ 
معتقد  و  داشته  باور  را  ــ  علی   امام  فرزند  ــ  حنفيه 
خواهد  غيبت، ظهور  دوره ای  از  پس  و  نمرده  او  بودند 

کرد. اين فرقه، در قرن اوّل هجری از بين رفت.
فرزند  ــ  زيد  شهادت  و  قيام  از  پس  زيديه:  ٢ــ 
امام سجاد  ــ گروهی از پيروانِ او، اقدام به تشکيل 
اين فرقه کردند. آنان معتقد بودند امامت مختص کسانی 

که  است  عليها  سلام الله  فاطمه  و  علی   فرزندان  از 
عادل، شجاع و اهل  قيام مسلحانه باشند. پيروانِ اين فرقه 

امروزه نيز در يمن و بعضی نقاط ديگر باقی هستند.
فـرزندِ  ــ  اسماعيل  اينکه  بـا   ـاسماعيليه:  ٣ـ
حضرت  آن  حيات  زمان  در  ــ  صادق   امام  ارشد 
در مدينه از دنيا رفت، اما بعضی از شيعيان معتقد بودند 
در  را  عدالت  و  کرده  ظهور  مدتی  از  پس  و  نمرده  وی 
جهان می گستراند. برخی نيز مرگ او را باور کردند، اما 
به استمرارِ امامت در فرزندان اسماعيل معتقد بودند اين 

آيا می توانيد برای موارد فوق، مثال ها و نمونه هايی ديگر در عصر امامان و در عصر حاضر ذکر کنيد؟



  ۸۳  

گروه از اسماعيليان امروزه هنوز باقی هستند.
٤ــ فَطحَيه: کسانی که معتقد به امامتِ  عبداللهِ افطح 
 ـ بودند و امامتِ امام کاظم   ــ فرزند امام صادق  ـ
را منکر شدند. اين گروه در عصر امامان بعدی رفته رفته 

منقرض شدند.
را  رضا   امام  امامتِ  که  کسانی  واقفه:  ٥ ــ 
حيات  قيد  در  کاظم   امام  بودند  معتقد  و  شدند  منکر 
است و پس از مدتی، برای اقامهٔ عدل، ظهور خواهد کرد. 
گفتنی است پيروان اين فرقه، با روشنگری های امام رضا 

 و ائمهٔ بعدی، رفته رفته از عقيدهٔ خود برگشتند.

قيام های علويان در عصر عباسيان
در درس های گذشته با بعضی از قيام های علويان 

در دوران اموی و عباسی آشنا شديم. عوامل اصلیِ اقدام 
علويان به قيام عبارت بود از:

سنّتِ  و  قرآن  فرامين  به  حاکمان  نکردن  عمل  ١ــ 
پيامبر 

٢ــ وارد کردن بدعت در دين، يعنی امورِ خارج از 
دين را به نام دين رقم زدن

از  خدا  رسول  اهل  بيتِ  شدن  محروم  ٣ــ 
حقوقشان

٤ــ ستمگری و تبعيض های ناروا
٥ ــ نصبِ کارگزاران ناشايست و ستمگر

٦ ــ موروثی کردن خلافت.

بببببباااااا تتتتتتتوووووووجهههه ببببببههههههههه آآآموووخخخخخته هايتاانن، آيا میبا توجه به آموخته هايتان، آيا می توانيد نمونه هايی برای موارد فوق ذکر کنيد.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

غالب اين قيام ها در دو قرنِ اولِ حاکميت بنی عباس 
ــ يعنی در عصر حضورِ  امامانِ معصوم و در عصر غيبت 
سرنگونیِ  به  قيام ها  چند، اين  هر  داد.  رخ  ــ  صغری 
شهادتِ  و  شدن  کشته  به  اکثراً  و  نشد  منجر  بنی عباس 
تاريخی  اسنادِ  قيام ها  اين  وقوع  انجاميد، اما  آن  رهبران 
گويايی بر ستمگری و ماهيت باطل خلافت عباسی است. 
در ادامه، مهم ترين قيام های علويان در عصر بنی عباس را 

مرور می کنيم:

برادرش  و  الزکيه  محمد  ذی النفس   قيام  ١ــ 
 ، ابراهيم: محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی 
نوادهٔ امام حسن مجتبی  بود. پيش از آنکه بنی عباس 
به پيروزی برسند، چنين وانمود می کردند که قصد دارند 
برای پيروزی او قيام کنند، و حتی با او بيعت کردند؛ اما 
و  محمد  بود.  بنی عباس  هـدفشان، حـاکميت  واقع،  در 
آنان  پيروزی  سوی  به  تحرکات  که  کردند  باور  نيز  پدرش 
در حال وقوع است و حتی توقع داشتند امام صادق  



  ۸۴  

نيز با محمد بيعت کند!  پس از روی کار آمدن بنی عباس و 
آشکار شدنِ نيرنگ آنان، جهت گيریِ قيامِ محمد بن عبدالله 
بر ضد بنی عباس شد. وی در سال ١٤٥ق در مدينه قيام و 
آن شهر را تصرف کرد و برادرش ــ ابراهيم ــ نيز بصره را 
به تصرفِ  خود در آورد. قيامِ اين دو برادر ــ بر خلاف 
ـ پس از دو ماه، به وسيلهٔ سپاهِ منصور  پيشرفت های اوليه ـ
در  ابراهيم  و  مدينه  در  محمد  و  خورد  شکست  عباسی 

محلی نزديکِ بصره١ کشته شدند.
٢ــ قيام حسين بن علی (شهيد فَخّ): وی نيز از 
نواده های امام حسن  بود که در سال ١٦٩ق در دورهٔ 
کرد.  قيام  ــ   مکه  نزديک  ــ  فَخّ  محل  در  عباسی  هادی 
حسين بن علی بن حسن بن حسن بن  بود:  چنين  (نسََبش 
حسن  ). او از والدينی زاده شد که به «زوجِ صالح» 
علويان،  حق  در  عباسيان  فراوان  بودند.ستم های  شهره 
تصميم او را برای قيام قطعی کرد. قيام او در مدينه آغاز 
و به تصرف آنجا منجر شد. اما هنگام عزيمت به مکه در 
يارانش  ديگر  و  علويان  از  تعدادی  همراه  به  فَخّ  منطقه 
از  قبل  سال ها  روايات،  بعضی  بنابر  رسيد.  شهادت  به 
معصوم،  امامان  از  بعضی  و  خدا  رسول  شهادتش، 
اين  سرهای  که  هنگامی  بودند.٢  داده  خبر  رويداد  اين  از 
سر  مشاهدهٔ  با  کاظم   امام  بردند،  مدينه  به  را  شهدا 

حسين بن علی در باره اش فرمود:
هِ وَ إنّٰا إلَيۡهِ راجِعُونَ. او در حالی از دنيا رفت  «إنّٰا لِلّٰ
که مسلمانی نيکوکار بود. بسيار روزه می گرفت و فراوان 
نماز می گزارد. امر به معروف و نهی از منکر می کرد و در 

ميان خاندانش بی نظير بود.»٣

١ــ نام اين محل با خَمْریٰ بود، از اين رو، وی به ابراهيم قتيل با خَمْریٰ معروف شد.
٢ــ بنگريد به: مجلسی، بحارالأنوار، ج ٤٨،ص١٧٠.

٣ــ اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبيين، ص٣٨٠.

٣ــ قيام های متقارن در عصر مأمون: با مرگ 
هارون و درگيری امين و مأمون،  قلمرو اسلامی شاهد قيام های 
سوء  استفاده  با  ابوالسّرايا  بود.  گوناگون  نقاط  در  علويان 
به  محمدبن ابراهيم،  معروف  نام  به  علوی  فرد  يک  نام  از 
بصره  و  حجاز  يمن،  بر  و  کرد  قيام  کوفه  در  ابن طباطبا، 
تسلط يافت و پس از ده ماه شورش، کشته شد. در همين 
به  و  کرد  قيام  بصره  در  زمان، زيد بن موسی بن جعفر  
زيدالنار  به  بنی عباس  خانه های  از  بعضی  آتش زدن  علت 
بـه  مـعروف   ، محمد بـن جـعفر الصادق  شد.  مشهور 
محمد ديباج نيز در مدينه و مکّه قيام کرد و شکست خورد. 
ابن طباطبا  قيام  از  پس  نيز  ابراهيم بن موسی بن جعفر  
جعفر بن زيد بن علی بن حسين   کرد.  تصرف  را  يمن 
محمد بن اسماعيل  و  گرفت  اختيار  در  را  واسط  نيز 
تسلط  مدائن  بر  نيز   ( سجاد  امام  نواده های  (از 
شدت  و  اوضاع،  آشفتگی  از  قيام ها  اين  مجموع  يافت. 
آغازينِ  قرنِ  نيم  در  هم  آن  ــ  علويان  بر  بنی عباس  فشار 

حاکميتشان ــ حکايت دارند.
امام  نوادگانِ  از  وی  محمد بن قاسم:  قيام  ٤ــ 
در  عباسی،  معتصمِ  ستم های  اثر  بر  که  بود  سجاد  
سال٢١٩ق، در کوفه قيام کرد و به خراسان رفت و يارانی 
پيدا کرد، اما پس از مدتی جنگ و گريز، به دست طاهريان 
اسير و روانهٔ سامرا شد. او پس از مدتی حبس، با ياری 
پيروانش از زندان گريخت و پس از آن، خبری از وی به 

دست نيامد.
نوادگانِ  از  وی  يحيی بن عمر طالبی:  قيام  ٥ ــ 
جايگاه  از  بسيار،  تقوای  و  زهد  سبب  به  و  جعفرطيّار 



  ۸۵  

و  ستم  دليل  به  بود.  برخوردار  کوفه  مردم  نزد  والايی 
در  حقّش،  در  ترک  نظاميان  و  متوکل  حکومت  تحقيرِ 
کوفه قيام کرد و آن را به تصرف درآورد. او به سبب روّيهٔ 
طاهريان  ولی  کرد،  کسب  زيادی  محبوبيت  عادلانه اش، 
اين نهضت را نيز سرکوب کردند و او به شهادت رسيد. 
به گفتهٔ مسعودی: «افراد زيادی از کوچک و بزرگ بر او 
محزون شدند و گريستند و افراد نزديک و دور در رثايش 

شعر سرودند.»١
٦ ــ قيام حسن بن زيد علوی: اين قيام در ناحيهٔ 
طبرستان ــ واقع در شمال ايران ــ رخ داد که به تشکيل 
حکومتِ علويانِ طبرستان انجاميد و در ادامه به آن اشاره 

خواهيم کرد.

حکومت های شيعی
حکومت هايی  تشکيل  به  علويان  از  برخی  قيام 
منجر شد که ساليانِ متمادی در برخی از مناطق حاکميت 

داشتند؛ در ادامه، اين حکومت ها را معرفی می کنيم.
١ــ ادريسيان: می توان اين دولت را اولين دولتِ 
علويان دانست که توسط يکی از نوادگانِ امام حسن  مجتبی 
در   « نام «ادريس بن عبدالله بن حسن بن حسن  به   
مغربِ دور (مراکش) تأسيس شد. وی يکی از ياران امام 
 ـشهيد فخ ــ  حسين بن علی ـ قيامِ  صادق  بود که در 
سال١٧٢ق،  گريخت و در  مغرب  سپس به  کرد و  شرکت 
او،  با  دور  مغربِ  سرزمينِ  در  ساکن  مردم  بيعتِ  از  پس 
توطئهٔ  با  سال١٧٧ق  در  اما  کرد؛  تأسيس  را  دولتش 
او،  از  پس  رسيد.٢  شهادت  به  و  مسموم  عباسی  هارون 
به  موسوم   ـ  ـ خردسالش  فرزندِ  با  «فاس»٣  شهر  در  مردم 

١ــ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج٤، ص٦٥.
٢ــ مزار او در شهر «وَليلیِ» مراکش، امروزه زيارتگاه است.

٣ــ پايتخت مراکشِ امروزی.

ادريس بن ادريس ــ بيعت کردند و اين دولت، روز به روز 
ادريسيان، دشمنان و رقبای  قوت بيشتری يافت. دولت 
اندلس،  امويانِ  خوارج،  عباسيان،  همچون  متعددی 
دليل  همين  به  داشت؛  محلی  قبايل  بعضی  و  فاطميان 
از  پس  و  سال٣٧٥ق  در  بسيار،  کشمکش های  از  پس 
حکومتی١٧٣ساله، به دست امويانِ اندلس سرنگون شد. 
شايان ذکر آنکه اين دولت، بعضی از نشانه های شيعی را 
آشکار کرد از  جمله، ضرب سکّه هايی با جملهٔ «علی ولیّ 

اللّٰه» بود.  
٢ــ علويان طبرستان: طبرستان از نواحی مهمِ 
تاريخیِ شمالِ ايران به شمار می آيد. در سال٢٥٠ق يکی از 
نوادگانِ امام حسن مجتبی  به نام «حسن بن زيد علوی»، 
موفق شد دولتی در اين ناحيه تشکيل دهد که تا سال٣١٦ق 
دولت  اين  شد.  سرنگون  سامانيان  دست  به  و  آورد  دوام 
موفق شد تشيع را در اين ناحيه گسترش دهد و شعارها و 

نمادهای شيعی را آشکار کند.

سکهٴ ادريسيان، منقش به نام علی 



  ۸۶  

مناطق شيعه نشين در مراکش (مغرب)

مناطق شيعه نشين
مناطق شيعه نشين



  ۸۷  

شه
ی نق

هنما
را

تان
رس
 طب

يان
علو

دند
 کر

خير
 تس

قت
 مو

طور
 به 

يان
علو

که 
قی 

ناط
م

لان  
ن گي

ويا
عل

دند 
ح کر

ز فت
ا ني

ها ر
شهر

ين 
ن ا

ويا
ی عل

وتاه
ی ک

زمان
طع 

ر مق
د

مت
کو

ر ح
مق

مهم
ای 

هره
ش

.ق)
٤هـ

٢١
 ــ 

٢٥
٠) 

تان
رس
 طب

يان
علو

ت 
کوم

و ح
لمر

ره ق
گست



  ۸۸  

به عنوان مثال، در بخشی از فرمان حسن بن زيد به 
کارگزارانش آمده بود:

ــ به کتاب خدا و سنت پيامبر  و به آنچه به طور 
رسيده،  فروع  و  اصول  در  علی  اميرمؤمنان  از  يقين 

عمل شود.
ــ حضرت علی از همهٔ امت برتر دانسته شود.

صدای  با  نمازها  در  الرحيم»  الرحمن  اللّه  «بسم  ــ 
بلند قرائت شود.

گفته  اقامه  و  اذان  در  العمل»  خير  علی  «حَیّ  ــ 
شود.

از  يکی  وسيلهٔ  به  دولت  اين  يمن:  زيديانِ  ٣ــ 
نواده های امام حسن مجتبی به نام «يحيی بن حسين»١ 
تأسيس شد. وی در سال٢٨٠ق وارد يمن شد و طی مدت 
کند.  تثبيت  را  حکومتش  پايه های  توانست  سال  هجده 
آغازِ  در  يحيی  بود.  «صَعْده»  شهر  حکومت،  اين  مرکز 
حکومتش نامه ای برای اهالی يمن نوشت و در آن، مردم 

. ١ــ يحيی بن حسين بن قاسم بن اسماعيل بن ابراهيم بن حسن بن علی بن ابی طالب 

را به جهاد دعوت کرد، زيرا وی پيرو مذهب «زيديه» بود 
که قيام و جهاد را از شرايط امام می دانستند. پس از او، 
فرزندان و نوادگانش تا سال٤٤٤ق اين حکومت را ادامه 
دادند اما در اين سال، مغلوبِ اسماعيليان شدند. پس از 
قيام  با  زيديان  ق،  در  سال٥٨٣  فترت،  و  خموشی  مدتی 
اين،  و  کردند،  برپا  را  حکومتشان  عبدالله بن حمزه،  امام 
به معنای آغاز دور دومِ حکومت زيديان بر يمن بود. اين 
حکومت نيز پس از افت و خيزهای متعدد، تا قرنِ اخير 
ادامه يافت و در سال١٣٨٢ق با کودتای «عبدالله سَلاّل» 

پايان يافت.
٤ــ دولت حَمْدانيان: حَمْدانيان، سلسله ای دارای 
تا  سال٢٩٢  حدود  از  که  بودند  امامی   ١٢ تشيع  مذهب 
(جزيره)  عراق  شمال  و  شام  از  بخش هايی  بر  ٣٩٤ق 
داشت  نام  «حَمْدان بن حارث»  آنان،  نيای  راندند.  فرمان 
وی  بود.  شده  ساکن  موصل  پيرامون  خويش  قبيلهٔ  با  که 
پس از مدتی همکاری با خوارج، توسط معتضدِ عباسی 

قلعهٴ مربوط به دورۀ حمدانيان



  ۸۹  

يان
دان
 حم

مت
کو

و ح
لمر

ق ای 
دري خزر



  ۹۰  

خوارج  با  نبرد  به  ــ  حسين  ــ  فرزندش  اما  شد،  زندانی 
خليفه  سوی  از  ــ  عبدالله  ــ  ديگرش  فرزند  و  برخاست 
پسران او  ديگر از  فرمانروای موصل شد. برخی  مکتفی 
پسر  دو  عبدالله  بن حمد ان  يافتند.  ديگری  مناصب  نيز 
خليفهٔ  سوی  از  حسن  داشت.  علی  و  حسن  نام های  به 
عباسی، لقب ناصر الدوله و علی، لقب سيف الدوله گرفت. 
حمدانيان توانستند حکومت خود را در دو ناحيهٔ شمال 
عراق با مرکزيت موصل و ناحيهٔ شام با مرکزيتِ شهر حلب 
فرزندانش،  ناصرالدوله و  موصل،  در  ببخشند.  استمرار 
و در حلب نيز سيف الدوله و فرزندانش حکومت کردند. 

با  او  جنگ های  سيف الدوله،  اقدامات  مهم ترين  از 
روميان بوده است. حمدانيان با وجود پاره ای کاستی ها، 
دربارشان  و  بودند  ادب پرور  و  دانش دوست  اميرانی 
دانشمندان  و  شاعران  محفل  ــ  سيف الدوله  ويژه  به  ــ 
اما  شدند،  ساقط  در سال ٣٦٩ق  موصل  حمدانيانِ  بود. 
ماندند.  باقی  حکومت  بر  سال٣٩٢ق  تا  حلب  حمدانيانِ 
عوامل انقراض آنان عبارت بود از: وجود رقبايی همچون 
آل بويه و فاطميان، بی تجربگی و جوانی برخی حکمرانان 

و کشمکش با روميان.

جدول اميران بنی حمدان(حمدانيان)

سال خلافتنام اميررديف

١
 ٢

٣ و٤

١
٢
٣
٤
٥

الف ــ حمدانيان موصل
ناصر الدوله حسن
عدة الدوله ابوتغلب

غلبهٔ آل بويه
ابوطاهر ابراهيم و ابوعبدالله الحسين (هر دومشترکاً از طرف آل بويه 

حکومت کردند)
ب ــ حمدانيان  حَلبَْ

سيف الدوله علی اول
سعد الدوله شريف اول

سعيد الدوله سعيد
ابوالحسن علی  دوم

ابوالمعالی شريف دوم

٣٥٨ ــ ٣١٧ق
٣٦٩ ــ ٣٥٨ق

٣٦٩ق
٣٨٩ ــ ٣٧١ق

٣٥٦ ــ٣٣٣ق
٣٨١ ــ٣٥٦ق
٣٩٢ ــ ٣٨١ق
٣٩٤ ــ٣٩٢ق
٣٩٩ ــ ٣٩٤ق

٥ ــ دولت آل بويه: سلسله ای بود ايرانی و شيعی 
بخش  بر  ٤٤٧ق  تا   ٣٢٢ سال های  فاصلهٔ  در  که  مذهب 
فرمان  شام  شمالی  مرزهای  و  عراق  ايران،  از  بزرگی 
راندند. ويژگی مهم اين سلسله، تسلط بر دستگاه خلافت 
عباسی در فاصلهٔ سال های ٣٣٤ق تا پايان کار اين سلسله 

است. آل بويه در اين دوره تلاش کردند با بهره گيری از 
موقعيت خوبی که به دست آوردند نمادهای مذهب تشيع 
شيعهٔ  سلسله،  اين  حکمرانانِ  سازند. نخستين  آشکار  را 
دوازده  شيعه  بويه  آل  حکمرانان  ساير  اما  مذهب،  زيدی 

امامی بودند.



