X. МУ^АББАТОВ, М. РАХИМОВ Ш. ГАФФОРОВ ГЕОГРАФИЯМ ИКГИСОДИ ВА ИЧ ГИМОИИ ЧЛХОН Китоби дарсй барои синфи 9-уми мактабхои тахсилоти миёнаи умумй Вазорати маорифи Ч,умхурии Точикистон тавсия кардааст Душанбе «ЭР-граф» 2013 ББК 65.04Я72+74.264.3 М-91 X. МУХАББАТОВ, М. РАХИМОВ, |Ш. ГАФФОРОВ. М-91 Географиям иктисодй ва ичтимоии чахон. Китоби дарсй барои синфи 9-уми мактабх,ои тахсилоти миёнаи умумй. - Душанбе: «ЭР-граф», 2013. - 352 с. Истифодаи китоб № Ному насаби хонанда Синф Соли хониш Холати китоб (бахои кигобдор) Аввали сол Охири сол 1 2 3 4 5 Омузгорони мух,тарам! Хох,ишмандем фикру мулох,изах;ои худро оид ба мазмуни китоби мазкур ба нишонии ш. Душанбе, кучаи НДарабоев, 17 «а», Муассисаи нашриявии «Маориф ва фархднг»-и Вазорати маорифи Ч,умх,урии Точикистон ирсол намоед. ISBN 978-99947-973-8-7 © Нашриёти «ЭР-граф», 2013. МУЦАДЦИМА Географини иктисодй ва ичтимоии чахон ба гурухи фаихои чамъиятшиносй дохил мешавад. Он конуниятхои инкишоф, чойгиршавии хочагй, ахолии чахон ва мамлакатхои алохидаро меомузад. Дар ин замина ба баъзе масъалахои умумии чахонй дахл намуда, аз чумла дар бораи масъалахои глобалии инсоният, беш аз хама алокаи мутакобилаи чамъият ва табиат маълумоти мушаххас медихад. Ин барои амиктар дарк намудани мархалаи кунунии тараккиёти иктисодй ва вазъияти сиёсию экологии чахон, минтакахо ва мамлакатхои алохидаи он кумак мерасонад. Давраи хозира давраи дигаргунсозихои азими илмию техникй, ичтимоию сиёсй мебошад. Хусусияти хоси он бархдм хурдани Иттиходи Шуравй, сохти чахони сотсиалистй ва дар харитаи сиёсии чахон ба вучуд омадани як катор давлатхои сохибистиклол (дар Аврупо ва Осиё) аст, ки аз гояи сохтмони сотсиалистй даст кашида, барои барпо намудани давлати хукукбунёди демократй ва дунявй чахд доранд. Баробари тагйир ёфтани сохти сиёсй сохти иктисодии ин давлатхо хам тагйир ёфт. Х,оло аксари онхо барои ба шакли иктисодиёти бозоргонй гузаштан кадамхои аввалин гузошта истодаанд, ки асоси онро гуногунчабхагии моликият ташкил менамояд. Чунин ходисахои сиёсию ичтимой хар сари чанд вакт дар чахон рух медиханд. Аз ин лихоз, омузиши тарафхои сиёсй, иктисодй ва ичтимоии географияи мамлакатхои чахон ахаммияти нихоят калон дорад. Дар шароити гузариши Точикистон ба иктисодиёти бозоргонй ва вусъат ёфтани робитахои иктисодй, сиёсй, илмию техникй бо мамлакатхои чахон хар як шахрванди чумхурй, алалхусус мутахассисон чахонбинии сиёсй ва иктисодию географиашонро хаматарафа васеъ гардонида, бояд вазъи иктисодию ичтимоии давлатхои бурунмарзиро хуб сарфахм раванд. Бо чунин назардошт курси мазкур дар синфи нухи мактабхои тахсилоти миёнаи умумй омузонида мешавад, ки он аз ду кием иборат аст: тавсифи умумии иктисодию географии чахон ва тавсифи мамлакатхои чахон. Дар кисми тавсифи умумии иктисодй масъалахое барраей шудаанд, ки муносибатхои иктисодии умумичахониро ифода мекунанд. Кисми минтакавии курс дар бораи тавсифи иктисодию географии гурухи мамлакатхо ва мамлакатхои алохидаи бурунмарзй бахс менамояд. Аз сабабе, ки дар мамлакатхо ва нохияхои алохидаи чахон таконхои сиёсию иктисодй гох-гох руй медиханд, ба омузгорон лозим аст, ки дар чараёни таълими хар ду кисми географияи иктисодию ичтимоии чахон аз хабару маълумоте, ки дар матбуоти даврй дарч шудаанд ва ё тавассути ойинаи нилгун ва радио пахш мешаванд, пайваста истифода баранд. Ф А С Л И I ТАВСИФИ УМУМИИ ИКТИСОДИЮ ГЕОГРАФИИ ЧА^ОН ХАРИ ТАИ К У Н У Н И И С И ЁС И И Ч А ^О Н Нахустин давлатх,о кай дар кураи Замин пайдо шуданд? Марх,алах,ои гуногуни таърихй 6а ташаккулёбии харитаи