  ۹۱  

 ق)
٣٢

ـ ٢
٤ ـ

٤٧
ويه(

ل ب
و آ

لمر
ق

س 
 سپ

ن و
انيا

سام
يان

زنو
غ نقشه 

ای 
هنم

را
ويه 

ل ب
ی آ

صل
و ا

لمر
ق

ل ها
 سا

خی
ر بر

وذ د
ت نف

 تح
طق

منا
ويه

ل ب
ی آ

ت ها
يتخ

پا

خزر
ای 

دري



  ۹۲  

٦ ــ دولت بنی مَزْيَد: اين حکومت در اواخر سدهٔ 
هجری ششم  سدهٔ  نيمهٔ  تا  و  گرفت  شکل  هجری  چهارم 
(٥٥٨ق) ادامهٔ حيات داد. قلمرو آن، مناطقی از جنوبِ 
قبايل  از  اينان  برمی گرفت.  در  را  بصره  شمالِ  تا  بغداد 
با  توانستند  که  بودند  عراق  به  عربستان  جنوب  مهاجر 
حمايت دولت شيعی آل بويه، دولتشان را پايه ريزی کنند. 
و  ــ  ــ «علی»  فرزندش  بود.  آن، «مَزْيدَ بن مَرْئدَ»  مؤسس 
حکومت  اين  مقتدر  حکام  از  ــ  «دُبـَيْس»  ــ  نواده اش 
بوده اند. مذهب بنی مَزْيدَ، تشيع اثنی عشری، و از مهم ترين 
خدماتشان، بنای شهر «حلهّ» بود که بعدها، مَهْدِ پرورش 

نسب نامه بويهيان

                                                                                                       بويه

معز الدوله  ابوالحسن احمد رکن الدوله ابوعلی الحسن   عماد الدوله ابوالحسن علی   
(٣٢٠ق)  ـ  ٣٢٨ق)    (٣٦٦ ـ (٣٣٨ ــ ٣٢٠ق)   

عضدالدوله   مؤيد الدوله  ابومنصور     فخر الدوله ابوالحسن علی  
(فارس ٣٣٨ق) (٣٧٣ ــ ٣٦٦ق)    (ری٣٣٦ق)    

  
مجد الدوله ابوطالب رستم      شمس الدوله ابوطاهر    

(ری ٤٢٠ ــ ٣٨٧ق)         (شعبان ٣٧٨ق)   

بهاء الدوله ابونصر فيروز   صمصام الدوله ابوکاليجار  شرف الدوله ابوالفوارس شيردل      
(بغداد ٤٠٣ ــ ٣٣٨ق)   (بغداد ٣٨٢ ــ ٣٧٠ق)   (بغداد ٣٧٢ق)       

 ـ (فارس ــ خوزستان ــ کرمان ـ (کرمان ٣٧٢ق)   (فارس و خوزستان ٣٧٢ق)      
عمان ٣٣٨ق)  (عمان ٣٨٠ق)          

جلال الدوله ابوطاهر  مشرف الدوله   قوام الدوله ابوالفوارس    سلطان الدوله ابوشجاع   
(بغداد ٤١٦ق)  (بغداد ٤١٢هـ)   (کرمان ٤٠٣ق)    (بغداد ٤٠٣ق)   

(فارس و خوزستان ٤١٥ق)            

فولاد ستون      الملک الرحيم ابونصر خسرو فيروز   ابوعلی خسرو   
(کرمان ٤٤٠ق)     (فارس ٤١٥ ق)        

(بغداد ٤٤٠ق)        

علما و دانشمندان شيعی شد.
٧ ــ دولت های اسماعيلی مذهب: در سده های 
مذهب  به  گرايش  با  دولت هايی  هجری،  هفتم  تا  سوم 
و  يمن  تا  آفريقا  شمال  از  گوناگون،  نقاط  در  اسماعيليه، 
بحرين،  قرامطه  دولت های  مانند  ايران  مرکزی  نواحی 
آمدند.  کار  روی  اسماعيليانِ الموت  و  مصر  فاطميان 
تبليغی  حرکت  ٢٦٤ق  سال  از  که  بودند  گروهی  قرامطه 
از  يکی  اعتبار  به  را  اينان  کردند.  آغاز  را  خود  نظامی  و 
بزرگترين رهبرانشان ــ موسوم به حَمْدان قَرْمَط ــ قرامطه 
خـوانـده انـد. گـرچـه آنـان،  مـحـمد  بــن  اسماعـيل  بــن   



  ۹۳  

سال حکومتخلفای فاطمی
٣٢٢ــ ٢٩٧قعبيدالله مهدی١
٣٣٤ــ ٣٢٢قالقائم بامرالله٢
٣٤١ــ ٣٣٤قالمنصور بالله اسماعيل٣
٣٦٥ــ ٣٤١قالمعزالدين الله ابوتميم معد٤
٣٨٦ــ ٣٦٥قالعزيز بالله ابومنصور نزار٥
٤١١ــ ٣٨٦قالحاکم بامرالله ابوعلی منصور٦
٤٢٧ــ ٤١١قالظاهر بالله٧
٤٨٧ــ ٤٢٧قالمستنصر بالله٨
٤٩٥ــ ٤٨٧قالمستعلی بالله٩
٥٢٤ ــ ٤٩٥قالامر بالله١٠
٥٤٤ ــ ٥٢٤قالحافظ الدين الله١١
٥٤٩ ــ ٥٤٤قالظافر باعلاءالدوله١٢
٥٥٥ ــ ٥٤٩قالفائز بنصرالله١٣
٥٦٧  ــ ٥٥٥ق                                                                                             العاضدالدين الله١٤

صر)
ستن

رهٴ م
(دو

ان 
ت آن

دول
ش 

ستر
ج گ

 او
 در

يان
طم
و فا

لمر
ق

شه
ی نق

هنما
را

يان
طم
و فا

لمر
   ق

   
فوذ

ت ن
 تح

طق
 منا

     



  ۹۴  

امام جعفرصادق  را امام خود می خواندند، اما گرفتار 
عقايد و رفتارهای کاملاً ضدّ اسلامی شدند و بارها کاروان 
حُجّاج را غارت کردند. در اواخر قرنِ سوم هجری، يکی 
از قرمطيان ــ موسوم به ابوسعيد جَنابی ــ توانست بحرين 
از  يکی  تنها  که  دهد  تشکيل  حکومتی  و  کند  تصرف  را 
رفتارهای زشت آن، حمله به مکه و کشتار حاجيان بود. 
مصر  فاطمیِ  خليفهٔ  از  ٣٦٣ق  سال  در  حکومت  اين 

شکست خورد و نابود شد.

. ١ــ عبيد الله بن حسين بن احمد بن عبد الله بن محمد بن اسماعيل بن جعفر الصادق 

فاطميان نيز، سلسله ای با گرايش  به مذهب اسماعيليه 
شمال  در  ابتدا  ق،   ٥٦٧ تا   ٢٩٧ سال  از  اينان،  بودند. 
آنان  به  کردند.  خلافت  مصر  در  سپس  (تونس)  آفريقا 
فاطمی گفته می شد؛ زيرا خود را از نسل امام علی  
و حضرت فاطمه سلام الله عليها می دانستند. مؤسس آن، 
مصر  ٣٥٨ق  سال  در  آن ها  است.  «عبيدالله المهدی»١ 
بنا  خود  پايتختِ  عنوان   به  را  قاهره  و  کرده  تصرف  را 

کردند.

مسجد الازهر قاهره



  ۹۵  

در طول دورهٔ خلافت فاطميان، با وجود جنگ های 
صليبی و بی نظمی ها و شورش ها، امور مصر رونق فراوان 
افزايش  نيز  هنری  و  فکری، ادبی  فعاليت های  و  گرفت 

يافت.

اسماعيليان ايران
فاطميان از موقعيت خود برای نشر مذهب اسماعيليه 
می بردند.يکی  بهره  ــ  ايران  جمله  از  ــ  مختلف  نقاط  در 
مذهب  اين  به  اسماعيلی،  مبلغان  تبليغات  با  که  کسانی  از 

سکهٴ المعز خليفهٴ فاطمی

درآمد، حسن صباح بود. وی در سال٤٦٩ق به مصر سفر 
کرد و يک سال و نيم در آنجا ماند. در اين زمان، خليفهٔ 
پسرش  دو  بين  او،  مرگ  با  بود.  «مستنصر»  فاطمی، 
ــ اختلاف افتاد١. حسن صباح از نزار   ـنزار و مُسْتعَْلیٰ  ـ
سال٤٨٣ق  ايران، در  به  بازگشت  از  پس  و  کرد  حمايت 
قلعهٔ «الموت» را در ارتفاعاتِ شمالی قزوين تصرف کرد 
و حکومتِ  «اسماعيليانِ نزاری» را تشکيل داد. پايان اين 
حکومت به دست هلاکوخان مغول بود که در سال٦٥٤ق 

قلعهٔ الموت را تصرف و ويران کرد.

١ــ پيروانِ نزار، اسماعيليانِ نزاری، و پيروانِ مُستعلیٰ، اسماعيليان مستعلَوی را تشکيل دادند.



  ۹۶  

قلعه های اسماعيليه در ايران در دوران حسن صباح

دريای خزر

قلاع اسماعيليه
شهر

مناطق کوهستانی

راهنمای نقشه



  ۹۷  

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

سيّد رضی  و نهج البلاغه
درخشان تـرين  از  يـکی  لـقب  شريف رضی،  يـا  سيّد رضی 
محمدبن  حسين بن موسی  او  نسب  و  نام  است.  شيعه  علمی  چهره های 
و  وی  بنابراين  بود؛  بن محمد بن موسی بن ابراهيم بن موسی الکاظم  
برادرش ــ علی که معروف به سيد مرتضی علم الهدی بود ــ از نسل امام 
 ـحسين ــ  هفتم بوده اند. او در سال ٣٥٩ق در بغداد زاده شد. پدرش ـ
نقيب سادات بود و به امور آنان رسيدگی می کرد و اين مقام پس از پدر، به 
استعداد  و  طفوليت، نبوغ  اوان  همان  از  سيّد رضی  رسيد.  سيّد رضی 
عجيبی داشت. از ده سالگی سرودن شعر را آغاز کرد و از همان دوران 
طفوليت به همراه برادرش، به افتخارِ شاگردی شيخ مفيد نائل آمد. در 
که  کرد  رؤيا،  مشاهده  عالم  در  شيخ مفيد  شبی  که  شده  نقل  باره،  اين 
و   ـ حسن  ـ خردسالش  فرزندِ  دو  دست  عليها  سلام الله  فاطمه  حضرت 

حسين عليهما السلام ــ را گرفته و نزد او آمد و فرمود: ای شيخ، به آنان علم فقه بياموز! شيخ از اين رؤيا در تحيّر 
بود که صبحگاهان، مادرِ سيّد رضی و سيّد مرتضی در حالی که دست آن دو را گرفته بود نزد شيخ آمد و به او گفت: 
ای شيخ به اين دو، علم فقه بياموز! و شيخ تعبير رؤيای خود را بازيافت. سيّد رضی پس از عمری نسبتاً کوتاه و پس 
از خدمات علمیِ  فراوان، در ششم محرم سال٤٠٦ق رحلت کرد و در خانه اش ــ کنار حرم کاظمين عليهما السلام ــ 
در بغداد دفن شد. گفته اند: برادرش ــ سيّد مرتضی ــ از شدت اندوه، نتوانست در مراسم تشييع او شرکت کند. از 
مهم ترين آثار سيّد رضی، کتاب نهج البلاغه است. وی پس از نوشتن کتابِ خصائص الائمة، به فکر جمع آوری بخشی 
از خطبه ها،  نامه ها و کلماتِ کوتاهِ اميرمؤمنان امام علی  افتاد. از اين رو، نهج البلاغه را فراهم آورد که شاهکاری 

ادبی است و شرح های فراوان بر آن نگاشته شده است.



  ۹۸  

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ آيا تشيّع در دورهٔ حضور ائمه روندِ رو به گسترش داشت؟ توضيح دهيد.
٢ــ عوامل گسترشِ روز افزون تشيع را برشماريد.

٣ــ قديم ترين ناحيهٔ شيعه نشين در ايران کجا بود و چه کسانی تشيّع را به آنجا رساندند؟
٤ــ عواملی که موجب بروز انشعابات در تشيع شد را برشمرده و به صورت خلاصه توضيح دهيد.

٥ ــ مهم ترين فرقه های منشعب از تشيع را برشمرده و يکی از آن  ها را معرفی کنيد.
٦ ــ عواملِ اصلی قيام های علويان را بيان کنيد.

٧ ــ مهم ترين قيام های علويان در عصر عباسيان را برشمرده و يکی از آن ها را معرفی کنيد.
٨   ــ حکومت های علويان در عصر عباسيان را برشمرده و يکی از آن ها را معرفی کنيد.

١ــ دربارهٔ سابقهٔ تاريخی قم و نقش آن در گسترش تشيع تا عصر حاضر، پژوهشی فراهم کنيد.
٢ــ دربارهٔ نقش دولت آل بويه در حمايت از شيعيان  و دانشمندان شيعی جست و جو کرده و پژوهشی ارائه 

کنيد.



  ۹۹  

اسلام در اَندُلُس

بخش سومبخش سوم



  ۱۰۰  

فتح اَندُْلُسْ؛ علل و چگونگی 
از  بخشی  به  مسلمانان  که  است  نامی  اندلس ، 
شبه جزيرهٔ ايبری ، واقع در جنوب اسپانيا و جنوبِ شرقی 
پرتغال و گاه به تمام آن داده اند . مسلمانان در اواخر سدهٔ 

اوّل هجری توانستند اين منطقه را فتح کنند . 
موسوم  است  شخصی  فتح ،  اين  اصلی  قهرمانِ 
حاکمِ  ــ  نصَُيْر  بن  موسی  غلامِ  او  زياد » .  بن  به  « طارق 
طارق  بود .  ــ  اموی  عبدالملک  وليد بن  طرفِ  از   آفريقا 

نهم
س 
در

٩

اسلام در اَندُلُس

مقدمه
از خلال درس ها گذشته دانستيم که قلمرو اسلامي در طول دوران بني اميه و بني عباس ، رشد 
در  اروپا  به  اسلام  ورود  چگونگي  درس  اين  در  داد .  قرار  پوشش  تحت  را  بسيار  مناطق  و  کرد  زياد 

سده ها اوليه بررسي مي شود .
اهميت  از  که  بود  اروپا  به  اسلام  رسمي  ورودِ   منزلهٴ  به  مسلمانان  توسط  اَنْدُلُس (اسپانيا)  فتح 
چگونگي  درس با  که در اين  مواجه شد  غمبار  قرن، با سرنوشتي  چند  اما پس از  است؛  برخوردار  بالايي 

آن آشنا مي شويد.

١ــ اين شهر ، در غربی ترين قسمتِ شمال آفريقا و در ساحلِ جنوبیِ تنگهٔ  جبل طارق واقع بود .
٢ــ اين تنگه ، دريای سرخ را به اقيانوس اطلس متصل می کند . پس از عبورِ طارق بن زياد  ، شبه جزيره ای که در ناحيه شمالِ شرقی اين تنگه است 

به جبل طارق معروف شد  و تنگه نيز پس از آن ، تنگهٔ جبل طارق ناميده  شد ( بنگريد به: دايرة المعارف مصاحب ، مدخل جبل طارق ).

خود حاکم « طنَجْه »١ بود ؛ بدين لحاظ ، نسبت به اندلس ، 
فرمانِ  به  ق ،   ٩٢ سال  در  او ،  داشت .  خوبی  آگاهی های 
ـ به تعداد هفت تا دوازده  موسی بن نصَُيْر ، به همراه سپاهی ـ
ـ به وسيلهٔ کشتی هايی ، از عرضِ تنگه٢ گذشت و  هزار نفر ـ
به سواحلِ جنوبیِ اندلس رسيد.طارق بن زياد موفق شد 
در مدتی کوتاه ــ قريب به يک سال ــ شهرهای متعددی 

را از جنوب تا شمال اندلس به تصرف در آورد.
از سوی ديگر، موسی بن نصَُيْر نيز در سال ٩٣ ق، 



  ۱۰۱  

س 
اندل

تح 
ف

 م.
٧١

١ /
ق.

 ٩٢
ياد 

ن ز
ق ب

طار
سير 

   م
     

 
صير 

ن ن
ی ب

وس
ر م

مسي
     

    
سی

 مو
 بن

زيز
دالع

ر عب
مسي

     
    

س 
اندل

در 
ان 
لمان

مس
که 

قی 
ناط

   م
     

 
د. 

ردن
ح ک

  فت
     

  
ند  

کرد
تح 

ن ف
مانا

مسل
که 

قی 
ناط

   م
     

 
ند.

شست
ب ن

 عق
 آن

 از
   و

     
 



  ۱۰۲  

فتوحات  و  گذشت  طارق  جبل  تنگهٔ  از  عظيم،  سپاهی  با 
تا  شد،  غرب  راهی  طارق،  سپس  کرد.  تکميل  را  طارق 
سرزمين های شمال غربی را فتح کرد، و موسی بن نصير نيز 
به سمت کوه های پيرْ نِه در منتهی اليه شمالِ شرقی اندلس 
پيش رفـت تـا بقايـای ويزيگوت ها١ را از بين ببرد. وی 
قصد داشت از اين مسير وارد فرانسه شود و پس از فتحِ 
بازگردد.  شام  به  قُسْطنَطْنَيّه،  راه  از  اروپا،  شرقیِ  جنوب 
ــ   عبدالملک  وليدبن  ــ  اموی  خليفهٔ  نابه جای  اقدامِ  اما 
در فراخوانیِ موسی بن نصير و طارق بن زياد به دمشق ، 
مانع انجامِ اين کار شد ؛ اقدامی که می توانست اسلام را به 

تمامی اروپا نشر دهد . 
موسی بن نصير ، شهر « اشبيليه » را پايتختِ اندلس 
قرار داد و فرزندش ــ عبدالعزيز ــ را بر آنجا گماشت و 
دمشق  به  ق   ٩٥ سال  در  زياد ،  بن  طارق  همراه  به  خود ، 

رفت ٢.
پيروزی  عوامل  می توان  جمع بندی،  يک  در 

مسلمانان در فتح اندلس را در موارد زير خلاصه کرد:
ستمگری  از  اندلس  مردم  عمومی  نارضايتی  ١ــ 

پادشاه ويزيگوت ها (رودريک)؛
٢ــ امتيازاتِ موهومِ کليسا و بی عدالتی هايی که به 

نام دين حضرت مسيح   رايج شده بود؛
٣ــ ندای برابری و نفی تبعيضِ نژادی و اجتماعی 

که مسلمانان ــ به پيروی از اسلام ــ سر می دادند؛

١ــ ويزيگوت ها، ساکنان پيشين اندلس بودند که نزديک به سه قرن بر اين سرزمين حکم راندند و پادشاه آنان در اين زمان، رودريک بود.
٢ــ  ورود اين دو سردارِ فاتح  ، با بيماری وليد بن عبدالملک همزمان بود. از اين رو ، جانشينِ خليفه ــ سليمان بن عبدالملک ــ اصرار داشت که 
ورود آن دو ، به همراه غنا ئم، با کمی تأخير انجام گيرد تا با مرگ وليد ، فتح اندلس به نام او رقم خورَد. اما موسی بن نصير ــ بی توجه به اين درخواست ــ 
وارد دمشق شد. همين امر موجب شد وی و فرزندش ــ  عبدالعزيز ــ مورد خشم سليمان قرار گيرند . خودش عزل و شکنجه شد و فرزندش نيز پس از مدت 

کوتاهی ، طی يک توط  ئهٔ مرموز کشته شد!

٤ــ رفتارهای انسانی مسلمانان با مردم مناطقِ فتح 
شده.

زمانِ  در  اندلس  فتح  هرچند  که  است  توجه  شايان 
اصلی،  فاتحانِ  امّا  پيوست ،  وقوع  به  امويان  حاکميت 
آشنايی  اسلامی  تعاليم  با  کمابيش  که  بودند  مسلمانانی 
داشتند . فرامين رسول خدا  دربارهٔ چگونگی رفتار 
با طرف مقابل در جنگ ها، به گوش آنان رسيده بود . از 
اين رو ، فتح اندلس ، آثار مثبتی برای مردم اين ناحيه به 

دنبال داشت که عبارت بود از :
مسيحی  عمدتاً  ــ که  اندلس  ساکنان  آشنايی  ١ــ 

بودند ــ با تعاليم آسمانیِ دين اسلام؛
سايهٔ  در  اروپا،  علمیِ  رشدِ  زمينه های  پيدايشِ  ٢ــ 
به  که  است  گفتنی  مسلمانان.  علمی  تجاربِ  با  آشنايی 
به  ناآگاهی  و  جهل  تاريکیِ  در  اروپا   ، اندلس  فتح  هنگامِ 
علمی  نوآوری  هرگونه  با  کليسا،  رهبران  و  می برد،  سر 
مخالفت می ورزيدند و دانشمندان را به پای ميز محاکمه 

می کشاندند؛
٣ــ نفی تبعيضات کاذب و موهوم دينی و نژادی که 

از سوی رهبرانِ کليسا نيز ترويج می شد؛
کمرشکن  و  سنگين  مالياتیِ  نظام  شدن  تبديل  ٤ــ 
از  که  ( جزيه )  سرانه  ماليات  نظام  به  اندلس،  فتح  از  پيش 
غيرمسلمانان برای حمايت از مال و جانشان گرفته می شد 

و مبلغی اندک بود.



  ۱۰۳  

سه  به  می توان  را  اندلس  در  مسلمانان  حکومت 
دوره تقسيم کرد:

١ــ دورهٔ حاکميتِ واليانِ دست نشاندهٔ امويان (٩٣ 
تا ١٣٨ ق).

٢ــ دورهٔ حاکميتِ مستقيمِ امويان، پس از سقوط 
اندلس  به  آنان  بقايای  فرار  و  دمشق،  در  امويان  خلافت 

(١٣٨ تا ٤٢٢ ق). 
حـاکميت مـلوک الطوايـفی  ٣ــ دورهٔ مـعروف بـه 

(٤٢٢ تا ٨٩٧ ق).
در  نشانده:  دست  واليانِ  حاکميت  دورۀ  الف) 
دورهٔ اوّل، پس از فتحِ نواحیِ مختلف اندلس، واليانی چند 
بر آن ، حکم راندند. طی اين مدت، مسلمانان تلاش کردند 
فرانسه را نيز تصرف کنند، امّا پس از يک سلسله جنگ 
و درگيری در مناطق جنوبی فرانسه، ناچار به عقب نشينی 
شدند. از مهم تـرين و خونين تـريـن اين درگيری  ها، واقعهٔ 

يک توضيحيک توضيح

مسلمانانِ فاتح، تعاليم و رفتارهای رسول خدا  در  جنگ ها را به خاطر داشتند که بخشی از آن ها بدين 
قرار است:

١ــ  عدم کشتار زنان، کودکان، پيران و فراريانِ دشمن 
٢ــ  پرهيز از بستن يا مسموم کردن آب آشاميدنی دشمن 

٣ــ  پرهيز از به آتش کشيدن باغ ها و مزارعِ دشمن  
٤ــ عفو و آزادیِ اسيران ، مگر در موارد استثنايی

٥ ــ  مُثله نکردنِ کشته های دشمن ؛ (مثله کردن، يعنی بريدن اعضایِ بدنِ کشته ها) 
٦ ــ پرهيز از گرفتن پول يا مالی در برابر تحويل دادن اجساد دشمنان 

٧ــ پرهيز از عبور دادنِ بازماندگانِ کشتگان، از کنار اجساد آن ها 
٨ ــ تأکيد بر امانت داری، حتی نسبت به امانت های دشمنان 

« بلاط الشهداء» بود. اين واقعه در رمضانِ  سال ١١٤ق 
در محلی موسوم به « تورو پوآتيه» در جنوب فرانسه، ميان 
و  ــ  غافِقی  عبدالرحمان  فرماندهی  به  ــ  مسلمانان  سپاه 
سپاهِ مسيحيان ــ به فرماندهی شارل مارتل ــ رخ داد. اين 
جنگ، به علت فراوانی سپاهِ شارل مارتل، شبيخونِ آنان 
به پشتِ سپاه مسلمانان و از هم پاشيدگی آن، و نيز کشته 
عقب نشينی  و  شارل  سپاهِ  پيروزی  به  آنان،  فرمانده  شدن 
و  فرانسه  فتح  به  موفق  مسلمانان  و  شد  منجر  مسلمانان 

ديگر نقاط اروپا نشدند.
ب) دورۀ حاکميت مستقيم امويان؛ امارت ــ 
ـ  ـ آخرين خليفهٔ اموی ـ خلافت: با شکست مروانِ حمار ـ
در سال ١٣٢ ق و تعقيب بنی اميه توسط بنی عباس، يکی از 
نوادگانِ هشام بن عبدالملکِ اموی، به نام عبدالرحمان بن 
معاوية بن هشام و معروف به «الداخل» به سوی فلسطين 
و سپس آفريقا فرار کرد. او پس از پنج سال سرگردانی، 



  ۱۰۴  

از  که  ــ  آفريقايی  بربرهای  از  عده ای  توانست  سرانجام 
سازد.  همراه  خود  با  را  ــ  بودند  مادری اش  بستگان 
وجود ناآرامی ها و درگيری  ها ميان مسلمانانِ فاتحِ اندلس 
به او فرصت داد تا با تصرف شهر قرطبه در سال ١٣٩ ق، 
حکومتِ امويان را در اندلس پايه ريزی کند. عبدالرحمان 
تا سال ١٦٣ ق سرگرم سرکوب شورش های داخلی بود و 

پس از آن، به سال ١٧٣ ق درگذشت.
جانشينان او تا سال ٣١٧ ق مجدداً درگير جنگ ها 
از  مسيحيان  حملات  نيز  و  داخلی  شورش های  برخی  و 

جدول خلفای اموی در اندلس 
سال خلافت نام خليفه رديف 
١
٢
٣
٤
٥
٦
٧
٨
٩
١٠
١١
١٢

١٣

١٤
١٥

١٦

عبدالرحمان بن معاويه (عبدالرحمان اول معروف به الداخل) 
هشام بن عبدالرحمان (هشام اول)

حَکَم بن هشام (حَکَم اوّل)
عبدالرحمان بن حَکَم (عبدالرحمان دوم)

محمد بن عبدالرحمان (محمد اول)
منذر بن محمد

عبدالله بن محمد 
عبدالرحمان بن محمد (عبدالرحمان سوم) 

حَکَم بن عبدالرحمان (حَکَم دوم)
هشام بن حَکَم (هشام دوم)

محمدبن هشام (محمد دوم)
سليمان بن حَکَم 

محمد بن هشام (محمد دوم)
هشام بن حَکَم (هشام دوم)

سليمان بن حَکَم 
علی بن حمود (از خلفای بنی حمود)

عبدالرحمان بن محمد (عبدالرحمان چهارم)
قاسم بن حمود (از خلفای بنی حمود)

يحيیٰ بن علی (از خلفای بنی حمود)
قاسم بن حمود 

عبدالرحمان بن هشام (عبدالرحمان پنجم)
محمد بن عبدالرحمن (محمد سوم) 

يحيی بن علی (از خلفای بنی حمود)
هشام بن عبدالرحمان (هشام سوم) 

 ـ   ١٣٨ ق  ١٧٢ـ
١٨٠ــ ١٧٢ ق
٢٠٦ــ١٨٠ ق 
٢٣٨ــ٢٠٦ ق 

٢٧٣ــ  ٢٣٨ ق 
٢٧٥ــ٢٧٣ ق

 ـ ٢٧٥ ق  ٣٠٠ـ
٣٥٠ــ٣٠٠ ق 
٣٦٦ــ٣٥٠ ق 

 ـ ٣٦٦ ق دورهٔ اول خلافتش ٣٩٩ـ
دورهٔ اول خلافتش ٤٠٠ ــ٣٩٩ ق 

دورهٔ اول خلافتش ٤٠٠ ق
دورهٔ دوم خلافتش ٤٠٠ ق

دورهٔ دوم خلافتش ٤٠٣ ــ٤٠٠ ق 
دورهٔ دوم خلافتش ٤٠٧ــ٤٠٣ ق

٤٠٧ ق 
٤٠٨ ــ ٤٠٧ ق 

دورهٔ اول خلافتش ٤١٢ ــ ٤٠٨ ق 
دورهٔ اول خلافتش ٤١٣ ــ ٤١٢ ق 
دورهٔ دوم خلافتش ٤١٤ ــ ٤١٣ ق

 ٤١٤ق 
٤١٦ ــ ٤١٤ ق 

دورهٔ دوم خلافتش ٤١٨ ــ  ٤١٦ ق 
 ـ ٤١٨ ق  ٤٢٢ ـ

سوم  عبدالرحمان  سال،  اين  در  بودند.  جنوب  و  شمال 
 ـهشتمين حکمران امویِ اندلس ــ خود را خليفه الناصر  ـ
خواند، و اين در حالی بود که حکمرانانِ قبلی، خود را 
امير می خواندند. حکومت اموی اندلس در اين دوره ، 
قدرت و نفوذ کم مانندی به دست آورد و اندلس اسلامی، 
آرامش و امنيتِ دوباره يافت. خليفه الناصر، بسياری از 
را  رفته  دست  از  شهرهای  و  کرد  سرکوب  را  مخالفان 
صنعت،  رونقِ  دورهٔ  همچنين،  او،  دورهٔ  گرفت.  بازپس 

تجارت، هنر، ادبيات و علوم به شمار می رود.



  ۱۰۵  

درگيری های  دوباره  سوم،  عبدالرحمانِ  از  پس 
با  غالباً  که  درگرفت  مسيحيان  و  مسلمانان  ميان  متعددی 
پيروزی مسلمانان خاتمه يافت. از اين رو، امرای مسيحیِ 
به  دوره،  اين  در  شدند.  صلح  خواستار  مختلف  نواحی 
مدت ٣٥ سال، وزارت در دستِ فردی به نام محمد بن ابی 
عامر ــ ملقَّب به المنصور ــ و فرزندش ــ عبدالملک  ــ 
و  مسيحيان  حملاتِ  دفع  در  مهمی  نقش  دو،  اين  بود. 
رونق و شکوفايی حکومت مسلمانان در اندلس داشتند، 
امّا پس از آنان، اندلس به ورطهٔ جنگ های داخلی کشيده 
شد. اين وضع، در نهايت به سقوط خلافتِ امويانِ اندلس 
دستِ  به  مختلف  شهرهای  شد١.  منجر  ق   ٤٢٢ سال  در 
حکومت  سومِ  دورهٔ  و  افتاد  عرب  متعدد  خاندان های 
مسلمانان بر اندلس ــ يعنی دورهٔ ملوک الطوايف ــ آغاز 

شد.
پس  الطـوايف:  ملوک  حکومـت  دورۀ   ج) 
اعظم  بخشِ  سياسیِ  وحدتِ  اندلس،  امويان  سقوط  از 
حکمرانانِ  مختلف،  مناطق  و  پاشيد  هم  از  سرزمين  اين 
متعددی يافت و آشوب ها و ناآرامی های سياسیِ پايتخت، 
به  که  داد  اجازه  استان ها  فرمانروايان  و  دولتی  عُمّالِ  به 

تدريج استقلالِ خود را اعلام کنند.
سال  به  مختلف،  مناطقِ  در  طلبی  استقلال  آغازِ 
دولتِ  ق،   ٤٢٢ سال  در  که  آن  تا  بازمی گردد،  ٤٠٠ ق 
ـ موسوم  امويان در قرطبه، به دست يکی از همين مدعيان ـ
بنی جَهْوَر،  دولت  مؤسسِ  شد.  سرنگون  بنی جَهْوَرــ  به 
سقوط  از  پس  که  داشت  نام  جَهْوَر  محمدبن  جَهْوَربن 
امويان، قدرت را به دست گرفت و دولت او و فرزندانش، 
قرن  نيم  و  چهار  طول  در  يافت.  ادامه  ق   ٤٦٢ سال  تا 
مختلف،  شهرهای  و  نواحی  ملوک الطوايفی،  حکومت 

١ــ در اين دوره که سه قرن طول کشيد، شانزده نفر از امويان حکومت کردند.

دولت های گوناگونی را تجربه کرد. تعداد اين دولت  ها را تا 
پايان عصر ملوک الطوايفیِ اندلس ٣٨ دولت برشمرده اند.

اميران مرابطون در شمال و غرب آفريقا و اسپانيا 

يوسف بن تاشفين (٤٥٣ ق)
ابراهيم بن ابی بکر (٤٦٧ ــ٤٦٢ ق) 

علی بن يوسف (٥٠٠ ق) 
تاشفين بن علی ( ٥٣٧ ق )

ابراهيم بن تاشفين (٥٤٠ ق)
اسحاق بن علی (٥٤١ ــ٥٤٠ ق) 

در طول اين دوره، مسيحيان حملاتِ گسترده ای را 
متوجه اين دولت  شهرهای کوچک و بزرگ می کردند. در 
سال ٤٨٧ ق، مسيحيان، شهر طـُليَْطلَه را تصرف کردند. 
از آنجا که اميرانِ ديگر شهرها، خود را در خطر می ديدند 
در  مرابطون  سلسلهٔ  فرمانروای  ــ  يوسف بن تاشفين  از 
سپاهی  با  نيز  وی  کردند.  کمک  درخواست  ــ  مراکش 
دريافت  داد، امّا  شکست  سختی  مسيحيان را به  بزرگ، 
که دولت های ضعيف و رقيبِ مسلمانان در اندلس، توانِ 
مقابله با مسيحيان را ندارند و به زودی، اندلس به دست 
از  نيز  مراکش  سرزمين  و  کرد  خواهد  سقوط  مسيحيان 
سال  در  رو،  اين  از  ماند.  نخواهد  امان  در  آنان  تهديد 
اندلس  روانهٔ  ملوک الطوايف،  براندازی  قصد  به  ٤٨٣ق 
شد و با تصرف شهرهای بزرگ آنجا، به تدريج بر سراسر 
اندلس دست يافت. حکومت او و فرزند و نوادگانش تا 

نيم قرن به درازا کشيد.
با  معارضه  به  موحّدون  دولت  ٥١٧ ق،  سال  در 
دولتِ مرابطون برخاست. «محمد بن عبدالله بن تومَرْت» 
حسنِ  امام  نسلِ  از  را  خود  و  بود  دانشمند  فردی  که 
است.  دولت  اين  سلسلهٔ  سر  برمی شمرد،  مجتبی  



  ۱۰۶  

و  است  محمد   آل  مهدیِ  همان  که  شد  مدعی  وی 
او  کند١.جانشين  جذب  خود  به  را  بربر  قبايل  توانست 
 ـعبدالمؤمن بن علی ــ دولت موحّدون را در سال ٥٢٤  ق  ـ
تأسيس کرد. وی در سال ٥٤١ ق به حکومت مرابطون بر 

مراکش و سپس اندلس پايان داد. 

اميران موحّدون شمال آفريقا و اسپانيا

عبدالمؤمن بن علی کومی (٥٢٤ ق) 
يوسف بن عبدالمؤمن (٥٥٨ ق)

يعقوب بن يوسف ملقب به منصور (٥٨٠ ق)
محمدبن يعقوب ملقب به ناصر (٥٩٥ ق) 

يوسف بن محمد (يوسف دوم) ملقب به مستنصر (٦١٠ ق) 
عبدالوحيد بن يوسف اول ملقب به مخلوع (٦٢١ ق) 

يحيیٰ بن محمد ملقب به مستعصم (٦٢٤ــ٦٢٣ ق) از اين زمان به بعد 
اقتدار موحّدون دستخوش معارضهٴ دو امير زير بود :

١- ادريس بن يعقوب ملقب به مأمون (٦٣٠ــ ٦٢٤ ق) 
٢- عبدالوحيد بن ادريس اول ملقب به رشيد (٦٣٠ ق) 

عبدالوحيد بن ادريس اول ملقب به رشيد ( ٦٣٣ ق) 
علی بن ادريس اول ملقب به سعيد (٦٤٠ ق) 

عمربن اسحاق ملقب به مرتضی ( ٦٤٦ ق) 
ادريس بن محمد دوّم ملقب به واثق (٦٦٨- ٦٦٥ ق) 

دستخوش  اندلس  موحّدون،  حاکميت  روزگار  در 
قلمرو  و  شد  مسيحيان  پی در پی  حملاتِ  از  عظيمی  موج 
مسلمانان در شرق و غرب، يکی پس از ديگری به دست 
مسيحيان افتاد. از آن پس، اوضاع اندلس رو به پريشانی 
نهاد و تضعيفِ روزافزون موحدون و انقراضشان در سال 
اندلس  ديگرِ  شهرهای  تصرف  در  را  ق،مسيحيان   ٦٢٠
مصمم تر ساخت. هنوز قرن هفتم هجری به پايان نرسيده 
بود که تمام شهرهای اسلامی اندلس در شمال و غرب و 
شرق، به دست مسيحيانِ فرانسه افتاد و از قلمروِ حاکميت 
مسلمانان در اندلس، جز غَرْناطه در جنوب، و چند شهر 

١ــ او در سال ٥٢٤ ق درگذشت.

کوچک ديگر، چيزی باقی نماند.
حکومت  ( بنی اَحْمَر)  بنی نصر  دولت  غَرْناطه،  در 
داشت. مؤسسِ آن، «محمدبن يوسف نصری» ــ معروف 
دولتِ  ضدّ  بر  که  بود  بنی نصر  خاندان  از  ــ  ابن اَحْمَر  به 
در  ق   ٦٣٥ سال  در  و  برداشت  شورش  به  سر  موحّدون 

غرناطه، دعوی استقلال کرد. 
مسيحيان پس از تسلط بر شهرهای بزرگِ اندلس، 
بارها به قلمرو ابن احمر يورش بردند، امّا هر بار با مقاومت 

شديدِ سپاهيانِ غرناطه روبه رو شدند. 
بنی نصر يا بنی احمر، بيش از دو قرن و نيم بر جنوب 
از  پس  ق،   ٨٩٨ سال  در  سرانجام  راندند.  حکم  اندلس 
امير  آخرين  علی،  بن  محمد  ابوعبدالله  که  صلحی  پيمان 
کرد،  امضاء  اسپانيا  پادشاه  پنجم،  فرناندوی  با  بنی نصر 
شهر غرناطه و تمامی اندلس به تصرف مسيحيان درآمد. 
اين واقعه پايانی بر هشت قرن حضور و حکومت مسلمانان 

در اندلس بود.

در  مسلمانان  حکومت  سقوط  اصلی  عوامل 
اندلس

١ــ عوامل سياسی: 
ــ تجميعِ قدرت مسيحيانِ اروپا بر ضدّ اسلام؛ 

ــ اختلافات و رقابت های دولت شهرها با يکديگر 
با  آن ها  هم پيمانی  و  واليان،  و  وزرا  خيانت  ــ 

مسيحيان، بر ضدّ رقبای مسلمان؛
(بغداد)  عباسی  خلافت  مرکز  از  اندلس  دوری  ــ 
در  مسلمانان  از  حمايتِ  در  عباسی  خلفای  بی لياقتی  و 

اروپا.



  ۱۰۷  

٢ــ عوامل فرهنگی:
تبليغ  برای  مسيحی  مبلغانِ  به  دادن  ميدان  ــ 

مسيحيت در ميان مسلمانان؛ 
ــ ازدواجِ حُکّام با زنان مسيحی و نفوذ مسيحيت 

به دربارِ حاکمان.
٣ــ عوامل اخلاقی:

بين  در  شهوت رانی  و  شراب خواری  ترويج  ــ 
جوانان مسلمان به وسيلهٔ رهبرانِ کليسا؛

ــ خوشگذرانی و عشرت طلبی حاکمان، و بنا کردن 
کاخ های مجللّ و حرمسراها.

سقوط اندلس ، پيامدهای تلخی برای مسلمانان به 
دنبال داشت. مسيحيان به هيچ يک از مفادِ پيمانِ صلح با 

ابوعبدالله ــ آخرين حاکم غرناطه ــ عمل نکردند.
اسلام  کيش  ترک  به  مجبور  را  مسلمانان  آنان، 
صورت،  اين  غير  در  می کردند،  مسيحيت  آيين  قبول  و 
انتظارشان  شکنجه و سوزانده شدن به صورت زنده، در 

بود! 
اسقفِ اعظمِ شهر طلُيَْطلَه فتوا داد که همهٔ اعرابِ 
شمشير  تيغ  دم  از  فرزندان  و  زن  با  را  غيرمسيحی 
بگذرانند و نيز فرمان داد کتاب های بسياری از مسلمانان 
از  مسلمانان  همهٔ  اخراجِ  حکمِ  سرانجام،  و  بسوزانند  را 
اندلس را صادر کردند و تعداد زيادی از آن ها در بين راه 

به قتل رسيدند! 

محاکم  م)   ١٤٩٢) ايزابلا  و  فرديناندو  وسيلۀ  به  اسپانيا  مجدد  تسخير  پايان  در 
تفتيش عقايد و تعقيب مسلمانان و کليميان به پا شد. حکمِ اين دادگاه ها را جلادان 

داوطلبی که چهرۀ خود را می پوشاندند، به موقع اجرا می گذاشتند.

   برادران هم عقيده در تظاهرات هفتۀ مقدس



  ۱۰۸  

جنايـات  ــ  فـرانسوی  مـورخِ  ــ  گـوستاولـوبـون 
و  دانسته  بی نظير  را  مسلمانان  حقِ  در  اندلس  مسيحيان 
نظر  از  مسلمانان،  اخراج  از  پس  اندلسِ  عقب ماندگی  از 

کشاورزی و صنعت و مظاهر تمدن، گزارش قابل توجهی 
ارائه کرده است.١

١ــ لوبون، گوستاو، تمدن اسلام و عرب، ص ٧٢٤ــ ٧٤١. 

تتتتتحححححححللللللللليييييييلللللل ششششششششمممممممممااااا دررررررببباااااااااارهٔٔ وضضعع غمبارِتحليل شما دربارهٔ وضع غمبارِ مسلمانانِ اندلس و علل آن چگونه است؟ 

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

ميراث اسلامی اندلس 
دورهٔ حاکميت مسلمانان در اندلس با پيشرفت های 
شگرف علمی و تمدنی همراه بود، به گونه ای که می توان 

به جرأت گفت، اروپائيان، بخشی از پيشرفت های علمی 
تمدن  و  فرهنگ  با  آشنايی  مرهون  را  بعد  قرونِ  در  خود 
مسلمانان اندلس هستند. اين پيشرفت ها در عرصهٔ علومِ 

کاخ حمراء غرناطه



  ۱۰۹  

گوناگون و نيز هنر و معماری به چشم می خورد.
مؤثری  و  پويا  نقشِ   توانستند  اندلس  مسلمانانِ 
دانش هايی  کنند؛  ايفا  گوناگون  دانش های  پيشبرد  در 
همچون: علوم قرآنی و تفسير، علوم حديث، فقه، کلام، 
فلسفه، ادبيات و شعر، پزشکی، داروسازی، گياه شناسی 
مسلمانان  است  گفتنی  نجوم.  و  رياضيات  کشاورزی،  و 
اندلس علاوه بر ترجمهٔ آثارِ علمی از ديگر زبان ها، زمينهٔ 
فراهم  نيز  را  اروپايی  زبان های  به  اسلامی  آثار  ترجمهٔ 

کردند.
آنان در عرصهٔ هنر نيز خلاقيت و آفرينش کم نظيری 
از خود نشان دادند. در آنجا، خطِ مغربی و نيز خط نسخ 
شرقی رواج داشت و آن ها تلاش هايی را جهت زيباسازی 

ساختن  سفالگری،  هنر  رساندند.  انجام  به  خطوط  اين 
حيوانات،  و  پرندگان  اشکال  با  فام  زرين  سفالينه های 
و  منسوجات  همچنين  است.  اندلسی  هنر  ابتکاراتِ  از 
تزئينات  نيز  و  عاج،  روی  بر  کنده کاری  و  زيبا  فرش های 
اندلسی  هنر  جلوه های  ديگر  از  فلزی،  اشيای  روی  بر 

است.
اندلسِ اسلامی در عرصهٔ معماری نيز شکوفا بود. 
از نمونه های شگفتِ معماری اين دوره، به اين آثار می توان 
نزديکی  در  الزهراء  مدينة  قرطبه،  مسجد  کرد:  اشاره 
در  کاستيلخو  قصر  سَرَ قُسْطهَ،  در  جعفريه  قصر  قرطبه، 
و  الحمراء  مدينة  اِشْبيليه،  بزرگِ  مسجدِ  مُرْسيه،  نزديکی 

قلعه های نظامی فراوان.

مسجد قرطبۀ اندلس



  ۱۱۰  

١ــ اندلس چگونه فتح شد؟ به طور اختصار توضيح دهيد.
٢ــ عوامل پيروزی مسلمانان در اندلس چه بود؟

٣ــ آثارِ مثبت فتح اندلس را بيان کنيد.
٤ــ حاکميتِ امويان بر اندلس چه مدت به طول انجاميد و چه حوادثی را پشت سر نهاد؟ 

٥ــ دورهٔ ملوک الطوايفیِ اندلس ــ تا آغاز دورهٔ مرابطون ــ را به اختصار معرفی کنيد.
٦ــ دورهٔ مرابطون و موحّدون در اندلس را به اختصار معرفی کنيد.

٧ــ عوامل اصلی سقوط اندلس چه بود؟
٨ــ دو مورد از ميراث اسلامی اندلس را معرفی کنيد.

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

ابن رشد اندلسی 
پدر  شد.  زاده  اندلس  در  قُرْطبَه  شهر  در  ق   ٥٢٠ سال  در  رشد»  «ابن  به  معروف  احمد،  بن  ابوالوليد محمد 
اندلسی  عربِ  فيلسوفِ  بزرگ ترين  می توان  را  وی  بودند.  قرطبه  شهر  قاضیِ  و  دانشمندان  از  دو،  هر  پدربزرگش،  و 
دانست. شهرتِ خاص او، ناشی از شرح و تفسير آثار ارسطو ــ فيلسوف بزرگ يونانی ــ است، به گونه ای که اروپاييان 
لاتين  زبان های  به  را  رشد  ابن  آثار  آنان،  يافتند.  بيشتری  آشنايی  ارسطو،  انديشه های  با  رشد،  ابن  آثار  واسطهٔ  به  نيز 
و عبری ترجمه کردند و اکنون، اصلِ عربی بعضی از آثار ابن رشد از بين رفته، امّا ترجمه های لاتين و عبری آن ها 
موجود است. وی علاوه بر فلسفه، در فقه و پزشکی نيز تبحّر داشت و مدتی نيز در سِويل و قرطبه قاضی بود. وی آثار 
علمیِ زيادی از خود بر جای نهاد از جمله: تهافة التهافة (در ردّ کتاب تهافة الفلاسفهٔ غزالی)، جامع الفلسفه، تفسير 

مابعدالطبيعه، الکليات فی الطب، و رساله ای در حرکت افلاک. ابن رشد در سال ٥٩٥ ق در مراکش درگذشت.١

ااااااننننننننندددددددددددددلللسسسسس چچچچگگگگوننهه ففتح شد؟ ١١١ـــ
انا ل ز لللل اااا ٢٢٢٢٢

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ برای آگاهی بيشتر دربارهٔ اين شخصيت، بنگريد به: دايرة المعارف بزرگ اسلامی، ج ٣، ص ٥٨٣.

١ــ مسيحيانِ ساکن اندلس به لحاظ فرهنگی، سياسی و اجتماعی ــ قبل از ورود مسلمانان ــ وضع نامناسبی 
داشتند؛ در اين باره می توانيد با مطالعات بيشتر، توضيحات خوبی ارائه کنيد.

٢ــ دربارهٔ مدينة الزهراء يا مدينة الحمراء ــ که از مظاهر تمدن اسلامی در اندلس به شمار می آيند ــ پژوهشی 
تهيه کنيد.