ца^онй чй гуна таъсир расонд? Айни замон дар харитаи сиёсии цах,он чй дигаргуищо ба амал омаданд? Мархалахои ташаккулёбии харитаи сиёсии чахонро шумо хануз аз омузиши фанни география дар синфи VII ва таърих дар синфи IX омухтаед. Чдраёни ташаккулёбии он хеле тулонй буда, тамоми даврахои таърихии чамъияти инсониро инъикос менамояд. Харитаи сиёсй дар давоми садсолахо бо мурури пайдоишу пош хурдани давлатхои алохида, тагйирёбии сархад, кашфи китъаю заминхои нав, авчгирии сохти мустамликадорй, таксимоти чахон аз чониби давлатхои абаркудрат хамеша дигаргун мешуд. Аз ин чихат, харитаи сиёсии чахон мавзуи омузиши географияи сиёсй буда, он яке аз шохахои мухимми географияи иктисодию ичтимой ба хисоб меравад. Умуман, ташаккулёбии харитаи сиёсии чахонро ба давраи кадим, асрхои миёна, нав ва навтарин чудо мекунанд. Чунин таксимот шояд на хамаи пахлухои инкишофи харитаи сиёсиро дар бар гирад, вале конуниятхои асосии онро инъикос менамояд. Давраи кадим (асри V то милод) замони сохти гуломдориро дар бар гирифта, равнаку ривоч ва таназзули нахустин давлатхои дунё-Мисри Кадим, Карфаген, Юнони Кадим, Рими Кадим ва гайраро тачассум менамояд. Ин давлатхо дар инкишофи тамаддуни чахонй хиссаи бебахо гузоштаанд, вале дар он замон ягона рохи тагйир додани сархади худро дар тахдиди чанг ва зуроварй медиданд. Дар асрхои миёна ташаккулёбии харитаи сиёсии чахон (асрхои V-XV) ба давраи феодализм алокаманд аст. Сохтори сиёсии давлатдории феодалй нисбат ба давраи гуломдорй хеле мураккабу ганитар буд. Дар асоси равнаки бозори дохилй дар ин давра парокандагии хочагию нохияхо пешгирй карда шуд ва хамеша кушиши забту васеъкунии худуди давлатхои феодалй ба назар мерасид. Кисмхои бузурги хушкии кураи Замин (чунончи, 4 Аврупо) байни давлатх,ои гуногун такеим шуда буд. Византия, Киеви Рус, империяи Рим, Португалия, Англия, Испания номгуйи нопурраи давлатхои асрхои миёна мебошанд. Давраи нав (аз асри XV то анчоми Ч,анги якуми чахон) ба замони болоравию пойдории капитализм мувофик меояд. Ба харитаи сиёсй кашфиётхои бузурги географй, ки дар хадци форматсияхои чамъиятию иктисодии феодализму капитализм меистод, тагйиротхои чиддй дохил намуд. Он ба васеъ гардидани доираи мустамликадории давлатхои Аврупо ва робитахои иктисодии байналмилалй дар микёси тамоми чахон асос гузошт. Харитаи сиёсии чахон дар асрхои XIX - XX бо сабаби шиддат гирифтани муносибати давлатхои бузург нисбат ба таксимоти чахон хеле ноустувор гардид. Масалан, агар соли 1876 хамагй 10 дарсад майдони Африка ба давлатхои Аврупои БарбИ мансуб буд, пас соли 1900 ин нишондиханда ба 90 дарсад расид. Дар ибтидои асри XX чунин таксимот пурра ба охир расиду минбаъд ин таксимкунй бо рохи зуроварй анчом меёфт. Давраи навтарин дар ташаккулёбии харитаи сиёсии чахон, пеш аз хама ба огозу анчоми ду чанги чахонй, таъсисёбии системаи чахонии сотсиализм ва пош хурдани он алокаманд мебошад. Дар мадци аввал, баъди Ч,анги якуми чахон империяи Австро - Венгрия пароканда шуда, давлатхои мустакил, аз кабили Лахистон (Полша), Чехословакия, Руминия ва гайра ташкил ёфтанд ва аз тарафи дигар империяхои мустамликавии Британияю Фаронса (Франсия) ва Ч,опон (Япония) васеъ гардиданд. Дар Русия бошад, Инкилоби Октябр галаба карда, сохти давлатдории сотсиалистй ба вучуд омад. Дар мадци дувум, баъди Ч,анги дуюми чахон Олмон (Германия)-и фашистй ва Ч,опон пурра шикает хурда, иктидори давлатхои зиддигитлерй мустахкам шуд ва аз тарафи дигар он ба парокандашавии мустамликадорй овард. Баъди як муддати кутох зиёда аз 100 давлат дар Осиё, Африка