  ۱۱۱  

فرهنگ و تمدن اسلامی

بخش چهارمبخش چهارم



  ۱۱۲  

تعريفِ فرهنگ و تمدن 
گوناگونی  تعاريف   ، واژه  دو  اين  از  يک  هر  برای 
می توان  تعاريف  اين  جمع بندی  در  امّا  است.  شده  ارائه 

آن ها را چنين تعريف کرد: 
و  انسان ها  تمايز  «وجه  از  است  عبارت  فرهنگ: 
حيوانات». توضيح آنکه انسان ها در بعضی از ويژگی های 
چگونگی  در  امّا  دارند،  مشترکاتی  حيوانات  با  جسمانی 
تأمين نيازهای جسمانی، و همين طور، در نيازهای معنوی 
تمايز  وجوه  مهم ترين  دارند.  تمايز  حيوانات  با  روحی  و 

معنوی انسان ها و حيوانات بدين قرار است:
شناخت و باورها، احساسات و گرايش ها، اخلاق، 
ارزش ها،  پرورش،  و  آموزش  زندگی،  شيوه های  هنر، 
شمار  به  فرهنگ  مقولهٔ  جزء  همگی  که  رسوم  و  آداب 

هم
س د

در

۱۰

فرهنگ و تمدن اسلامی (١)

مقدمه
تعاليم  که  عظيم  تمدني  پيدايش  برا  مناسب  زمينه ها  بروز  با  بود  همراه  اسلام  دين  ظهور 
ياد  مسلمانان  تمدن  يا  اسلامي  تمدن  عنوان  با  پديده،  اين  از  کرد.  ايفا  آن  در  را  اصلي  نقش  اسلامي 
تمدن  و  فرهنگ  شکوفايي  و  رشد  چگونگي  و   ، شکل گير عوامل  و  زمينه ها  درس  اين  در  مي شود. 

اسلامي و دوره ها آن بررسي و تحليل مي شود. 

می آيند.
اندوخته های  و  دستاوردها  «مجموعه  يعنی  تمدن: 
مادی و معنوی بشر که نمودِ بيرونی دارند»؛ توضيح آنکه 
انسان ها بر اساس فرهنگ خودشان اين امکان را می يابند 
که نيازهای مادی و معنوی خود را تأمين کنند. به عبارت 
ديگر، زمينه  های فرهنگی، چگونگی رفع نيازهای مادی و 
معنوی را تعيين می کند. بنابراين، علومِ مختلف، هنرها، 
در  انسان،  زندگیِ  مظاهر  ديگر  و  مشاغل  معماری ها، 
ياد  تمدن  عنوان  با  آن ها  از  که  می آيد  پديد  بيرونی  جهان 

می شود.

دوره های تمدن اسلامی 
تمدنِ اسلامی از بدو پيدايش تاکنون، دوره هايی را 



  ۱۱۳  

پشت سر نهاده است. در سده های آغازينِ اسلامی، اين 
برخی  امّا  داشت.  شکوفايی  و  رشد  به  رو  همواره  تمدن 
عوامل بيرونی و درونی، ضربات سهمگينی بر پيکرهٔ جهان 
اسلام وارد ساخت و موجب کنُدیِ حرکتِ تمدن اسلامی 
مقتدرِ  دولت  چند  پيدايشِ  رکود،  مدتی  از  پس  شد. 
اسلامی ــ همچون صفويه، عثمانی و گورکانی ــ خيزش 
مجددی برای تمدن اسلامی به دنبال آورد. امّا فروپاشی 
قرن  داشت.  دنبال  به  را  مجددی  رکودِ  دولت ها،  اين 
اخير ــ و به ويژه بروز انقلاب اسلامی ايران ــ را می توان 
نقطهٔ خيزش جديدی برای تمدن اسلامی به شمار آورد. 

اين سان  را  اسلامی  تمدن  دوره های  می توان  بنابراين، 
برشمرد١: 

١ــ دورهٔ پيدايش و شکوفايی 
٢ ــ دورهٔ اول رکود 

٣ ــ دورهٔ خيزشِ  پس از رکود اوليه 
٤ ــ دورهٔ دومِ رکود 

٥ ــ دورهٔ خيزشِ  پس از انقلاب اسلامی. 
درسِ   دو  در  نيز  و  درس،  اين  مباحثِ  ادامهٔ  در 

آينده، دوره های ياد شده بررسی خواهد شد.

١ــ در تقسيم بندی دوره های تمدن اسلامی و برخی از مباحثِ سه درسِ مربوط به فرهنگ و تمدن اسلامی به لحاظ دقت و تتبع خوب، از کتاب پويايی 
فرهنگ و تمدن اسلامی، اثر دکتر علی اکبر ولايتی استفاده شد.

يک توضيحيک توضيح
تمدن ايده آل

بر اساس باور ما مسلمانان و بسياری از پيروانِ ديگر اديان و مذاهب، بشريت در آينده، ظهور يک منجی جهانی 
و حکومت عادلانه اش را تجربه خواهد کرد. هر چند، در اين باره که آن منجی کيست، ميان پيروان اديان و مذاهبِ 
گوناگون، اختلاف وجود دارد، امّا همهٔ آنان، بهترين نوع زندگی را در آن حکومت جستجو می کنند. به ديگر سخن، 
بشريت قله های رفيعِ فرهنگ و تمدن را در حکومت عادلانهٔ جهانی فتح خواهد کرد؛ حکومتی که در آن، عقل و دانش، 
رشد و عمق چشمگيری داشته و نمودهای تمدنی در راستای يک زندگی خدايی و عدالت محور بروز خواهد کرد؛ و 
اين، همان تمدنِ ايده آلِ بشريت است. به اعتقاد شيعيان و بسياری از مسلمانان، آن منجی محمدبن حسن عسکری  

 ــ نهمين فرزند از نسل امام حسين  ــ است.

دورۀ پيدايش و شکوفايی تمدن اسلامی 
اسلام  ظهور  با  را  اسلامی  تمدن  شکل گيری  آغاز 
چند  هر  اسلام،  ظهور  از  پيش  دانست.  هم زمان  بايد 

برخی از دولت های مجاورِ جزيرة العرب ــ همچون ايران 
امّا  بودند،  برخوردار  تمدنی  مظاهر  بعضی  از  ــ  روم  و 
ظهور  با  نداشتند.  آن  از  چندانی  بهرهٔ  جزيرة العرب  مردم 



  ۱۱۴  

شکوفايی  و  پيدايش   سازِ  زمينه  عواملی،  دين  اسلام، 
تمدنی جديد شد که مهم ترين آن ها بدين قرار است:

و  قرآن  تمدنی  ــ  فرهنگی  آموزه های  ١ــ 
سنت 

جدّی  طور  به  مسلمانان  اسلام،  دين  ظهور  با 
بس  جايگاهی  از  عالمان  و  شدند  علم آموزی  به  تشويق 
رفيع برخوردار گشتند. در يکی از فراوان آياتِ قرآنی که 

دربارهٔ علم، عالم و علم آموزی اند، چنين می خوانيم: 
آورده اند  ايمان  که  را  شما  از  کسانی  «خداوند 
شده  داده  دانش  ايشان  به  که  را  کسانی  و  [پايه ای] 
پايه هايی رفعت مقام دهد و خداوند به آن چه می کنيد آگاه 

است»١.
رسول خدا  و سپس امامان معصوم  نيز 
ــ که نقش مفسر را برای آيات قرآن داشتند ــ در رواياتِ 
می کردند.  ترغيب  علم آموزی  به  را  مسلمانان  متعددی، 
حتی  بياموزيد  را  «دانش  می فرمود:  خدا   رسول 
اگر در چين باشد، چرا که فرا گيری دانش بر هر مسلمانی 
می فرمود:  نيز  علی   اميرمؤمنان  و  است»٢.  واجب 
می کند  تلاش  و  حرکت  دانش  فرا گيری  برای  که  «کسی 

همچون مجاهدِ در راه خداست»٣.
از  بهره گيری  بر  اسلام،  دين  آموزه های  علاوه،  به 
نعمت «عقل» برای دستيابی انسان ها به کمال های مادی و 
از  استفاده  با  بشريت  که  می دانيم  و  دارند؛  تأکيد  معنوی 
نيروی عقل می تواند به اختراعات و اکتشافات بزرگ نائل 
شود. در آيات قرآن و روايات معصومين  در اين باره 

تأکيدات زيادی صورت گرفته است. در قرآن کريم، ضمن 
برشماری آيات و نشانه های خداوند در طبيعت، بشريت به 
تعقل در اين نشانه ها فراخوانده شده، تا ضمن پی بردن به 
خداوندِ خالقِ هستی، انسان ها به وسيلهٔ قدرت عقل بتوانند 
در طبيعت تصرف کرده و زندگی بهتری برای خود فراهم 

سازند؛ به يکی از اين آيات توجه می کنيم:
و  آمد  و  زمين،  و  آسمان ها  خلقت  در  راستی  «به 
رفتِ شب و روز، و کِشتی هايی که در دريا به نفع مردم در 
زمين  و  فرستاده  فرو  آسمان  از  خدا  که  آبی  و  حرکت اند 
را پس از مُردنش به وسيله آن زنده ساخته، و در آن از هر 
و  بادها،  دادن  تغيير  در  و  کرده،  پراکنده  جنبنده ای  نوع 
ابرهای مسخّر شده ميان آسمان و زمين، برای مردمی که 
عقل خود را به کار می گيرند، نشانه هايی [عظيم از قدرت 

خدا] است»٤.
٢ــ مراکز آموزشی 

در کنار توصيه ها و تأکيداتِ موجود در آموزه های 
پديد  عقل،  از  بهره گيری  و  علم  فراگيری  به  نسبت  دينی 
آمدنِ نهادها و مراکز آموزشی، زمينهٔ بسيار مناسبی برای 
رشد دانش و پرورش دانشمندان، و در نتيجه، شکوفايیِ 
آموزشی  مراکز  و  نهادها  شد.  اسلامی  نوپای  تمدنِ 
مدارس،  مساجد،  از:  بودند  عبارت  اسلام  جهان  در 
برخی  و  بيمارستان ها  دانشمندان،  خانه های  کتابخانه ها، 

نقاط ديگر.
مساجد: بهره گيری از مسجد به عنوان يک مرکز 
آموزشی، برای اولين بار توسط رسول خدا  به اجرا 

١ــ «يـَرْفعَِ اللّٰهُ الَّذِينَ آمَنوُا مِنکْمُْ وَ الَّذِينَ اُوتوُا العِْلمَْ دَرَجاٰتٍ وَ اللّٰهُ بِمٰا تعَْمَلوُنَ خَبِيرٌ»؛ مجادله، ١١.
ينِ، فإَنَّ طلَبََ العِْلمِْ فِـرَيضَةٌ عَلیٰ کلُِّ مُسْلِمٍ»؛ فتّال نيشابوری، روضه الواعظين، ص ١١. : «اُطلْبُوُا العِْلمَْ وَلوَْ بِالصِّ ٢ــ قَالَ رَسُولُ اللّٰهِ 

٣ــ همان، ص ١٠.
٤ــ بقره، ١٦٤.



  ۱۱۵  
                                                                     مسجد فهرج يزد                                                                                                      محراب مسجد فهرج  

مسجد چهل ستون کرمان



  ۱۱۶  

نبوی  مسجدِ  تأسيس  از  پس  حضرت،  آن  شد.  گذاشته 
در  را  پرورشی  و  آموزشی  فعاليت های  عمدهٔ  مدينه،  در 
از  پس  مسلمانان  شد  سبب  امر  اين  می داد.  انجام  آن جا 
آن حضرت، به مسجد سازی اهتمام خاصی داشته باشند 
و محافل آموزشی خود را در مساجد برپا نمايند. امامانِ 

مدارس: هر چند، مساجد همواره نقش مهم خود 
در  امّا  کرده اند،  حفظ  را  آموزشی  مرکز  يک  عنوان  به 
سده های اوليهٔ پيدايشِ تمدن اسلامی، رفته رفته، مدارس 
صورت  به  علوم  مدارس،  اين  در  گرفتند.  شکل  نيز 
از  علوم،  فـراگيرانِ  و  می شد  داده  آموزش  تخصصی 
امکاناتی همچون کمک هزينهٔ تحصيلی و خوابگاه و غذا 
مدارس،  اين  بودند.  برخوردار  رفاهی  امکانات  ديگر  و 
مرغوب  اثاثيهٔ  و  تزيينات  و  زيبا  معماری های  از  غالباً 
اسلام  جهان  مـدارس  مهم تـرين  از  بودند.  برخوردار 
می تـوان به مدارس موجود در بغداد، ايران، شام، مصر، 
يکی  بغداد  مهم  مدرسه های  کرد.  اشاره  اندلس  و  مغرب 
نظاميه و ديگری مستنصريه بود که اولی را وزير دانشمندِ 
سلجوقيان، خواجه نظام الملک و دومی را خليفه عباسی 
تأسيس کرد . وی نظير اين مدرسه را در شهرهای مختلف 

معصوم  نيز مجالس و حلقه های درسی خود را در 
در  می کردند.  برگزار  ــ  نبوی  مسجد  ويژه  به  ــ  مساجد 
رونق  از  مختلف،  شهرهای  در  جامع  مساجد  ميان،  اين 

بيشتری برخوردار بود. 

يک توضيحيک توضيح

بزرگ ترين مساجدِ شهرها بوده اند که در مرکز شهر قرار داشته و مراسم مهمِ عبادی و  مساجد جامع، معمولاً 
فعاليت های  کانون  مساجد  اين  است.  می شده  برگزار  آن  در  درسی  محافل  و  عيد  نماز  جمعه،  نماز  همچون  فرهنگی 
مهم ترين  از  است.  تأسيس می شده  آن ها  کنار  در  نيز  کتابخانه  بعد،  چندی  يا  تأسيس  آغاز   همان  از  بودند و  فرهنگی 
مساجد جامع، به مسجد کوفه، مسجد جامع بصره، مسجد جامع دمشق، مسجدالاقصی و مسجد جامع فسطاط در 

مصر می توان اشاره کرد.

مدرسۀ شيرزاد سمرقند



  ۱۱۷  

در  دانشمند  افراد  که  بلخ  و  اصفهان  نيشابور،  همچون 
آن ها حضور داشتند نيز بنا کرد. 

                                               مدرسۀ ملاصدرا شيراز                                                                                                  مدرسۀ مستنصريۀ بغداد

آموزشی  مراکزِ  مهم ترين  از  يکی  کتابخانه ها: 
عنوان  با  آن ها  از  که  بوده  کتابخانه ها  اسلامی،  تمدن  در 
کتابخانه های  دارالعلم ها،  است.  می  شده  ياد  «دارالعلم» 
عمومی به شمار می آمده اند و توسط دولت هايی همچون 
در  بنی حَمْدان  و  مصر  در  فاطميون  بغداد،  در  عباسيان 

موصل تأسيس شدند.
هر  در  دانشمندان  خانه های  دانشمندان:  خانۀ 
امامانِ  بود.  دانش  فراگيری  برای  مناسبی  مکان  دوره ای، 
ـ بسياری از  معصوم  ــ علاوه بر مسجد نبوی در مدينه ـ
محافل درسیِ خود را در خانهٔ خود برگزار می کردند. دربارهٔ 
ابوحيان،  غزالی،  ابن سينا،  همچون  ــ  بزرگی  دانشمندانِ 

ـ نيز چنين  شيوه ای نقل شده است. ابن مسکويه ـ
بيمارستان ها: بيمارستان های جهان اسلام ــ که 
«مارستان» ناميده می شدند ــ ضمن درمانِ بيماران، مراکزِ 

تحقيق و مطالعهٔ پزشکان به شمار می آمدند و کتابخانه های 
تخصصی نيز داشتند. برخی از مهم ترين بيمارستان های 
بغداد،  مقتدریِ  بيمارستانِ  از:  بود  عبارت  اسلام  جهان 
شد،  بنا  ــ  بالله  المقتدر  ــ  عباسی  خليفه  دستور  به  که 
بيمارستانِ عَضُدیِ بغداد، که به دستور عضدالدولهٔ ديلمی 
بنا شد و بيمارستان منصوری قاهره که به دستور خلفای 

فاطمیِ مصر بنا شد.
رصدخانه ها: از ديگر مراکزِ علمیِ جهان اسلام، 
پيشرفته ترين  که  بودند  بزرگی  و  متعدد  رصدخانه های 
پژوهش های رياضی و نجومی در آن ها صورت می گرفت 
اين  در  اسلامی  دانشمندانِ  يافته های  از  بسياری  و 
تحليل  و  بررسی  اروپا  در  بعد،  سده ها  تا  رصدخانه ها، 
رصدخانهٔ  به  می توان  رصدخانه ها  مهم ترين  از  می شد. 

مراغه و سمرقند اشاره کرد. 



  ۱۱۸  

برج رصدخانۀ بسطام نيشابور 

اسطرلاب (وسيلۀ نجومی) که توسط دانشمندان مسلمان اختراع شده

۱

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

از اينکه مسلمانان از امکاناتِ ساده و ــ در عين حال ــ متنوع برای آموزشِ علوم بهره می بردند، شما به چه 
نتايجی می رسيد؟ 



  ۱۱۹  

٣ــ ترجمۀ متون علمی از تمدن های مجاور
برای  مسلمانان   ، اسلام  دين  آموزه های  اساس  بر 
ببرند،  بهره  می توانند  ممکن  راهِ  هر  از  دانش،  فراگيری 
امّا مشروط به اينکه هر چيزی را نپذيرند و بتوانند دانشِ 
در  کريم  قرآن  دهند.  تشخيص  را  نادرست  از  درست 

اين باره چنين فرموده:
سخن  به  همانان که  ده،  مژده  بندگانم  به  پس   ...»
گوش فرا می دهند و بهترينِ آن را پيروی می کنند. اينان اند 
صاحبان  که  اينان اند  و  است  کرده  هدايتشان  خدا  که 

خردند»١.
مسلمانان  آشنايیِ  و  اسلامی  قلمرو  گسترش  با 
ــ  روم  و  هند  ايران،  همچون  ــ  مجاور  تمدن های  با 
دست  به  مناطق  اين  دانشمندانِ  علمیِ  دستاوردهایِ 
مسلمانان رسيد؛ امّا برای تحقق اين امر، دو اقدامِ اساسی 

بايد صورت می گرفت:
١ــ انتقالِ آثار علمیِ ديگر ملت ها به قلمرو اسلامی 

٢ــ ترجمهٔ اين آثار به زبان عربی 
دولتی  حمايت های  بدون  کار،  اين  که  است  بديهی 

امکان پذير نبود.
هر چند در اواخرِ دورهٔ بنی اميه، اقدامات محدودی 
اين  در  اساسی  اقدامِ  امّا  گرفت،  صورت  راستا  اين  در 
زمينه، مربوط به اوائل عصر عباسی است. از اين اقدام، 
در منابعِ تاريخ تمدنِ اسلامی با عنوانِ «نهضت ترجمه» ياد 

شده است. 

بِعُونَ اَحْسَنَهُ، اُولئِکَ الَّذِينَ هَديهُٰمُ اللَّهُ وَ اُولئِکَ همُْ اُولوُاالاْلٔبْٰابِ»؛ زمر، ١٧ و ١٨.  ر عِبٰادِ الَّذِينَ يسَْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فيََتَّ ١ــ «... فبَشَِّ

بنی اميه،  عهد  در  شده  تـرجمه  مطالب  بيشترين 
اسناد اداری، ديوانی، سياسی و بازرگانی بود. امّا با آغاز 
منصور،  همچون  خلفايی  آن،  تثبيتِ  و  عباسی  خلافتِ 
در  جدّی  اقداماتی  عباسی،  مأمونِ  و  هارون  مهدی، 
اين باره انجام دادند. تلاش های منصور و مهدی عباسی، 
عصر  در  نام «بيت الحکمه»  به  مکانی  تأسيس  به  سرانجام 
و  جمع آوری  به  اختصاص  که  شد  منجر  عباسی  هارونِ 
ترجمهٔ کتاب های ديگر ملت ها داشت. ويژگیِ علم دوستیِ 
مأمونِ عباسی موجب شد آثارِ بسياری از نقاط گوناگون 
به دستور او، به بغداد آورده و ترجمه شود. اين حرکت، 
يافت.  ادامه  نيز  عباسی  متوکلِ  دورهٔ  در  مأمون،  از  پس 
از آن پس نيز هر چند کم و بيش، ترجمهٔ آثار ادامه داشت 
امّا هرگز به رونق پيشين بازنگشت. دليل بروزِ رکود در 
نهضتِ ترجمه، فقدانِ آثار قابل اعتنا برای ترجمه، و نيز 
رونقِ کتابخانه ها و علم آموزی در قلمرو فاطميان در مصر، 
سامانيان و آل بويه در ايران و دولت های حاکم در اندلس 
بـود. از مهم تـرين مترجمان می تـوان از نوبـختِ منجم، 
ع، ابـويعقوب بـن اسحاق کندی، حنين بـن  عبدالله بـن مقفَّ
اسحاق و خاندان خوارزمی نام برد. آثار ترجمه شده نيز 
به رشته های گوناگونِ علمی همچون: پزشکی، هندسه و 
رياضی، نجوم و هيئت، فلسفه و ادبيات مربوط بود. از 
مهم ترين آثارِ ترجمه شده می توان از کليله و دمنه، اصولِ 
حکمای  فـلسفیِ  مشهورِ  کتاب هـای  و  اقـليدس  هندسهٔ 

يونان نام برد.



  ۱۲۰  

١ــ فرهنگ و تمدن را تعريف کنيد.
٢ــ دوره های تمدن اسلامی را ذکر کنيد.

٣ــ عواملِ زمينه سازِ پيدايش و شکوفايی تمدن اسلامی را بيان کنيد.
٤ــ آموزه های فرهنگی ــ تمدنی قرآن و سنت چه نقشی در ايجاد و شکوفايی تمدن اسلامی داشت؟

٥ــ مراکز آموزشی در تمدن اسلامی را نام برده و يکی از آن ها را توضيح دهيد.
٦ــ نهضت ترجمه چه بود و چگونه انجام گرفت؟

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

نقش تمدنی امامان شيعه 
نويسندگان کتاب های تاريخ تمدن، کمتر به نقش مهم امامان شيعه  در پيشبرد تمدن اسلامی توجه کرده اند؛ 
کوتاه ــ  مدتی  امام حسن  در  اميرمؤمنان علی  و  معصوم ــ به جز  امامانِ  بايد توجه داشت که هر چند  امّا 
عهده دار حکومت نبودند، امّا با اقداماتِ فرهنگیِ خود، نه تنها در ميان شيعيان، که در مجموع جهان اسلام، اثرگذار 
شدند. آنان شاگردان زيادی تربيت کردند، احاديثِ فراوانی را بيان کردند، قرآن را به درستی تفسير کردند، حتی عالمان 
و انديشمندانِ غير شيعی را تحت تأثيرِ تعاليم خود قرار دادند. تعاليم امامانِ شيعه، مسير تمدنِ درست و مطلوب اسلامی 
تعاليم، آموزه هايی از علوم دينی و علوم  ترسيم می کرد. در اين  بايد بنا می شد ــ  را ــ که بر اساس توحيد و عدالت 
غير دينی تبيين می شد؛ علومی همچون شيمی، علوم سياسی، جامعه شناسی، روان شناسی، فلسفه، حقوق، تفسير، کلام، 
ادبيات، شعر و ... در ميان تعاليم امامان معصوم  آموزه هايی جالب دربارهٔ  روابط و قوانين اجتماعیِ مطلوبِ 

اسلام به چشم می خورد.  

١١١١١١١ـــ فففففففرررررههههههههههههنننننننننننگگگگگگگگگگگگ وو تمدن را تعريف
لا ا اااا ٢٢٢٢

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ  نظاميه ها، مدارس مشهوری در تمدن اسلامی بوده اند، در اين باره پژوهشی فراهم نماييد.
٢ــ دربارهٔ نقش مساجد ــ به ويژه مساجد جامع شهرها ــ در تمدن اسلامی، مطالب فراوانی وجود دارد. شما 

نيز در اين زمينه تحقيق بيشتری انجام دهيد. 



  ۱۲۱  

سازمان و تشکيلات فرهنگ و تمدن اسلامی
١ــ تشکيلات سياسی

در  استقرار  و  هجرت  از  پس  خدا   رسول 
به  کرد.  اقدام  اسلامی  حکومتِ  تشکيل  به  مدينه، 
افزايش  و  العرب،  جزيرة  در  اسلام  گسترش  با  تدريج 
برای  لازم  تشکيلاتِ  که  می کرد  اقتضا  مسلمانان،  شمار 
در  تشکيلات  اين  آيد.  فراهم  اسلامی  حکومت  ادارهٔ 
آن  از  پس  بود، ولی  ساده  بسيار  خدا   رسول  عصر 
اداری  نهادهای  و  نهاد  تکامل  به  رو  تدريج  به  حضرت، 

در تمدنِ اسلامی شکل گرفت.
متفاوت از  شيوهٔ حاکميت رسول خدا   کاملاً 

هم
ازد
س ي

در

۱۱

فرهنگ و تمدن اسلامی (٢)

مقدمه
و  ادار  سازمان ها  و  سياسي  تشکيلات  آمدن  پديد  موجب  اسلامي،  قلمرو  شدن  گسترده   
در  معمار  و  هنر  علوم،  جايگاه  نيز  و  سازمان ها  و  تشکيلات  اين  وضعيت  درس،  اين  در  شد.  اجتماعي 

تمدن اسلامي بررسي و تحليل خواهد شد.

حاکميت های متعارف در جهان آن روز بود. آن حضرت 
نه امپراطور بود و نه سلطان. اطاعتِ مردم از آن حضرت 
اسلامی، با  حکومت  سلطهٔ  تحت  مناطقِ  بر  او  رياست  و 
را  اطاعتش  خداوند  که  بود   « خدا  «رسول  عنوان 
 ، خدا  رسول  از  پس  اما  بود١.  کرده  واجب  مردم  بر 
حاکمانِ اسلامی با لقب «خليفه» حکومت می کردند؛ سپس 
عنوان «مَلکِ» و «سلطان» نيز رايج شد. دربارهٔ دستيارانِ 

حکّام نيز عنوان «وزير» مطرح گشت. 
برگرفته  خلافت  واژهٔ  سلطنت:  و  خلافت  الف) 
از متون دينی است و در قرآن و سنت به کار رفته است. 
و  خليفه٢  عنوان  به  هارون   حضرت  کريم،  قرآن  در 

مثلاً:  شده اند؛  خدا   پيامبر  برداری از  فرمان  موظف به  مردم  تعبير«اطيعواالرسول»،  با  بر می خوريم که  زيادی  آيات  کريم ، به  قرآن  در  ١ــ 
آل عمران، ٣٢ و ١٣٢؛ نساء، ٥٩؛ مائده، ٩٢؛ انفال، ١ و ٢٠و٤٦؛ نور، ٥٤ و٥٦؛ محمد، ٣٣.

٢ــ «وَ قٰالَ مُوسیٰ لاِخِٔيهِ هٰارُونَ اخْلفُْنِي فِي قَوْمِي ...»؛اعراف، ١٤٢.



  ۱۲۲  

شده  معرفی  ــ  موسی   حضرت  ــ   برادرش١  وزير 
است. رسول خدا  نيز همواره، امير مؤمنان علی  
معرفی  خود  خليفهٔ  و  وزير  وصی،  برادر،  عنوان  به  را 
که  کسانی   ، خدا  رسول  رحلتِ  از  پس  می کرد٢. 
را  الله»  رسول  عنوان«خليفة  شدند،  حکومت  عهده دار 
برخود نهادند، و اين عنوان جايگاه معنوی خاصی را به 
حاکم می داد. معاويه پس از رسيدن به حکومت، روشِ 
زندگی اش را همچون پادشاهان قرار داد. از اين رو، بر 
دورهٔ  طول  است.در  شده  اطلاق  نيز  «مَلکِ»  عنوان  او، 
همواره  «خليفه»  عنوان  بنی عباس،  و  بنی اميه  حاکميت 
برای فرمانروای تمامی قلمرو مسلمانان به کار می رفت و 
سلطان،  عناوين  آنان،  فرمانِ  تحتِ  مناطق  حاکمانِ  برای 

مَلکِ و ... به کار می بردند.
کار  به  سنت  و  قرآن  در  واژه  اين  وزارت:  ب) 
امور  در  را  حاکم  که  است  کسی  آن،  از  مقصود  و  رفته 
حکومتی ياری می کند و طرف مشورت اوست. در قرآن 
معرفی  موسی   حضرت  وزيرِ  عنوان  به  هارون  کريم، 
شده، و رسول خدا  نيز، امير مؤمنان علی  را به 
عنوانِ وزير خود معرفی می کرد. پس از رسول خدا تا 
زمان عباسيان، اين عنوان کاربرد نداشته است.در زمان 
عباسيان، قلمرو اسلامی گسترش يافت. از اين رو، مقام 
تحت  مسائل  به  آسان تر  بتواند  خليفه  تا  آمد  پديد  وزارت 
قلمرو حاکميتش رسيدگی کند. نخستين وزيرِ بنی عباس، 
«ابوسلمه حفص بن سليمانِ خلاّل» بود. سپس آل برمک 
بر  دوران،  اين  در  وزارت  شدند.  وزارت  مقام  عهده دار 

١ــ «وَاجْعَلْ لِي وَزِيراً مِنْ أهلْیِ هٰارُونَ أخِي»؛ طه، ٢٩ و ٣٠.
٢ــ رسول خدا  در جريان يوم الإنذار دربارهٔ امام علی  فرمود: 

«اين ، برادر، وصی و خليفهٔ من در ميان شماست » (طبری، تاريخ، ج٢، ص٣٢١ــ٣٢٠؛ همچنين رسول خدا  در آغاز بعثت به امام علی  
فرمود: «تو پيامبر نيستی، ولی وزير [من] هستی و در مسير خير قرار داری» ؛ نهج البلاغه، خطبهٔ ١٩٢.

دو گونه بود: 
وزارت تفويض و وزارت تنفيذ.

وزير  وزارت،  از  نوع  اين  در  تفويض:  وزارت 
حق داشت در همهٔ امور دخالت کند به جز سه امر: تعيين 
از  کناره گيری  خليفه،  گماشتگان  کردنِ  برکنار  وليعهد، 

وزارت بدون اذن خليفه.
از  وزير  وزارت،  از  نوع  اين  در  تنفيذ:  وزارت 
خود، اختياری نداشت و فقط امر خليفه را اجرا می کرد. 
درخواست های  بود.  خليفه  و  مردم  بين  رابط  تنها،  وی 
نصبِ  يا  عزل  فرمان های  و  می رساند  خليفه  به  را  مردم 
دو  می توانست  خليفه  می کرد.  ابلاغ  آنها  به  را  مأموران 
امور  در  ديگری  و  امورمالی،  در  رابط  يکی  تنفيذ،  وزيرِ 

نظامی داشته باشد؛ اما وزير تفويض، يکی بيشتر نبود.
٢ــ سازمان های اداری و اجتماعی

خدا  رسول  زمان  در  که  شد  اشاره  پيشتر 
ساده  و  بسيط  بسيار  اسلامی،  حکومت  اداریِ  نهادهای 
عهده دارِ  که  بخش هايی  شد.  پيچيده تر  رفته  رفته  و  بود 

انجام امورِ اداریِ حکومت های پس از رسول خدا 
واژه،  اين  می شدند.  شناخته  «ديوان»  عنوان  با  بودند 
از  پس  و  رفت  کار  به  سربازان  نامِ  ثبت  برای  نخست، 
در  ديوان  تأسيس  شد.  اطلاق  نامی  ثبت  نوع  هر  بر  آن، 
تمدنِ اسلامی به عصر خليفهٔ دوم ــ عمر بن خطاب ــ باز 
می گردد. در عصر رسول خدا نيز محاسباتِ مربوط 
داشت، اما  وجود  بيت المال  مقدار  و  سربازان  شمارهٔ  به 
اقتضا  چنين  فتوحات،  انجام  و  اسلامی  قلمرو  گسترش 



  ۱۲۳  

سپاهيان  اسامی  ثبت  برای  مخصوصی  دفاترِ  که  می کرد 
فراهم شود. اين کار بين سال های ١٥ تا ٢٠ ق با تشکيل 
رفته،  رفته  گرفت.  انجام  جُند  ديوان  يعنی  ديوان،  اولين 
معرفی  آن ها  مهم ترين  که  آمد  پديد  نيز  ديگری  ديوان های 

می شوند:
و  سرشماری  ديوان،  اين  وظيفهٔ  جُند:  ديوان 
شرکت  جنگ ها  در  که  بود  کسانی  نام  از  فهرستی  تهيهٔ 
می کردند برای آن که بتوانند سهمِ هريک را از بيت المال 
معيّن سازند. از اين ديوان با عنوان «ديوان جَيْش» نيز ياد 
شده است و بعدها وظايف ديگری نيز همچون: سرپرستی 

زخمی ها  و  کشته ها  آمار  تهيهٔ  و  مسلمانان  لشکری  امور 
الجَيْش»  «ناظر  ديوان،  اين  شد.سرپرستِ  مقرّر  آن  برای 
ناميده می شد.                                                                            

مالياتی  همان  خراج،  استيفا:  يا  خراج  ديوان 
گرفته  کشاورزی  زمين های  در  زراعت  بابت  از  که  بود 
قطعهٔ  هر  به  مربوط  خراجِ  مقدارِ  ديوان،  اين  در  می شد. 
زمين ــ بر اساس مساحت و ميزانِ  مرغوبيت آن ــ ثبت 
می شد. همچنين، ارسال خراجِ دريافتی به مرکز خلافت 
و چگونگی تقسيم آن بين مسلمانان، از وظايف ديگرِ اين 

ديوان بود.

و  نگهداری  محل  ديوان  اين  بيت المال:  ديوان 
ثبت اموالی بود که با عنوان خراج، غنيمت جنگی و ديگر 
درآمدهای دولت اسلامی به مرکز فرستاده می شد. پيشينهٔ 
آن به عصر رسول خدا باز می گردد و در زمان خليفهٔ 
مدينه،  در  نبوی  مسجد  کنارِ  در  مشخصی  مکان  دوم، 
برای  نيز  نگهبانانی  و  شد  گرفته  نظر  در  منظور  اين  برای 

يک توضيحيک توضيح

خراج از سه روش : مساحت، مقاسمه و مقاطعه جمع آوری می شد. اين روش ها در سده های نخستين هجری 
شناخته و تاکنون به کار برده شده اند١. در روش مساحت، بر اساس ابعادِ زمين، ماليات اخذ می شد. در روش مقاسمه، به 
ميزان محصول توجه می شد؛ و بالاخره، در روش مقاطعه، بدونِ توجه به مقدارِ زمين يا محصول، افراد بايد هر ساله ميزان 
معينی به صورت نقدی يا جنسی می پرداختند. گفتنی است اميرمؤمنان علی  در يکی از خطبه هايش٢، آرزو کرده بود 
ـ را که تا زمانِ خلافت آن حضرت رايج شده بود، از ميان  ـ همچون روش مساحت ـ که بتواند روش های غير عادلانه ای ـ

بردارد، زيرا روش عادلانه، اخذ ماليات، مطابق با محصولِ به دست آمده است و نه مقدارِ زمين. 

١ــ بنگريد به: ولايتی، پويايی فرهنگ و تمدن اسلام و ايران، ج٢، ص ١٣٤.
٢ــ کلينی، الکافی، ج ٨، ص ٥٨، ح ٢١.

ديوان، به  زمان، اين  شدند. به مرور  حفاظت از آن معيّن 
تبديل  اسلامی  حکومت  مالی  نهادهای  مهم ترين  از  يکی 
و  مردم  نيازمندی های  صرف  بايد  بيت المال،  اموالِ  شد. 
بالابردنِ سطح زندگی مسلمانان، تأمين حقوق رزمندگان، 
آن  مانند  و  مسلمان  اسيران  آزادسازی  اسلحه،  تهيهٔ 

می شد.



  ۱۲۴  

ديوان برَيد: وظيفهٔ اين ديوان، خبر رسانی، انتقالِ 
فرمان های حکومتی، و جمع آوری اخبار از نقاط مختلف 
و ارسال آن ها به مرکز خلافت بود. اين ديوان، به مرور 
زمان،  نقشِ جاسوسی و امنيتی نيز پيدا کرد. دولت های 
اسلامی، همچنين، برای تسريع در امر خبر رسانی، اقدام به 
ساخت شبکهٔ گسترده ای از راه ها و برپايی کاروانسراهای 
نفسی  تازه  کاروانسراها، اَسبان  اين  در  کردند.  راه  بين 

برای تعويض با اسبانِ خستهٔ پيک ها، نگهداری می شد.
ديوان انشا: نام ديگرش، ديوان رسائل يا ديوان 
ارسالِ  و  تنظيم  ديوان،  اين  وظيفهٔ  بود.مهم ترين  ترسّل 
سراسر  به  ــ  خليفه  فرمان های  ويژه  به  ــ  دولتی  نامه های 
رسول  عصر  به  ديوان،  اين  پيشينهٔ  بود.  اسلامی  قلمرو 

فرمانی از شاه اسماعيل صفوی

به  اقدام  نيز  حضرت  آن  که  چرا  می گردد؛  باز  خدا  
ارسال پيک هايی به نقاط مختلف کرد.

به  رسيدگی  ديوان،  اين  وظيفهٔ  مظالم:  ديوان 
مرتبه  بود.عالی ترين  مردم  سوی  از  شده  طرح  شکاياتِ 
پايين تر  مراتبِ  در  و  بود  القُضاة»  ديوان، «قاضی  اين  در 
امروزه  بودند.  ديوان  اين  خدمتِ  در  « قاضی»هايی 
شده  ديوان  اين  جايگزين  قضائيه  قوهٔ  و  دادگستری 

است.
دورهٔ  از  که  بوده  نظارتی  نهادی  حِسبه:  ديوان 
مهدی عباسی (١٥٨ــ١٦٩ق) تأسيس شد و کسی که در 
شرايطی  بايد  رأس آن بود را «مُحتسَِب» می ناميدند. وی 
می  بود.  دارا  را  بودن  مرد  و  اجتهاد  عدالت،  همچون 



  ۱۲۵  

وظايف او نيز عبارت بود از:
١ ــ نظارت بر امور بازار و مشاغل

و  ترازوها  درستی  و  قيمت ها  بر  نظارت  ٢ــ 
کم فروشی ها

٣ــ نظارت بر امور مربوط به راه ها و ساختمان ها
عبادات  اجرای  و  عمومی  اخلاق  بر  نظارت  ٤ــ 

مردم.
از  رسمی  شکل  به  نهاد  اين  هرچند  است،  گفتنی 
کوتاه  حکومتِ  در  اما  آمد،  پديد  عباسی  مهدی  زمان 
نظارت  برای  اميرمؤمنان علی  آن حضرت راه هايی 
داده  قرار  حکومتی  و  اقتصادی  و  فرهنگی  امور  بر 

بود.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

آيا می توانيد معادل و مشابهِ ديوان های حکومتی در تمدن اسلامی را در دستگاه های اداری امروزی بيابيد؟

٣ــ علوم، هنر و معماری
برای  عرصه ای  اسلامی  تمدن  رشد  و  پيدايش 
و  گوناگون شد؛  شاخه  های  و  رشته ها  در  علوم  شکوفايی 
هنری  زيبای  جلوه های  بروز  برای  مناسب  زمينه ای  نيز 
بود. يکی از تقسيم بندی های رايج برای علوم در قلمرو 
تمدن اسلامی، تقسيمِ آن به علوم دينی و غير دينی است. 
مراد از علوم غير دينی، دانش ها يی است که پيدايش آن ها 
يا  فيزيک  (نظير  ندارد  دينی  معارف  به  مستقيم  ارتباط 
طبّ)، برخلاف علوم دينی که پيدايشِ آن ها جز از ناحيهٔ 
معارفِ دينی امکان پذير نيست (نظير تفسير يا حديث). در 
اينجا با وضعيت برخی از اين علوم در تمدن اسلامی آشنا 

می شويد.

کرهٴ برنجی ساخت بدربن موسیٰ بديع الزمان، سال ٥٣٥ قمری



  ۱۲۶  

در  بسياری  آثار  ترجمه،  نهضت  در  رياضيات: 
رياضی دانان  و  شد  ترجمه  عربی  به  رياضيات،  موضوع 
علمی  پيشرفت های  دست مايهٔ  را  دانسته ها  اين  مسلمان، 
کتاب  شد،  ترجمه  که  رياضی  اثرِ  مهم ترين  کردند.  خود 
اصول، نوشتهٔ اِقليدُس بود. نقش مهم مسلمانان در عرصهٔ 
ابداعِ  و  هند  و  يونان  رياضی  آموخته های  تلفيق  رياضی، 

روش هايی تازه بود که بعدها به اروپا صادر شد.
مسلمانان از اهميت ويژه ای  نجوم: اين علم، نزد 
برخوردار بود؛ زيرا تفکر و تدبر در آسمان ها و ستارگان، 
برای پی بردن به عظمت خالقِ هستی، در آيات و روايات، 
مورد تأکيد قرار گرفته است. ترجمهٔ نوشته های بطَلْمَيوس 
اما  کرد؛  مسلمانان  نجومِ  دانش  افزايش  به  زيادی  کمک 
آنان نقدهايی را نيز متوجه آن کردند؛ از جمله نظريهٔ زمين 
خواجه  همچون  دانشمندانی  توسط  که  بطلميوس  مرکزیِ 

نصيرالدين طوسی ردّ شد.
مکانيک  و  فيزيک  مکانيک:دانش  و  فيزيک 
نزد مسلمانان به «علم الحِيَل» يعنی دانشِ ساختِ ابزارهای 
علم  روميان، در  و  بود.پيشتر، مصريان  معروف  مهندسی 
سهمِ  اما  بودند،  کرده  بسياری  مکانيک، پيشرفت های 
يونانيان بيشتر بود. پس از آغاز نهضت ترجمه، مهندسانِ 
و  نخستين  که  شدند  پديدار  اسلامی  قلمرو  در  زبردستی 
معروف ترينشان، سه برادر به نام های احمد، محمد و حسن 
ــ فرزندان موسی بن شاکر ــ بودند. کتاب الحيل، تأليف 
آن هاست که نخستين اثر تدوين شده در جهان اسلام در 
زمينهٔ مکانيک به شمار می رود. از ديگر چهره های بارز 
در علم فيزيک و مکانيک، می توان به بديع الزمان جَزَی، 
ابوعبدالله قرطبی، ابوالفتح خازنی و محمد بن احمد بيرونی 

اشاره کرد.  
کيميا  علم  شيمی،  علم  آمدنِ  پديد  از  شيمی:پيش 
به  که  بود  مخفی  دانش های  از  يکی  کيميا  داشت.  رواج 
وسيلهٔ آن، در پی تبديلِ فلزاتِ پست؛ همچون مس و آهن، به  منجمان مسلمان اندلس

نخستين تـقويم دنـده دار کـه تـوسط يـکی از نـوابـغ دانشمند ايـرانـی بـه نـام 
اصفهان  در  شمسی   ٦٠٠ سال  حدود  در  اصفهانی  ابری  راشد  محمدبن ابی بکربن 

ساخته شد.



  ۱۲۷  

طلا بودند. اما شيمی دانانِ مسلمان، علم کيميا را از شکل 
مخفی و خرافی خارج کرده و شکل تجربی و آزمايشگاهی 
به آن دادند و به پيشرفت دانش شيمی کمک های شايانی 
به  مسلمان، می توان  شيمی دانانِ  معروف ترين  از  کردند. 
جابربن حَيّان  ــ از شيعيان و اصحابِ امام صادق  ــ و 
محمدبن زکريای رازی اشاره کرد. مهم ترين اثر رازی در 

اين زمينه، کتاب سرّالاسرار است.
طبّ: اين دانش، در اسلام جايگاه ممتازی دارد، 
به گونه ای که علم ابدان، هم رديف علم اديان آمده است. 

مسلمانان به زودی توانستند آموخته های پزشکی خود از 
ديگر ملت ها را بومی سازی کرده و رشد و توسعه دهند؛ 
زيرا شرايطِ موجود در کشورهای اسلامی، گاه اختصاص 
غير  و  يونانی  کتاب های  در  و  داشت  سرزمين ها  اين  به 
تمدن  قلمرو  در  پزشکان  معروف ترين  از  بود.  نيامده  آن 
اسلامی، می توان به محمد بن زکريای رازی و ابوعلی سينا 
همچون  ارزشمندی  بسيار  آثار  ترتيب،  به  که  کرد  اشاره 

الحاوی و قانون را تأليف کردند.

يک توضيحيک توضيح

در مجموعه های حديثی،به رواياتِ بسياری بر می خوريم که در زمينهٔ طبّ و علوم پزشکی، از رسول خدا و 
و طبّ الرضا   ، طبّ الائمة  امامان معصوم   نقل شده است. کتاب های متعددی نيز با عناوينِ طبّ النبی 
تدوين شده که بعضی از آن ها هم اکنون نيز موجود است. هر چند نمی توان تمامی رواياتِ نقل شده در اين زمينه را 
دارای سند صحيح دانست، اما در مجموع، اهتمامِ  مسلمانان به عمل بر طبق رواياتِ معتبرِ طبیّ و بهداشتی معصومين 

 می تواند نقش خوبی در تأمين سلامت جسمی آنان داشته باشد.

بن  يعقوب  ابويوسف  اسلامی،  تمدن  در  فلسفه: 
فيلسوف  اولين  بايد  را  (١٨٥ــ٢٦٠ق.)  کندی  اسحاق 
«فيلسوف العرب»  را  او  رو،  اين  از  دانست.  مسلمان 
کرد.  ترجمه  عربی  به  را  فلسفه  در  آثاری  وی  ناميدند. 
محمد بن زکريای رازی و سپس ابونصر فارابی، از ديگر 
علمیِ  نقش  علت  به  فارابی  مسلمان اند.  مشهور  فلاسفهٔ 
بزرگش، به «معلم ثانی» نيز معروف شده است١. ابن سينا 

نيز بزرگتر ين فيلسوف عصر خود بود.

شيوه های  آموختن  علم،  اين  از  هدف  منطق: 
پيش  است.  درست  نتايج  به  نيل  و  کردن  فکر  صحيح 
پس  بودند.  پيشتاز  علم  اين  در  يونان  فلاسفهٔ  اسلام،  از 
با  ويژه  به  يونانی هاــ  آثار  با  مسلمانان  ترجمه،  نهضت  از 
آثار منطقی ارسطو ــ آشنا شدند؛ اما دانشمندان مسلمان 
تلاش کردند نسبت به منطق ارسطويی، نگاه نقّادانه داشته 
و آن را کمال بخشند. از مهم ترين دانشمندان اسلامی در 
علم منطق می توان به کِندْی، فارابی، ابن سينا و شاگردش 

١ــ ارسطو را معلم اول گفته اند.



  ۱۲۸  

اشاره  ملاصدرا  و  طوسی  خواجه نصيرالدين  بهمنيار، 
کرد.

تاريخ:دانش تاريخ، نزد عرب های عصر جاهلی در 
شکل سادهٔ نقلياتِ شفاهیِ مربوط به جنگ ها و حوادث 
مهم بود و آنان، اثر مکتوبی در اين باره نداشتند. پس از 
ظهور اسلام، مسلمانان بر اساس آموزه های قرآن و سنت، 
اهتمامِ  خوبی نسبت به علم تاريخ بروز دادند؛ زيرا تاريخ، 
نقش عبرت آموزی و تربيتی دارد. نيز از آنجا که رسول 
شده١،  معرفی  الگو  و  اسوه  عنوان  به  قرآن  در  خدا  
سيرهٔ  و  تاريخ  با  ارتباط  در  مسلمانان  تاريخی  آثارِ  اوّلين 
مسلمانان  نگاریِ  تاريخ  گرفت.  شکل  خدا   رسول 
رفته رفته، در اشکالِ متنوعی بروز يافت که مهم ترين آن ها 
به اشکال سال شماری، شرح حال نگاری، طبقات نگاری، 

١ــ احزاب، ٢١.

نسب شناسی و تاريخ نگاری شهرها می توان اشاره داشت. 
از معروف ترين مورخان نيز می توان از ابن اسحاق، يعقوبی، 

طبری، مسعودی، شيخ مفيد و ابن مسکويه نام برد.
ترجمهٔ  با  مسلمانان  نيز  دانش  اين  در  جغرافيا: 
گسترش  در  خوبی  اقداماتِ  هندی  و  ايرانی  يونانی،  آثار 
اين  بالندگیِ  و  شکوفايی  دورهٔ  دادند.  انجام  آن  تکامل  و 
شد  آغاز  هجری  سوم  سدهٔ  از  اسلامی،  تمدن  در  دانش 
کتاب های  همچون  آثاری  ترجمهٔ  از  پس  مسلمانان  که 
کردند.  اقدام  کتاب هايی  تأليفِ  به  خودشان  بطلميوس، 
البلدانِ  حدودالعالم،  به  می توان  آثار  اين  مهم ترين  از 
يعقوبی،المسالک و الممالکِ ابـن خرداد   به اصطخری و 

صورةالارضِ ابن حَوْقَل اشاره کرد.



  ۱۲۹  

در  جاهلی،  عرب  اسلام،  ظهور  از  ادبيات:پيش 
زمينهٔ شعر و ادبيات، تبحّر زيادی داشت. پس از اسلام، 
والايی های ادبی قرآن موجب بالندگیِ هر چه بيشترِ ادبياتِ 
ثابت،  بن  حسّان  همچون  برجسته ای  شعرای  شد.  عرب 
اشعارِ بلندی سرودند. سپس خطبه های امير مؤمنان علی 
 ــ که بخشی از آنها در نهج البلاغه گرد آمده ــ تأثير 
عميقی در پيشرفت اين علم بر جای نهاد. امامانِ معصوم 
 نيز شاعرانِ برجسته ای همچون کمُِيْت اسدی، سيدِ 
حمْيَری و دعبل خزاعی را مورد تشويق قرار می دادند. و 
اين ها همه، آغازی بود بر خلق آثاری فاخر در قالب نظم 
و نثر که به زبان عربی و فارسی و ترکی در طول سده های 

بعد از ظهور اسلام پديد آمدند.

نقشهٴ جغرافيايی طراحی شده توسط جغرافی دانان مسلمان

اسلامی  علوم  کهن ترين  از  قرائت،  علم  قرائت: 
است و پايه گذار آن، شخص پيامبر اکرم  بوده است. 
، مهم ترين شخصيت در اين دانش،  پس از رسول خدا 
امام علی  است که تمامی قرآن را از رسول خدا  
تلفظ  چگونگی  دربارهٔ  بعدها  مسلمانان  بود.  فراگرفته 
برخی کلمات قرآن، دچار اختلافات جزئی شدند، اما همهٔ 
دانشمندان مسلمان امروزه اتفاق نظر دارند که معتبر ترين 
از  که  است  قرائ ـتی  همان   ، قرآن  قرائت  دربارهٔ  روايت 
مرور،  به  علم  است١.اين  شده  نقل  علی   اميرمؤمنان 
و  شيعه  توسط  فراوانی  آثار  و  کرد  زيادی  پيشرفت های 

اهل سنت در اين موضوع تدوين شد.
تفسير: اين علم ريشه در عصر رسول خدا  

١ــ اين قرائت را يکی از قاريانِ معروفِ قرن دوم هجری، به نامِ حفص ، از استادش ــ عاصم ــ و او از استادش ابوعبدالرحمان سُلمی، و او از 
استادش ــ امير مؤمنان علی  ــ نقل کرده است.



  ۱۳۰  

حضرت  آن  خود  قرآن  مفسّر  بالاترين  و  اوّلين  و  دارد 
حقيقی  مفسران  خدا   رسول  از  پس  است.  بوده 
کلامِ وحی، اهل بيتِ معصومِ پيامبر خدا  بودند. اما 
هجری  دوم  قرن  به  زمينه،  اين  در  مکتوب  آثار  پيدايش 
خطاب ــ از  عمربن  دوم ــ  منع خليفهٔ  زيرا  باز می گردد؛ 
قرنِ  طول  در  شد  موجب  نبوی  احاديث  نقلِ  و  نگارش 
نيايد.  پديد  باره  اين  در  اعتنايی  قابل  نوشته های  اول، 
بيتِ  اهل  را  تفسير  علم  در  گام ها  مهم ترين  است  گفتنی 
معصومِ پيامبر  برداشتند؛ زيرا آنان آيات را به درستی 
تفسير می کردند و حتی دانشمندان اهل سنت نيز خود را 
مهم ترين  از  می ديدند.  بيت   اهل  شاگردی  نيازمند 
آثار تفسيری می توان به تفسير قمی، تفسير عياشی، تفسير 
طبری، تبيان شيخ طوسی، تفسير مجمع البيان از طبَرَْسی 

رُّ المَنثْور از سيوطی اشاره کرد. و تفسير الدُّ

ممانعتِ دومين خليفه، در سدهٔ اوّل هجری تدوينِ حديث 
به شکل جدّی انجام نشد. از سدهٔ دوم به بعد، تلاش هايی 
در خور، در اين باره صورت گرفت که حاصل آن ها پديد 
شيعيان،  ميان  در  بود.  ارزشمندی  مجموعه های  آمدن 
اهل  ميان  در  و  اربعه١،  کُتُب  حديثی،  آثار  مهم ترين  از 

سنت، صِحاح ستّه٢ بود. 

١ــ کتاب های چهارگانهٔ: الکافی از کلينی، من لا يحضره الفقيه از شيخ صدوق، تهذيب الاحکام و الاستبصار از شيخ طوسی.
٢ــ کتاب های شش گانهٔ: صحيح بخاری، صحيح مسلم، سُنَن ابی داود، سُنن ابن ماجه، سنن تَرْمِذی و سنن نشائی.

فقه: در اين دانش، تکاليف شرعیِ انسان ها نسبت 
به امور واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح مورد بحث 
، اين  قرار می گيرد.شيعيان معتقدند پس از رسول خدا 
کردن  بيان  حقّ  که  بودند  حضرت  آن  معصوم  بيتِ   اهل 
اساس  بر  آنان  رو،  اين  از  داشتند.  را  شرعی  تکاليف 
احاديثی که از معصومين  در اين باره نقل شده بود، 
کتاب های زيادی در علم فقه تدوين کردند که از مهم ترين 
از  المقنِع  کتاب  به  می توان  اربعه،  کتب  بر  علاوه  آن ها، 
شيخ  از  الخلاف  و  مفيد  شيخ  از  المقنعه  و  صدوق  شيخ 
طوسی اشاره کرد. اما اهل سنت بر اساسِ رواياتی که به 

حديث: در اين دانش، سخنان و رفتارهای رسول 
، و در مرتبهٔ بعد، سخنانِ  خدا  و امامان معصوم 
اثر  بر  می شود.  گزارش  تاريخی  وقايع  نيز  و  اصحاب 



  ۱۳۱  

واسطهٔ صحابهٔ رسول خدا  نقل شده، دانش فقه را 
از  که  کردند  تدوين  متعددی  کتاب های  و  کرده  پايه ريزی 
مهم ترين آن ها می توان به کتاب المُوَطَّأ از مالک بن انس، 
کتابِ الخراج از قاضی ابويوسف، و کتاب مسندِ احمدبن 

حنبل اشاره کرد.
و  اصول  و  معيارها  دانش،  اين  در  فقه:  اصول 
قرار  بررسی  مورد  شرعی  تکاليف  به  دستيابی  ضوابطِ 
وسيله ای  و  ابزار  فقه،  اصول  دانشِ  بنابراين،  می گيرد. 
اين  اصلی  پايه های  و  فقه.مبادی  علم  خدمت  در  است 
کردند  تبيين  صادق    امام  و  باقر   امام  را  دانش 
از  ــ  هشام بن حکم  همچون  دانشمندانی  ادامه،  در  و 
اصحاب امام صادق  ــ  و شيخ مفيد و شيخ طوسی 
و علامه حلیّ به پيشرفت و توسعهٔ اين دانش، کمک های 

شايانی کردند.
همچون  اعتقادی  مسائل  دانش،  اين  در  کلام: 
وجود و صفات خداوند ــ همچون توحيد او ــ و نبوت، 
به  دانش،  اين  می گيرد.  قرار  بحث  مورد  معاد  و  امامت 
علم کلام معروف شد؛ زيرا يکی از مباحثِ مهمِ آن، بحث 
دربارهٔ کلامِ خداوند بوده که در قالبِ قرآن به بشريت رسيده 
دانشمندانِ  معصوم،  امامانِ  اصحابِ  ميان  در  است. 
برجسته ای در علم کلام؛ کسانی همچون هشام بن حکم، 
در  آمدند.  پديد  عبدالرحمان  بن  يونس  و  سالم  بن  هشام 
مفيد،  شيخ  نوبختی،  همچون  کسانی  نيز از  بعد  سده های 
سيد مرتضی و خواجه نصير طوسی می توان نام برد. از 
دانشمندانِ اهل سنت نيز به حسن بصری، اشعری، غزالی 

و شهرستانی می توان اشاره کرد.

نسخهٴ خطی اسلامی



  ۱۳۲  

هجری  اوّل  سدهٔ  همان  از  عرفان:  و  تصوف 
و  زهد  به  تمايل  که  شدند  پيدا  مسلمانان  ميان  در  کسانی 
ساده زيستی و ترک دنيا داشتند. در سده های بعد آثاری 
شخصيت های  معرفی  و  افراد  اين  روش  و  راه  بارهٔ  در 
منازل  کتاب های  از  می توان  که  شد  تدوين  آنان  معروفِ 
السائرين از خواجه عبدالله انصاری، و تهذيب الاسرار 
ابوحامد  از  سعادت  کيميای  و  نيشابوری  خرگوشی  از 
غزالی و عوارف المعارف از شهاب الدين سُهْرَوَرْدی نام 

برد.
مسلمانان،  ميان  در  هنر  معماری: توجه به  و  هنر 

هم زمان با ظهور اسلام آغاز شد و به تدريج رو به تکامل 
در  بيشتر  هنری،  جلوه های  از  جاهلی،  عرب های  نهاد. 
مجاورشان  ملت های  اما  داشتند؛  دست  خطابه  و  شعر 
پيشينهٔ   ـدارای  ـ يمن  و  روم  هند،  ايران،   ـهمچون  ـ
از  پس  لحاظ،  بدين  بودند.  معماری  و  هنر  در  کهن تری 
متنوعِ  جلوه های  با  مسلمان،  عرب های  فتوحات،  انجام 
هنری آشنا شدند و از آن پس، مسلمانان توانستند در خلق 
آثار هنری، ميان هنر شرقی و هنر غربی تلفيق ايجاد کنند. 
تلاش اصلی و دائمی هنرمندانِ اصيلِ مسلمان آن بود که 

هنر را وسيله ای برای بيانِ فرهنگ اسلامی قرار دهند. 

کاشی کاری محراب مسجد شيخ لطف الله اصفهان، دورهٴ صفویرحل قرآن کريم، ساختهٴ حسن بن سليمان اصفهانی(قرن ٨ ق)



  ۱۳۳  

پارچ نقره کوب با تزئينات نقره بر روی برنج ــ ايران 
(قرن ٦و٧ق)

عودسازــ ايران (قرن٦ ق عهد سلجوقی) 

مينياتور اصحاب کهف اثر آقا رضا اصفهانیشمعدان برنجی متعلق به دورهٴ صفويه



  ۱۳۴  

همـچون:  متنوعی  گـونـه های  در  اسلامی،  هنر 
خوشنويسی، کـاشی کـاری، آينـه کـاری، گـچ بـری، نقاشی، 
قالی بافی،  کوزه گری، خاتم کاری و ... جلوه کرده است. 

خطاطی قرآن مجيد به خط احمد بن سهروردی (سدهٴ ٨ ق)

خط نستعليق حمايلی عمادالحسنی (١٠٢٢ق)



  ۱۳۵  

قالی با نقش شکارگاه (ايران ــ قرن ١٠ ق) 

بخشی از يک قالی ابريشمی ايرانی (هرات ــ قرن ١٠ق)



  ۱۳۶  

اما از انواع جلوه هایِ هنر اسلامی، معماری نمودِ 
بعضی  که  گونه ای  به  است  داشته  ماندگارتری  و  برجسته 
از آثار زيبای معماری، پس از گذشت بيش از هزار سال، 

هنوز پابرجا هستند. معماری اسلامی، عمدتاً در مساجد، 
نيز  و  آرامگاه ها  و  بقعه ها  در  سپس  و  بازارها،  و  قصرها 
از  است.  داده  نشان  را  خود  اسلامی،  شهرهای  ساخت 

مسجد موتی (اگرا هندوستان، قرن ١٥ ميلادی)بازار کرمان

موارد  اين  به  اسلامی  معماری  نمونه های  برجسته ترين 
می توان اشاره کرد: مسجدالنبی در مدينه،  مسجد الحرام 
هشام بن عبدالملک  کاخ  دمشق،  جامع  مسجد  مکه،  در 

در  مدينةالزهراء  قرطبه،  جامع  مسجد  اريحا،  نزديکی  در 
در  قبة الصخرة  قاهره،  در  القناديل  سوق  قرطبه،  نزديکی 

بيت المقدس، مسجد جامع اصفهان و گنبد سلطانيه.



  ۱۳۷  

قبة الصخرة يا گنبد سنگی

گنبد سلطانيه
نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

خاندان بنی موسی
«بنی موسی» عنوانی است برای سه برادر با نام  های محمد، احمد و حسن، فرزندان موسی بن شاکر خراسانی، 
که از آنان گاه با عنوان بنی شاکر نيز نام برده می شود. موسی بن شاکر جزء ملازمان مأمـون بود که همراه او به بغداد 
آمد و به هندسه و نجوم پرداخت و از منجمانِ دربار مأمون شد. پس از مرگ او، فرزندانش با دانشمندان بغداد مأنوس 
شدند. آنان ثروتِ سرشارِ خـود را صرف گردآوری  نسخه های خطی يونانی و ترجمهٔ آن ها به زبان عربی کردند. آنـان 
همچنين، مترجمان برجسته ای مثل حُنَيْن بن اسحاق و ثابت بن قُرّه را در استخدامِ خود داشتند. اين برادران، علاوه  بر 
ترجمهٔ آثار يونانی، تحقيقات نفيسی را در رياضيات، نجوم و مکانيک انجام دادند، ولی از آنجا که معمولاً به صورت 
وسيعی  اطلاعات  محمد،  که  گفته اند  اما  نيست؛  مقدور  آنان  از  يک  هر  شخصی  آثارِ  تشخيص  می کردند  کار  گروهی 



  ۱۳۸  

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

داشته، حسن در رياضيات و احمد در مکانيک و مسائل فنی تبحّر بيشتری داشته است. به هر حال، اين سه برادرنقش 
بسيار مهمی در شکوفايی تمدن اسلامی در قرنِ سوم هجری داشته اند و آوازهٔ علمی آنان به اروپا نيز رسيده است. 
آثارِ بسياری توسط آنان، ترجمه و تأليف شد که مهم ترين اثر باقی مانده از آنان، کتاب الحِيَل است. در اين کتاب که 
ن شناخته شده در علم مکانيک در جهان اسلام به شمار می رود، يکصد دستگاه شرح داده شده است  نخستين اثر مدوَّ
که بيشتر آن ها به صورت خودکار و با استفاده از خواص مکانيکیِ سيّالات کار می کرده اند، اين وسايل، شامل انواع 
فواره های خودکار، ساعت های آبی، انواع بالابرهای آب و چرخ های چاه، آفتابه های خودکار و وسايلی مانند اين ها 
هستند. اين برادران، پانصدسال جلوتر از اروپاييان، برای نخستين بار، ميل لنگ را در حوزهٔ دانش های فنی به کار 

برده اند١.

١ــ برای اطلاعات بيشتر دربارهٔ بنی موسی، بنگريد به: دايرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ١٢، ص ٦٨٦ ــ٦٩٩؛ دايرةالمعارف مصاحب، ج١، ص٤٥٥ 
و ولايتی، پويايی فرهنگ و تمدن اسلام و ايران، ج١، ص١٨٩ــ١٩٢.

١ــ پيشينهٔ واژهٔ خلافت در قرآن و سنّتِ نبوی را بيان کنيد.
٢ــ تبديل خلافت به سلطنت توسط چه کسی به وقوع پيوست؟

٣ــ مفهومِ وزارت در قرآن و سنت دربارهٔ چه کسانی به کار رفته است؟ اولين وزير بنی عباس را نيز نام ببريد.
٤ــ وزارت تفويض و وزارت تنفيذ را تعريف و تفاوت آن ها را بيان کنيد.

٥  ــ معنای ديوان در تمدن اسلامی را توضيح دهيد و انواع ديوان ها را نام ببريد.
٦ــ کارکرد ديوان های جُند و استيفاء را شرح دهيد.

٧ــ تفاوت و تمايز علوم دينی از غير دينی را در تمدن اسلامی توضيح دهيد.
٨  ــ جايگاه هنر و معماری درتمدن اسلامی را به طور کوتاه توضيح دهيد.

١ــ با مطالعهٔ منابع تاريخی می توان نمونه های مستندی را از خوی سلطنتی معاويه مشاهده کرد؛ تعدادی از اين 
نمونه ها را برای دوستانِ کلاستان بازگو کنيد. 

٢ــ آيا می توانيد شيوه های نظارتی اميرمؤمنان علی   را که بعدها با نام نهاد حسبه معروف شد، تبيين کنيد؟



  ۱۳۹  

تأثير و نفوذ تمدن اسلامی در اروپا
تمدنی   پيشرفت هـای  مـديون  اروپـاييان  بی ترديد، 
مسلمانان در سده های اوليه اند. آنان خود به اين حقيقتِ 

انکارناپذير، آگاه و معترف اند.
اين تأثيرگذاری، ناشی از زمينه ها و عواملی بود که 
عرصه را برای انتقال دستاوردهای تمدنی اسلام به اروپا 

آماده و مهيا می ساخت و عبارت اند از: 
اروپاييان:  تمدنی  و  فرهنگی  انحطاط  ١ــ 
اروپای معاصر با ظهور اسلام، به عللی ، دچار انحطاطِ 
همچون:  بود؛  عللی  تمدنی  ماندگی  عقب  و  فرهنگی 
اختلافات طبقاتی و شکافِ عميق ميان فقيران و ثروتمندان، 

هم
ازد
 دو
س
در

۱٢

فرهنگ و تمدن اسلامی (٣)

مقدمه
فرهنگ و تمدن اسلامي در دوران با شکوه خود توانست به کشورها اروپايي نفوذ کند و آنجا را 
 تحت تأثير قرار دهد. اين پديده، عواملي داشت که در اين درس گفته خواهد شد. از ديگر موضوعات
اين درس، بيان عللِ رکود تمدن اسلامي، پس از رشد و شکوفايي است؛ همچنين عواملِ رشد و خيزشِ 

مجدد تمدن اسلامي، پس از دورهٴ رکود نيز بيان خواهد شد.

وجود نظام برده داری و نژادپرستی، رفتارهای غير انسانی 
همچون  ــ  فرودستان  و  بردگان  با  برخورد  در  اشراف 
ــ،  اشراف  تفريح  برای  هم،  با  گلادياتورها١  کردن  درگير 
همراهی رهبران کليسا با طبقات اشراف و نيز مقابلهٔ آنان با 
نوآوری های علمیِ دانشمندان، به بهانهٔ پای بندی به تعاليم 
کتاب مقدس مسيحيان؛ زيرا بر اساس اعتقادات رهبران 
با  مقدس  کتاب  آموزه های  تعارضِ  صورت  در  کليسا، 
اين  و  بود.  مقدس  کتاب  می شد  مقدم  آنچه  علم،  و  عقل 
در حالی است که قرآن کريم، کتابِ مقدسِ مسيحيان را 

تحريف شده معرفی کرده است.
٢ــ پويايی و اعتلای فرهنگ و تمدن اسلامی: 

١ــ گلادياتورها، بردگان و زندانيانی بودند که در آمفی تئاترها،برای تفريحِ طبقهٔ اشراف، دو به دو وادار به جنگ با يکديگر می شدند و معمولاً طرفِ 
مغلوب، کشته می شد (دايرةالمعارف مصاحب، ج٢، ص٢٤٠٢).  



  ۱۴۰  

کتاب  مسلمانان،  تمدنی  و  فرهنگی  پشتوانهٔ  که  آنجا  از 
و  بود  خدا   رسول  دينیِ  آموزه های  و  قرآن  آسمانیِ 
هيچ يک ــ بر خلاف  مسيحيت ــ مخالفتی با عقل و علم 
کوتاهی  مدت  در  توانستند  مسلمانان  بنابراين،  نداشت. 
که  نيز  اروپاييان  يابند.  دست  شگفتی  به پيشرفت های 
کليسا  تعاليم  از  برتر  را  اسلام  دينِ  آموزه های  محتوای 
می يافتند، به مرور، علاوه بر تأثيرپذيری دينی از مسلمانان١، 

در پيشرفت های تمدنی نيز به اين سو روی آوردند.
٣ــ  فتح اندلس و جنگ های صليبی: رخدادِ  
فتح اندلس و تشکيل حکومتِ مسلمانان در آنجا به مدت 
در  اسلامی  قلمرو  به  مسيحيان  حملات  نيز  و  سده،  چند 
جنگ های صليبی٢، زمينهٔ آشنايی هر چه بيشتر مسيحيان 
را  آنان  تمدنی  و  علمی  پيشرفت های  و  مسلمانان  با  اروپا 
فراهم ساخت. سخن مونتگمری وات در اين باره چنين 

است:
شرق،   در  مسيحی  جنگجويان  فرهنگی،  نظر  «از 
برخی از جنبه های زندگی اسلامی را تجربه و سعی کردند 
هنگامی که به اروپا بازگشتند از آن تبعيت نمايند و تعداد 
به  مسيحی نشين  مناطق  در  نيز  عربی  کتاب های  از  کمی 

لاتين ترجمه شد٣.»
مسلمانان  تجاری  روابط  و  مهاجرت ها  ٤ــ 
سرزمين های  به  مسلمانان  مهاجرت  مسيحيان:  و 
هجرت  با  اسلام،  ظهور  آغاز  همان  از  مسيحی نشين 
جعفربن ابی طالب و بيش از ١٠٠ مسلمان به حبشه آغاز 
شد. با گسترش ِ قلمرو اسلامی و فتح مناطق تحت قلمرو 

ـ اسقف شهر طُلَيْطَله در اسپانياــ تحت تأثير عقايد اسلامی، خدا بودن حضرت عيسی   را انکارکرد و گفت:  عيسی  ١ــ به عنوان مثال، اليپندوس ـ
بشر و فرزند خواندهٔ خداست.

٢ــ سلسله جنگ هايی که طی سده های ١٢ و ١٣ ميلادی (٦و٧ ق) توسط مسيحيان اروپا بر ضد مسلمانان، به بهانهٔ آزادسازی زادگاه حضرت مسيح   
در فلسطين ، ترتيب داده شد.

٣ــ وات، تأثير اسلام در اروپای قرن وسطیٰ، ص١٠٢.

و  مسلمانان  روابط  ــ  شام  سرزمين  همچون  ــ  روميان 
اين  دامنهٔ  بر  نيز  اندلس  فتح  شد.  گسترده تر  مسيحيان 
روابط افزود؛ و در نتيجه، اين مهاجرت ها و روابطِ متقابلِ 
و  اسلامی  فرهنگ  انتقال  برای  را  خوبی  تجاری، زمينهٔ 

تجربيات تمدنی به اروپا فراهم ساخت.
٥  ــ ترجمۀ آثار اسلامی به زبان های اروپايی: 
نهضت  جريان  در  که  خوانديد  پيشين  درس های  در 
اما  شد.  ترجمه  عربی  به  غربيان  آثار  از  بسياری  ترجمه، 
خود  که  بودند  اروپاييان  اين  سده،  چند  گذشت  از  پس 
خودشان  زبان های  به  مسلمانان  آثار  ترجمهٔ  نيازمندِ  را 

می ديدند؛ زيرا: 
مسلمانان  فرهنگی  و  علمی  پيشرفت های  الف) 

موجب رغبت اروپاييان به ترجمهٔ اين آثار شد.
ب) دانشمندان مسيحی اکنون، خود را از ترجمهٔ 
و  آنان  ميان  زيرا  می ديدند؛  عاجز  يونانی  دانشمندان  آثارِ 
زبانِ اصلیِ اين کتاب ها فاصله افتاده بود؛ از اين رو، ناچار 

بودند از ترجمه های عربیِ اين آثار استفاده کنند.

تمدن  از  اروپاييان  تأثيرپذيری  عرصه های 
اسلامی

تعيين دقيقِ ميزان و چگونگی ورود و نفوذ فرهنگ 
اين  زيرا  نيست؛  امکان پذير  اروپا  به  اسلامی  تمدن  و 
يافته  انجام  سده  چند  طی  تدريجی،  صورت  به  رخداد 
است. اما شايد بتوان بعضی از عرصه های علمی و تمدنی 
که به صورت محسوسی به اروپا انتقال داشته را شناسايی 



  ۱۴۱  

فلسفه،  و  عقلی  علومِ  از:  عبارت اند  عرصه ها  اين  کرد. 
شيمی، ادبيات، جغرافيا،      رياضيات،  نجوم،  طبّ،  الهيات، 
دريانوردی، تجارت،  صنعت، مهندسی، هنرهای معماری، 

خوشنويسی، حجّاری، منبتّ کاری و فلزکاری.
ويل دورانت ــ مورخِ شهيرِ تاريخ تمدن ــ در اين 

باره چنين گفته: 
«اسلام در جهان مسيحی، نفوذ گوناگون و بسيار 
داشت. اروپای مسيحی، غذاها، شربت ها، دارو و درمان، 
خانوادگی،  مخصوص  نشان های  از  استفاده  و  اسلحه 
و  تجارت  و  صنعت  فنون،  و  ابزار  هنری،  ذوق  و  سليقه 
غالباً  و  گرفت  فرا  اسلام  از  را  دريايی  راه های  و  قوانين 

لغات آن را نيز از مسلمانان اقتباس کرد.١» 
مونتگمری وات نيز گفته: 

«هنوز هم نشانه هايی در زبان اسپانيايی وجود دارد 
عمدهٔ  مسئوليت  عرب ها  که  است  نکته  اين  به  اشاره  که 
معماری و خانه سازی را در اسپانيا بر عهده داشته اند.٢» 

رکود وکم تحرکی تمدن اسلامی
و  درخشان  پديده ای  که  است  اين  مسلم  «قدر 
جهان  اسلامی، قرن ها در  تمدن  نام  نورافشان به  چراغی 
وجود داشته و سپس اين پديده کم فروغ و سرانجام چراغ 
خاموش شده است و امروز مسلمانان در مقايسه با بسياری 
در  خودشان،  پرافتخار  گذشتهٔ  نسبت به  جهان و  ملل  از 
حال انحطاط و وضع رقت باری به سر می برند. طبعاً اين 
پرسش پيش  می آيد که چطور شد مسلمانان پس از آن همه 
نظامات،  و  صنايع  و  معارف  و  علوم  در  ترقی  و  پيشرفت 

١ــ دورانت، تاريخ تمدن، ج٤،ص٤٣٣.
٢ــ وات، مونتگمری، تأثير اسلام بر اروپای قرون وسطیٰ، ص٥٣. 

٣ــ مطهری، انسان و سرنوشت، مجموعهٔ آثار، ج١، ص٣٥٠. 
هَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍٍ حَتّیٰ يُغَيِّرُوا مٰا بِأ نْفُسِهِمْ ...»؛ رعد، ١١. ٤ــ «... اِنَّ اللّٰ

قهقرايی  سير  و  انحطاط  اين  مسئول  برگشتند؟  قهقرا  به 
چيست و کيست٣؟» 

چنان که در سخنان شهيد مطهری اشاره شده، تمدن 
اسلامی پس از پيدايش و گذر از دورهٔ شکوفايی و رشد، 
ايستايی  و  رکود  ضعف،  گرفتار  عواملی،  اثر  بر  متأسفانه 
زيرا  نيست؛  تمدن  اين  نابودی  معنای  به  سخن  اين  شد. 
نابود  هرگز  و  بود  فراگير  و  گسترده  اسلامی  تمدن  مظاهرِ 
نشد، اما در ادامهٔ حياتِ خود، نه تنها آن سير صعودی را 
نيز  نزولی  سير  دچار  عرصه ها  برخی  در  بلکه  نداد؛  ادامه 
چندان  آن  واقعی  عوامل  و  رکود  اين  گسترهٔ  درک  شد. 
آسان نيست؛ زيرا ميان ما و آن عصر، فاصلهٔ زيادی وجود 
دارد، اما در مجموع می توان مهم ترين عوامل را شناسايی 
اين عوامل  کرد. نويسندگان تاريخ تمدن اسلامی معمولاً 
اما  می کنند.  بررسی  خارجی  و  داخلی  بخش  دو  در  را 
عوامل  تأثيرگذاری  از  پيش  قرآنی،  آموزه های  اساس  بر 
و  رفتارها  با  که  هستند  انسان ها  خودِ  اين  خارجی، 
سقوط  يا  صعود  زمينه های  درونی شان،  خصلت ها ی 

خود را فراهم می سازند:
[از  دارند  گروهی  که  را  آنچه  خداوند  همانا   ...»
نعمت ها]، دگرگون نمی کند تا آن گاه که آنچه را در خودشان 

است؛ يعنی صفات و اعمال خود را دگرگون کنند.٤»

عوامل رکود تمدن اسلامی
الف) عوامل داخلیِ رکود تمدن اسلامی

١ــ دنياگرايی، تجمل طلبی و دوری از اسلامِ 
توانِ  و  است  ذاتی  جذابيت های  دارای  اسلام  اصيل: 



  ۱۴۲  

ايجادِ تمدن بزرگِ جهانی در راستای خداپرستی و عدالت 
حکومت های  و  مسلمانان  متأسفانه،  اما  داراست،  را 
انحرافی  گرفتارِ  خدا   رسول  رحلت  از  پس  آنان، 
تدريجی گشتند. اصول و فروع دين گرفتار تحريف شد، 
عشرت طلبی  و  تجمل  به  عباسی  و  اموی  حکومت های 
روی آوردند و عالمانِ دينی نيز با حکومت ها همراه گشته، 
تنها  نه  ترتيب،  بدين  شدند.  کشيده  بند  به  نيز  مخالفان  و 
بلکه  نشد؛  فراهم  جهانی  فراگيرِ  تمدن  آمدنِ  پديد  شرايط 

همان تمدنِ پديد آمده نيز دچار سستی و رکود شد.
  ٢ــ ظلم واستبداد حکومت ها:حکومت های 
بنی اميه و بنی عباس، و نيز برخی از حاکميت های کوچک، 
گرفتار استبداد، ظلم و خودکامگی بودند. سياستِ مدارا 
مرور،  به  رو،  اين  از  نداشت؛  وجود  مخالفان  تحملِ  و 
پديد  جوامع  و  حکومت ها  بی ثباتی  و  عمومی  نارضايتی 
آمد. در چنين فضايی، نبايد انتظارِ تمدنی رو به پيشرفت 

و گسترش را داشت.
٣ــ جنگ های داخلی و تجزيۀ قلمرو اسلامی: 
آنان  فساد  و  ضعف  عباسيان،  حاکميت  دورهٔ  طول  در 
جنگ ها  درگير  اسلامی  قلمرو  مختلفِ  نقاط  شد  موجب 

دولت های  تشکيل  که  شود  شديدی  مرج های  و  هرج  و 
کوچک و بزرگی در نواحی گوناگون را به دنبال داشت. 
هجری  پنجم  قرن  اواخر  تا  اسلامی  قلمرو  تجزيهٔ  اين  و 

ادامه داشت.
ب) عوامل خارجیِ رکود تمدن اسلامی

طولِ  در  جنگ ها  صليبی:اين  جنگ های  ١ــ 
اروپا  مسيحيان  سوی  از  هجری)  قرن(٦و٧  دو  به  قريب 
و  آن،ضعف  نتيجهٔ  و  شد  داده  ترتيب  مسلمانان  ضد  بر 
خسارت برای مسلمانان از سويی، و آشنايی اروپاييان با 

تمدن اسلامی از سوی ديگر بود.
٢ــ حملات مغولان: مغولان از اوايل سدهٔ هفتم 
آغاز  را  اسلامی  سرزمين های  به  خود  حملاتِ  هجری، 
اين  تمدنی  ضدّ  و  وحشيگری  خوی  متأ سفانه،  کردند. 
مردم بيابان نشين سبب شد علاوه بر کشتارهای وسيع در 
مناطق اسلامی، آثارِ فرهنگی و تمدنیِ مسلمانان را نيز به 
نابودی کشند. بسياری از کتابخانه ها را به آتش کشيدند 
و آثار هنری و معماری را از بين بردند. سرانجام حکومت 
بنی عباس را که نقش مرکزيت برای دولت های کوچک را 

داشت در سال ٦٥٦ ق ساقط کردند.



  ۱۴۳  

رسا
س پا

پطر
سير 

خط 
يبی

صل
ان 
اهي
 سپ

سير
خط 

تان
هس
ی ل

روا
رمان

ن ف
لوي
بود

سير 
خط 

ون
ليبي

 ص
ه با

قابل
ی م

 برا
نان

سلما
ر م

 سي
خط

يبی
صل

ای 
ن ه

نشي
مير

ا
يبی

صل
گ 

ن جن
ومي

د
فتم

ی ه
لوئ

پاه 
ر س

مسي
سوم

ار 
سز

پاه 
ر س

مسي
شق

 دم
ط بر

تسل
ای 

ن بر
بيو

صلي
پاه 

ر س
مسي

دوم
ل و 

 او
يبی

صل
ای 

گ ه
  جن

    

يبی
صل

گ 
ن جن

ستي
نخ



  ۱۴۴  

٣ــ سقوط اندلس: در درس های پيشين با سير 
شديد.  آشنا  آن  پيشرفت های  و  اندلس  به  اسلام  ورود 
مسلمانانِ اندلس يکی از زيباترين دوره های تمدنی اسلام 
مسلمانِ  دولت های  سقوط  متأسفانه  اما  آوردند،  پديد  را 

١ــ پيرنيا و اقبال، تاريخ ايران از آغاز تا انقراض قاجاريه، ج٢،ص٤٨٦. 

يک توضيحيک توضيح

از آنجا که مغولان، قومی وحشی و بيابان گرد بوده و با فرهنگ و تمدن بيگانگی داشتند، کتابخانه های بسياری  
را در محدودهٔ تمدن اسلامی، نابود کردند. به يک گزارش در اين باره توجه کنيد:

و  جنگی  آلات  و  شدند  او  پيروانِ  و  صباح  حسن  اصلی  آشيانهٔ  داخل  مغولان  الموت]  قلعهٔ  فتح  از  «[پس   
بر کتابخانهٔ بسيار نفيسی که اسماعيليان  منجنيق ها را شکستند و اموال و خزاين ايشان را به تاراج بردند، مخصوصاً 
در طیّ سال های متمادی در الموت تأسيس کرده بودند و آوازهٔ اشتهار و اهميت آن در عالم پيچيده بود، دست يافتند 
و هلاکو امر به نابود کردن آن داد. عطاملک جوينی که در اين سفر همراه بود، از هلاکو اجازه گرفت که به مطالعهٔ آن 
کتب بپردازد تا نفايس و کتب مفيدهٔ آن را جدا کند و بقيه را که متعلق به اصول و فروع دين اسماعيلی است بسوزاند 

و چنين نيز کرد!»١

اندلس و تصرفِ مجدد آن به وسيلهٔ مسيحيانِ اروپا، تنها 
بر  را  اسلامی  تمدن  مظاهر  از  محدودی  آثار  و  خاطرات 

جای نهاد.

فكر كنيد و پاسخ دهيدفكر كنيد و پاسخ دهيد

دربارهٔ عوامل داخلی و خارجیِ رکود تمدن اسلامی ــ بر اساس آموخته هايتان ــ بيشتر فکر کنيد. آيا عوامل 
ديگری در اين رخداد مؤثر بوده اند؟ از اين حقيقت تلخ چگونه برای وضع امروزِ امت اسلامی می توان درس گرفت؟

خيزش و رکود مجدّدِ تمدن اسلامی
از  پس  اسلامی  تمدن  شد،  اشاره  قبلاً  چنانچه 
از  دوره هايی  اما  نشد،  نابود  هرگز  شکوفايی،  و  پيدايش 

رکود و ضعف را سپری کرد. از شواهدِ اين مدّعا آن که 
وارد  اسلامی  تمدن  به  زيادی  خسارات  چند  هر  مغولان 
گرويدند  اسلام  به  آنان  خود  چندی  از  پس  اما  ساختند، 



  ۱۴۵  

هشتم  سدهٔ  آوردند١.از  پديد  را  تمدنی  آثار  از  برخی  و 
سه  اسلامی،  قلمرو  از  مهم  نقطهٔ  سه  در  بعد،  به  هجری 
در  به  سزايی  سهم  هريک،  که  آمد  پديد  مقتدر  دولت 
در  عثمانی  دولت  داشت:  اسلامی  تمدن  مجدد  احيای 
ترکيهٔ امروزی و ممالک همجوار، دولت صفويه در ايران، 

و دولت گورکانی در هند.  
اساس دولت عثمانی  در اوايل سدهٔ هشتم هجری 
نهاده شد، اما به سبب موقعيت خاص جغرافيايی و بسيج 

١ــ از نمونه های مثال زدنی در اين باره، گنبد سلطانيه است که در زمان سلطان محمد خدابنده ــ از سلاطينِ مسلمان و شيعه شدهٔ مغولی ــ بنا شد.

وسعت  آن  قلمرو  ديگر،  عواملی  و  جهاد  برای  نيروها 
زيادی يافت و حتی تا بخش هايی  از اروپا نيز پيش رفت. 
در زمان سلطان محمدِ فاتح ــ از سلاطين مقتدرِ عثمانی ــ 
قُسْطنَطْنَيه (پايتخت امپراتوری بيزانس يا روم شرقی) فتح 
شد و آنجا به پايتخت اسلامی با مساجد و مدارس با شکوه 
تبديل گشت که هنوز نيز آثار آن باقی است. وی کليسای 
اياصوفيه را به مسجدی با شکوه تبديل کرد و مدرسه ای 

نيز در کنارش ساخت.

داشت،  ادامه  يازدهم  قرن  تا  عثمانی  دولت  توسعهٔ 
اما از اين قرن به بعد، اين دولت روبه ضعف نهاد و نهايتاً 
ريخت.  فرو  هجری)  (چهاردهم  ميلادی  بيستم  قرن  در 
آثار تمدنیِ سلاطين عثمانی در مناطق تحت حاکميت آنان 

ــ به ويژه در ترکيه ــ قابل توجه بود.

 دولت شيعی صفويه نيز در سال ٩٠٧ ق در تبريز 
سال  در  و  شد  تأسيس  صفوی  اسماعيلِ  شاه  توسط 
١١٣٥ ق با تصرف اصفهان توسط افغان ها سقوط کرد. 
مذهب  کردن  رسمی  سلسله،  اين  خدمات  مهم ترين  از 
و  فرهنگی  آثار  آوردنِ  پديد  و  ايران  در  امامی   ١٢ تشيع 

استانبول، مسجد اياصوفيه



  ۱۴۶  

قلمرو صفويان در دوران شاه عباس اول



  ۱۴۷  

تمدنیِ بسيار بود.هر چند ضعف ها و نالايقی های برخی از 
سلاطين صفوی را نيز نبايد ناديده گرفت. صفويه به دنبال 
رسمی کردنِ مذهب تشيع در ايران، امکانِ خدماتِ فراوان 
علمی و فرهنگی را برای عالِمان شيعه فراهم آوردند. در 
اين دوره، بسياری از دانشمندان شيعه از نقاط مختلف، 
و  رشد  به  صفوی،  دولتِ   حمايت  با  و  شدند  ايران  راهی 

کاخ عالی قاپو

کردند.  زيادی  کمکِ  شيعه  فرهنگی  اعتلای  و  گسترش 
مجموعه های  شد،  ساخته  زيادی  مدارس  دوره،  اين  در 
جلدیِ   ١١٠ مجموعهٔ  که  شد  تهيه  ارزشمندی  علمی 
کتابِ حديثیِ بحارالانٔوار از علامه محمد  باقر مجلسی، از 
و  معماری١  صنعت،  زمينهٔ  در  همچنين  آن هاست.  جملهٔ 

تسليحات نظامی نيز پيشرفت های خوبی پديد آمد. 

١ــ کاخ عالی قاپو و آثار ديگر در ميدان امام خمينیِ اصفهان از نمونه  شاهکارهای معماری دورهٔ صفويه است.

يک توضيحيک توضيح

نقش تمدنی ايرانيان
ـ توسطِ اقوامِ  ـ از جمله ايران ـ هر چند ظهور اسلام در جزيرة العرب بود اما اين آئين پس از نفوذ به ديگر مناطق ـ
غيرعرب پذيرفته و ترويج شد. ايرانيان در اين ميان، نقشی انکار ناپذير داشته اند. بيشترين گسترشِ اسلام به سوی شرق 
بود که عمدتاً ايرانِ بزرگ عصر ساسانی را شامل می شد. مردم ايران پس از آن که به تدريج اسلام را پذيرفتند، خود به 
عامل مهمی در تعميق آموزه ها و گسترش و ترويج آن تبديل گشتند. بسياری از دانشمندانِ حوزهٔ تمدن اسلامی، ايرانی 
بودند که با تدوين آثار فراوانِ علمی، تمامی مسلمانان را مديون خود ساختند. تنها به عنوانِ يک نمونه می توان به مؤلفانِ 

مهم ترين آثار حديثی شيعه(کتب اربعه) و اهل سنت (صِحاح سِتّه) اشاره کرد که تمامی آن ها ايرانی بوده اند.



  ۱۴۸  

دولت گورکانيانِ هند نيز هم زمان با دولت صفويه، و 
در سال ٩١٠ق توسط ظهيرالدين بابرُ تأسيس شد. نسب 
وی به تيمورگورکانی می رسيد که تبار مغولی داشت از اين 
رو، از اين دولت، با عنوانِ «مغولان هند» نيز ياد می کنند.

پس از بابر، فرزند و نواده های او تا نيمه دوم قرن يازدهم 
هجری حکومت کردند. سپس اين دولت رو به ضعف و 
فارسی  ادبيات  رواج  دورهٔ  گورکانيان،  دورهٔ  نهاد.  افول 
پديد  فراوانی  منظومِ  معروف، آثارِ  شعرای  و  بود  هند  در 

مهاجرت  ايرانی به هند  شاعران  آوردند و حتی بعضی از 
تدوين  ادبيات  و  تاريخ  زمينهٔ  در  متعددی  آثار  نيز  کردند. 
همچنين تفکر عرفانی رواج يافت؛ از  شد. در اين دوره 
اين رو، مشايخ صوفيه، نزد بابريان احترامِ زيادی داشتند. 
آثار هنری و معماریِ باقيمانده از اين دوره،از شکوه تمدن 
يک  عنوان  به  تنها  که  دارد  حکايت  دوره  اين  مسلمانانِ 
نمونه، می توان به بنای زيبا و با شکوهِ تاج محل اشاره کرد 

که در نوع خود بی نظير است.

تاج محل در شهر آگرا هندوستان

سپس  و  گورکانی  و  صفوی  دولت های  سقوط  با 
همراه  رکود  و  ضعف  با  مجدداً  اسلامی  تمدن  عثمانی، 
شد و ديگر نتوانست به شکوه پيشين خود بازگردد. اين 

رخداد ناشی از چند عامل بود:
و  غربی  استعمارگرِ  دولت های  پيدايش  ١ــ 

دست اندازی آن ها به کشور های اسلامی



  ۱۴۹  

٢ــ بی لياقتی حاکمانِ کشورهای اسلامی و مرعوب 
شدن آن ها در برابر استعمار

کوچک و  کشورهای  اسلامی به  قلمرو  تجزيهٔ  ٣ــ 
ايجاد نزاع و دشمنی بين آن ها توسط استعمار.

رخداد انقلاب اسلامی ايران؛ تحرکی در تمدن 
اسلامی

قرن  در  ايران  اسلامی  انقلاب  رخداد  خوشبختانه 
استعدادهای  شکوفايی  برای  مساعدی  زمينه های  اخير، 

نهفتهٔ جوانان مسلمانِ اين مرز و بوم را فراهم کرد. تمدن 
جديد  خيزشی  آستانهٔ  در  انقلاب  اين  برکتِ  به  اسلامی 
است که به زودی مرزهای ايران را در نورديده و به ديگر 
در  انقلاب  اين  کرد.  خواهد  سرايت  اسلامی  کشورهای 
جهان با نام امام خمينی و کشور ايران ــ با اکثريت شيعی 
اين  که  می رود  اميد  و  است  شده  شناخته  ــ  امامی   ١٢
تمدنِ جديد اسلامی به تمدنِ موعودِ حضرت مهدی  

متصل شود.

نيد
بدا

شتر 
بي

نيد
بدا

شتر 
بي

جنگ های صليبی
در سده های ١٢و١٣ ميلادی(٦و٧ هجری) 
سلسله جنگ هايی با عنوانِ جنگ های صليبی از 
کليسا  رهبران  تحريک  با  و  اروپا  مسيحيانِ  سوی 
بر ضدّ مسلمانان به وقوع پيوست. بهانهٔ آنان برای 
عيسی  حضرت  زادگاه  سازی  آزاد  جنگ ها،  اين 
مسيح  و رفع آزار و اذيت از زائرانِ مسيحیِ 
و  مرج  و  آشفتگی، هرج  وجود  بود.  بيت المقدس 
فقر در اروپا از ديگر عواملِ روی آوردن مسيحيان 
که  ــ  جنگ ها  اين  تعداد  بود.  جنگ  ها  اين  به 
بود.  جنگ   ٩ ــ  انجاميد  طول  به  قرن  دو  حدود 

خطابه ای،  پيوست. وی، طی  اوربانوس دوم به وقوع  پاپ  تحريک  ١٠٩٥ م. با  سال  نوامبرِ  جنگِ  صليبی در  اولين 
تعدّی ترکانِ سلجوقی نسبت به زائرانِ مسيحی را بهانهٔ دعوتِ مسيحيان به جنگ قرار داد. او به مسيحيان وعده داد 
که عزيمت به اين جنگ، به منزلهٔ توبه و کفارهٔ گناهان خواهد بود. در طی اين جنگ  و جنگ های بعدی، کشتارهای 

وسيعی صورت گرفت؛ به عنوان مثال، مسيحيان پس از تصرف بيت المقدس به پاپ چنين خبر دادند:
« اگر می خواهيد بدانيد بر سر دشمن ما چه آمد، همين بس که اسب های ما در ايوان سليمان و معبد 

او، تا زانو در خون مسلمين شناور بود.»
گفتنی است در دومين جنگ صليبی، صلاح الدين ايوبی موفق شد در سال ١١٨٧م / ٥٨٣ ق بيت المقدس را 
از دست مسيحيان خارج سازد. در مجموع، جنگ های صليبی برای اروپاييان ــ به لحاظ تمدنی ــ بسيار پر سود بود؛ 
زيرا از دنيای وحشيانه و پر ظلمت و جهالتِ اروپا توانستند با تمدن درخشان اسلامی آشنا شده و اين تجربيات را با 

خود به اروپا ببرند.

مقبرۀ صلاح الدين ايوبی، قهرمان جنگ های صليبی در دمشق



  ۱۵۰  

١ــ عوامل انتقالِ تمدن اسلامی به اروپا چه بود؟ آن ها را نام برده و يکی را توضيح دهيد.
٢ــ عرصه های تأثيرپذيری اروپاييان از تمدن اسلامی را بيان کنيد.

٣ــ عوامل داخلی و خارجی رکود تمدن اسلامی را ذکر کرده و يکی از آن ها را توضيح دهيد.
٤ــ از نظر قرآن کريم، عامل اصلی رکود در يک جامعه و ملت، عوامل داخلی است يا خارجی؟ چرا؟

٥ــ خيزشِ مجددِ تمدن اسلامی در چه دوره ای و به وسيلهٔ چه حکومت هايی انجام گرفت؟ به طور کوتاه توضيح 
دهيد.

٦ــ چرا تمدن اسلامی، پس از خيزشِ مجدّد، گرفتار رکودِ مجدد شد؟
٧ــ انقلاب اسلامی چه تأثيری در ارتباط با تمدن اسلامی داشته است؟ 

١١١١ــــ عععععععععععوووووووووااااااامللللللللل ااااااننننتتتتتتتقققققققققاااااالللِ تتممددن اسلالام
ار تأثيرپذيری عععععرررصصصصصصههههههههههااااییییی ٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢٢

پرسش های نمونهپرسش های نمونه

انديشه و جست و جوانديشه و جست و جو

١ــ دربارهٔ انحطاط فرهنگی و تمدنی اروپاييان پيش از آشنايی آنان با تمدن اسلامی گزارش های جالبی نقل شده 
است. در اين باره پژوهشی تهيه نماييد.

٢ــ صفويه، دولتی شيعی مذهب بودند. دربارهٔ شيعی بودنِ دستاوردهای تمدنی آنان تحقيقی ارائه کنيد.



  ۱۵۱  

فهرست منابعفهرست منابع

ــ قرآن کريم
تهران،  دانشگاه  تهران،  غربی،  اروپای  در  اسلام  تاريخ  غرب،  در  اسلام  نورالدين،  علی،  آل  ــ 

١٣٧٠ش.
تهران،  دانشگاه  تهران،  اروپا،  در  مسلمين  حکومت  تاريخ  يا  اندلس  ابراهيم،  محمد  آيتی،  ــ 

١٣٧٦ش.
ــ ابن اثير، عزالدين علی، الکامل فی التاريخ، ١٣ج، بيروت، دارصادر، ١٣٨٥ق. اين کتاب توسط 
مطبوعاتی علمی به  ابوالقاسم حالت و عباس خليلی به فارسی ترجمه و در ٣٣ جلد از سوی مؤسسهٔ 

چاپ رسيده است.
ــ ابن ابی الحديد، عبدالحميد، شرح نهج البلاغه، به تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، قم، کتابخانه 

آيت الله مرعشی، ١٤٠٤ق.
ــ ابن جوزی، عبدالرحمان، المنتظم فی تاريخ الملوک و الامم ١٩ج، به تحقيق محمد عبدالقادر 

عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بيروت، دارالکتب العلميه، ١٤١٢ق.
ــ ابن خلدون، عبدالرحمان بن محمد، تاريخ ابن خلدون، ترجمهٔ عبدالمحمد آيتی، تهران، مؤسسهٔ 

مطالعات و تحقيقات فرهنگی، ١٣٦٣ش.
لبنان،  عباس،  احسان  تحقيق  به  ابناء الزمان،  و  الاعيان  وفيات  محمد،  بن  احمد  خلکان،  ابن  ــ 

دارالثقافة، بی تا.
ــ ابن شاذان، فضل، الايضاح، به تحقيق سيد جلال الدين محدث ارموی، تهران، دانشگاه تهران، 

١٣٦٣ش.
ــ ابن شهر آشوب، محمدبن علی، مناقب آل ابی طالب، نجف، حيدريه، ١٣٧٦ق.

ــ ابن القوطيه، محمدبن عمر، تاريخ فتح اندلس، ترجمهٔ حميدرضا شيخی، مشهد، آستان قدس 
رضوی، ١٣٦٩ش.



  ۱۵۲  

بيروت،  احمدصقر،  سيد  تحقيق  به  الطالبين،  مقاتل  علی بن حسين،  ابوالفرج  اصفهانی،  ــ 
ترجمه و از  فارسی  ابی طالب به  فرزندان آل  عنوان  با  فاضل  م.جواد  توسط  اثر  اين  اعلمی، ١٤٠٨ق. 

سوی کتاب فروشی علی اکبر علمی در ٣جلد به چاپ رسيده است.
ــ الله اکبری، محمد، عباسيان؛ از بعثت تا خلافت، قم، بوستان کتاب، ١٣٨١ش.

ــ امينی، عبدالحسين، الغدير، بيروت، دارالکتاب العربی،١٣٨٧ق.
تبارشناسی،  و  گاه شماری  راهنمای  جديد:  اسلامی  سلسله های  ادموند،  کليفورد  باسزورث،  ــ 

ترجمه فريدون بدره ای، مرکز بازشناسی اسلام و ايران، ١٣٨١ش.
بيروت،  زرکلی،  رياض  و  زکار  سهيل  تحقيق  به  الاشراف،  انساب  يحيی،  احمدبن  بلاذری،  ــ 

دارالفکر، ١٤١٧ق.
ــ ـــــــــ، فتوح البلدان، ترجمهٔ محمد توکل، تهران، نشر نقره، ١٣٣٧ش. 

ــ پرويز، عباس، از عرب تا ديالمه، تهران، علمی، ١٣٦٣ش.
ــ پيرنيا، حسن و عباس اقبال، ايران از آغاز تا انقراض قاجار، ج٢، بی جا، خيام، ١٣٨٠ش.

ــ پور سيدآقايی، مسعود و همکاران، درسنامهٔ تاريخ عصر غيبت، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، 
١٣٨٠ش.

، قم، مؤسسهٔ آموزشی  ــ پيشوايی، مهدی و همکاران، تاريخ قيام و مقتل جامع سيدالشهداء  
و پژوهشی امام خمينی، ١٣٨٩ش.

، ١٣٨٧ش. ــ پيشوايی، مهدی، سيرهٔ پيشوايان، قم، مؤسسهٔ امام صادق  
خـاور،  کلالهٔ  تـهران،  بهار،  ملک الشعرای  تحقيق  بـه  نـاشناخته)،  (مؤلف  سيستان  تـاريخ  ــ 

١٣٦٦ش.    
ــ ثقفی، ابراهيم بن محمد، الغارات، به تحقيق سيد جلال الدين محدث ارموی، تهران، انجمن آثار 

ملی ايران، ١٣٥٣ش.
، قم، مؤسسهٔ آموزشی و  ــ جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه 

پژوهشی امام خمينی، ١٣٨٢ش.
ــ جعفريان، رسول، تاريخ تشيع در ايران از آغاز تا قرن دهم هجری، قم، انصاريان، ١٣٨٠ش.

، قم، انصاريان، ١٣٧٩ش. ــ ـــــــ،  حيات فکری و سياسی امامان شيعه
ــ حاجيلو، محمدعلی، بررسی ريشه های تشيع در ايران، قم، آشيانهٔ مهر، ١٣٨٦ش.

ــ حُرّ، حسين، امام رضا  و ايران، قم، نشر معارف، ١٣٨٣ش.
ــ حُرّ عاملی، محمدبن حسن، وسائل الشيعه، بيروت، داراحياء التراث العربی، ١٣٩١ق.

ــ حسين، جاسم، تاريخ سياسی غيبت امام دوازدهم (عج)، ترجمهٔ محمد تقی آيت اللهی، تهران، 
اميرکبير، ١٣٦٧ش.



  ۱۵۳  

ــ حکيمی، محمدرضا، دانش مسلمين، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ١٣٧٩ش. 
ــ حيدر، اسد، امام صادق  و مذاهب چهارگانه، ترجمهٔ حسن يوسفی، تهران، شرکت سهامی 

انتشار، ١٣٦٩ش.
ــ خضری، احمدرضا، تاريخ خلافت عباسی از آغاز تا پايان ديالمه، تهران، سمت، ١٣٧٩ش.

ــ دايرةالمعارف بزرگ اسلامی، ١٧ج، تهران، مرکز دايرةالمعارف بزرگ اسلامی.
 ـدريايی، محمدرسول، امام هادی  و نهضت علويان، تهران، رسالت قلم، ١٣٦١ش. ـ

سازمان  تهران،  همکاران،  و  صارمی  ابوطالب  ترجمهٔ  تمدن،  تاريخ  جيمز،  ويليام  دورانت،  ــ 
انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ١٣٧١ش.

تهران، طهوری،  سياسی،  بررسی  هــ:  ٦٥ــ٨٦  اموی:  خلافت  عبد،  عبدالامير  ديکسون،  ــ 
١٣٨١ش.

ــ دينوری، ابوحنيفه احمدبن داود، اخبارالطوال، به تحقيق عبدالمنعم عامر، قم،  شريف رضی، 
١٣٦٨ش. اين کتاب توسط محمود مهدوی دامغانی به فارسی ترجمه و از سوی نشر نی به چاپ رسيده 

است.
 ـرائف، احمد، خاطرهٔ سقوط اندلس، ترجمهٔ محمدرضا انصاری، تهران، اميرکبير، ١٣٧٠ش. ـ

تبليغات  دفتر  قم،   ، هادی  امام  امامت،  خورشيد  دهمين  تاريخ  از  تحليلی  علی،  رفيعی،  ــ 
اسلامی،١٣٧٠ش.

ــ رنجبر، محسن، نقش امام سجاد  در رهبری شيعه، قم، مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام 
خمينی (ره)، ١٣٨٠ش.

ــ زرين کوب ، عبدالحسين، بامداد اسلام؛ داستان آغاز اسلام و انتشار آن تا پايان دولت اموی، 
تهران، اميرکبير، ١٣٦٩ش.

ــ ــــــــ، تاريخ ايران بعد از اسلام، تهران، اميرکبير، ١٣٦٨ش.
در  عباسيان  نهضت  اجتماعی:  و  سياسی  زمينه های  آمدن  فراهم  محمد،  عبدالحی  شعبان،  ــ 

خراسان، ترجمه پروين ترکمنی آذر، تهران پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،١٣٨٦ش.
ــ شيخ صدوق، محمد بن علی بن بابويه، علل الشرايع، نجف، حيدريه، ١٣٨٦ش.

تهران،  غفاری،  علی اکبر  و  مستفيد  حميدرضا  ترجمهٔ   ، الرضا  اخبار  عيون  ــــــــ،  ــ 
دارالکتب الاسلاميه، ١٣٨٧ش.

مدرسين،  جامعه  قم،  غفاری،  اکبر  علی  تحقيق  به  النعمة،  تمام  و  الدين  کمال  ــــــــ،  ــ 
١٣٦٣ش.

بيروت،  ابراهيم،  ابوالفضل  محمد  تحقيق  به  ١١ج،  الطبری،  تاريخ  جرير،  محمدبن  طبری،  ــ 
سوی  از  ١٦مجلد  در  و  ترجمه  فارسی  به  پاينده  ابوالقاسم  توسط  طبری  تاريخ  ١٣٨٧ق.  دارالتراث، 



  ۱۵۴  

انتشارات اساطير به چاپ رسيده است.
ــ ــــــــ، جامع البيان فی تفسيرالقرآن، بيروت، دارالمعرفه، ١٤١٢ق.

، ترجمهٔ  ــ طبسی، محمدجواد، با خورشيد سامرا: تحليلی از زندگانی امام حسن عسکری 
عباس جلالی، قم، دفتر تبليغات اسلامی، ١٣٧٩ش.

ــ طبسی، محمدحسن، امام رضا  به روايت اهل سنت، قم، دليل ما، ١٣٨٨ش.
ــ طقوش، محمدسهيل، دولت امويان، ترجمهٔ حجت الله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 

١٣٨٤ش.
دانشگاه،  و  حـوزه  پـژوهشگاه  قـم،  جـودکی،  حجت الله  ترجمهٔ  عباسيان،  دولـت  ـــــــ،  ــ 

١٣٨٥ش.
تهران، دفتر  خليليان،  زندگانی سياسی هشتمين امام، ترجمهٔ خليل  سيدجعفرمرتضی،  ــ عاملی، 

نشر فرهنگ اسلامی، ١٣٦٦ش.
، ترجمهٔ محمد حسينی، قم، جامعهٔ مدرسين،  ــ ـــــــ، نگاهی به زندگانی سياسی امام جواد 

١٣٦٥ش.
پژوهش های  بنياد  مشهد،  مرو،  تا  مدينه  از  رضا   امام  با  همگام  جليل،  منش،  عرفان  ــ 

اسلامی،١٣٨٩ش.
و  امويان  حکومت  دوران  در  سيری  افسانه:  تا  واقعيت  از  ابومسلم  مهدی،  حسينی،  علائی  ــ 

عباسيان و تحليلی از قيام ابومسلم خراسانی، مشهد، آستان قدس رضوی، ١٣٧٥ش.
، تهران، دفتر نشر فرهنگ  ــ علی دوست خراسانی، نورالله، پرتوی از زندگانی امام صادق 

اسلامی، ١٣٧٧ش.
تهران،  آيتی،  عبدالمحمد  ترجمهٔ  ٥ج،  اندلس،  در  اسلامی  دولت  تاريخ  عبدالله،  محمد  عنان،  ــ 

کيهان، ١٣٦٦ــ١٣٧١ش.
ــ فتّال نيشابوری، محمدبن حسن، روضةالواعظين، قم، شريف رضی، بی تا

ــ فرات کوفی، ابوالقاسم، تفسير فرات کوفی، به تحقيق محمد کاظم محمودی، تهران، سازمان 
چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ١٤١٠ق.

تهران،  اميرکبير،  شام،  در  امـويان  تبليغی  سياست های  قـرن  نيم  تحليل  فهيمه،  فرهمندپور،  ــ 
١٣٧٨ش.

رضوی،  قدس  آستان  مشهد،   ، رضا  امام  زندگانی  از  تحليلی  فضل الله، محمدجواد،  ــ 
١٣٧٨ش.

ــ فلوتن، فان، تاريخ شيعه و علل سقوط بنی اميه، ترجمه مرتضی هاشمی حائری، تهران، اقبال،  
١٣٢٥ش.



  ۱۵۵  

: دراسة و تحليل، قم، دارالکتب العلميه،  ــ قرشی، باقرشريف، حياةالامام موسی بن جعفر 
١٣٧٨ش.

ــ کاظمی پوران، محمد، قيام های شيعه درعصر عباسی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 
١٣٨٠ش.

مشهد،  دانشگاه  مشهد،  مصطفوی،  حسن  تحقيق  بـه  رجـال الکشی،  عمر،  مـحمدبـن  کشّی،  ــ 
١٣٤٨ ش.

الاسلاميه،  دارالکتب  قم،  غفاری،  علی اکبر  تحقيق  به  الکافی،  يعقوب،  محمدبن  کلينی،  ــ 
١٣٦٥ش. 

اسلاميه،  کتاب فروشی  تهران،  حسينی،  هاشم  ترجمهٔ  عرب،  و  اسلام  تمدن  گوستاو،  لوبون،  ــ 
١٣٤٧ش.

ــ ليثی، سميره مختار، مبارزات شيعيان در دورهٔٔ نخست خلافت عباسيان، ترجمهٔ کاظم طباطبايی، 
مشهد، آستان قدس رضوی، ١٣٨٤ش.

ــ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، مؤسسةالوفاء، ١٤٠٤ق.
يمين،  قم،  عباسيان،  عصر  تا  آغاز  از  اسلامی  جامعهٔ  در  مسجد  نقش  غلامحسين،  محرمی،  ــ 

١٣٧٩ش.
ــ محمدی، محمد، فرهنگ ايرانی پيش از اسلام و آثار آن در تمدن اسلامی و ادبيات عربی، ٤ج، 

تهران، توس، ١٣٧٤ش.
، مشهد، آستان قدس رضوی، ١٣٨٧ش. ــ مرتضوی، محمد، ولايتعهدی امام رضا 

قم،  داغر،  اسعد  تحقيق  به  ٤ج،  الجوهر،  معادن  و  الذهب  مروج  علی بن حسين،  مسعودی،  ــ 
دارالهجرة، ١٤٠٩ق. اين کتاب توسط ابوالقاسم پاينده به فارسی ترجمه و از سوی انتشارات علمی و 

فرهنگی در ٢جلد چاپ شده است.
ــ مسکويه رازی، ابوعلی، تجارب الامم، ٧ج، ترجمهٔ ابولقاسم امامی، تهران، سروش، ١٣٧٩ ش. 

ــ مصاحب، غلامحسين، دايرةالمعارف فارسی، تهران، اميرکبير، ١٣٨٧ش.
ــ مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ايران، تهران ، صدرا، ١٣٦٨ش.

ــ ـــــــ، مجموعهٔ آثار، تهران، صدرا، ١٣٨٠ش.
ــ مفتخری، حسين و حسين زمانی، تاريخ ايران از ورود مسلمانان تا پايان طاهريان، تهران، سمت، 

١٣٨١ش.
ــ مقدسی، محمدبن احمد، احسن التقاسيم فی معرفة الاقاليم، قاهره، مکتبة مدبولی،١٤١١ق.

اين اثر توسط علينقی منزوی به فارسی ترجمه و توسط شرکت مؤلفان و مترجمان ايران در٢ جلد 
منتشر شده است.



  ۱۵۶  

تـهران،  سپهری،  مـحمد  تـرجمهٔ  عباسيان،  عصر  در  اسلامی  تمدن  مـحمدکاظم،  مکی،  ــ 
سمت،  ١٣٨٣ش.

ــ ممتحن، حسينعلی، نهضت شعوبيه، جنبش ملی ايرانيان در برابر خلافت اموی و عباسی،  تهران،  
باورداران، ١٣٦٨ش.

ــ مونس، حسين، سپيده دم اندلس؛ پژوهش در تاريخ اندلس از آغاز فتح اسلامی تا برپايی دولت 
اموی(٧٥٦ــ٧١١م.)، ترجمهٔ حميدرضا شيخی، مشهد، آستان قدس رضوی، ١٣٨٣ش.

و  حوزه  پژوهشگاه  قم،  سپهری،  محمد  ترجمهٔ  اندلس،  در  امويان  دولت  عبدالمجيد،  نعنعی،  ــ 
دانشگاه، ١٣٨٠ش.

ــ نهج البلاغه، به تحقيق صبحی صالح، بيروت، بی نا، ١٣٨٧ق.
ــ وات، ويليام مونتگمری، تأثير اسلام بر اروپای قرون وسطی، ترجمهٔ حسين عبدالمحمدی، قم، 

مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی (ره)، ١٣٧٨ش.
تهران، وزارت امور خارجه،  ايران، ٤ج،  تمدن اسلام و  فرهنگ و  ــ ولايتی، علی اکبر،  پويايی 

١٣٨٢ش.
ــ يافعی، عبدالله بن اسعد، مرآة الجنان، بيروت، اعلمی، ١٣٩٠ق.

ــ ياقوت حموی، شهاب الدين، معجم البلدان، بيروت، دار صادر، ١٩٩٥م.
ــ يعقوبی، احمدبن واضح، تاريخ اليعقوبی، ٢ج، بيروت، دار صادر، بی تا.

 اين کتاب توسط محمد ابراهيم آيتی به فارسی ترجمه و از سوی انتشارات علمی و فرهنگی نشر 
يافته است.


	000-C253-3
	001-021-C253-3
	022-040-C253-3
	041-056-C253-3
	057-098-C253-3
	099-110-C253-3
	111-120-C253-3
	121-156-C253-3