ва Амрикои Лотинй мустакил гардиданд. Хусусан, шикасти Олмон (Германия)-и фашистй боиси эътибори баланду минбаъд пуркувват шудани Иттиходи Шуравй ва дар ин асно барпо шудани давлатхои нави сохти сотсиалистй дар Аврупо ва Осиё гардид. Х,амин тавр, баъди Чднги дуюми чахон (аз соли 1945 то 1990) 102 давлат ба истиклоли сиёсй ноил шуданд. Дар мадди сеюм, пош хурдани Иттиходи Шуравй, Югославия ва Чехословакия дар аввали солхои 90-ум боиси дигаргунии навбатй дар харитаи сиёсии чахон гардид. Аз ин лихоз, дар охири асри XX дар харитаи сиёсии чахон аллакай 230 мамлакат ва худудхои алохида ба кайд гирифта шудаанд. Вале дар баробари зиёдшавии микдор бояд пешравии сифат низ ба эътибор гирифта шавад. Масалан, агар соли 1900 дар чахон хамагй 57 давлати сохибихтиёр вучуд дошта бошад, пас микдори он пеш аз Чднги дуюми чахон ба 71 ва соли 2012 ин нишондиханда ба 194 расид. Давлатхо бо масохат ва микдори ахолии худ фарк мекунанд. Масалан, аз руйи шумораи ахолй дах давлати калонтарин ба хисоб гирифта шудааст, ки хар кадом зиёда аз 100 млн ахолй дошта, дар якчоягй аз 3/5 хиссаи ахолии чахонро дар бар мегиранд. Дар харитаи сиёсии чахон бештари давлатхо аз чихати хачми миёна ва нисбатан на он кадар калон бартарй доранд. Дар баробари ин, боз давлатхои аз чихати масохат нихоят хурд низ вучуд доранд, ки ахолии онхо аз 10 то 30 хазор нафар мерасад. Онхоро аксар давлатхои «хурд» ва ё «хурдтарин» меноманд. Ба ин гурухи давлатхо дар Аврупо-Андора, Лихтенштейн, Монако, Сан-Марино, Ватикан; дар Амрико- Барбадос, Гренада, Сент- Люсия ва гайра; дар Океания -Тонга, Науру; дар Африка- Маврикий, чазирахои Сейшел ва гайра дохил мешаванд. Х,ангоми омузиши харитаи сиёсии ин ё он давлати алохида, пеш аз хама ба мавкеи он дар сохаи сиёсй ва ё иктисодй бахо дода мешавад. Аз тарафи дигар ин мавкеъ низ гуногун буда, боз ба он чихатхои дарачаи инкишофи иктисодию ичтимой, тамоили сиёсй, андозаи демократй будани сохтори хокимият, хамкорй бо иктисодиёти чахонй ва гайра дохил мешаванд. То солхои 90-уми асри XX тамоми давлатхои чахонро аз руйи се навъи асосй: сотсиалистй, давлатхои мутараккии капиталиста ва ру ба инкишоф фарк мекарданд. Баъди пош хурдани сохти чахонии сотсиалистй чунин навъи таксимот тагйир ёфт. Х,оло аксари давлатхои чахонро ба се гурух: мамлакатхои аз чихати иктисодй инкишофёфта, ру ба инкишоф ва мамлакатхои ба иктисодиёти бозоргонй гузаранда (яъне гузаштан аз сохти банакшагирй ба бозоргонй) таксим мекунанд. Ба давлатхои дар холати гузариш мансуббуда, пеш аз хама мамлакатхои сотсиалистии Аврупои Шаркй, Иттиходи Давлатхои Мустакил (ИДМ) ва Чумхурии мардумии Чин (Хи- той) дохил карда мешаванд. 6 = Айни замон аз руйи харитаи сиёсй давлатхоро аслан ба ду гурух чудо мекунанд: давлатхои аз чихати иктисодй инкишоф- ёфта ва ру ба инкишоф. Меъёри асосии ин таксимот дарачаи инкишофи иктисодию ичтимоии ин ё он давлат буда, бо ёрии нишондихандаи мачмуи махсулоти дохилй (ММД) ба сари ахолй муайян карда мешавад. Мо тасмим гирифтем, ки минбаъд дар китоби дарсй таксимоти давлатхоро бо хдмин минвол, яъне аз чихати иктисодй инкишофёфта, ру ба инкишоф ва ба иктисоди бозоргонй гузаранда ифода намоем. Давлатхои аз чихати иктисодй инкишофёфта. Ба гурухи мамлакатхои аз чихати иктисодй инкишофёфта кариб 60 мамлакати китъаи Осиё, Аврупо, Африка, Амрикои Шимолй, Австралия ва Океания дохил мегарданд. Хдмаи ин давлатхо чи аз чихати дарачаи инкишофи иктисодию ичтимой ва чи аз чихати хачми мачмуи махсулоти дохилй ба сари кас нисбат ба дигар давлатхо фарки куллй доранд. Аз тарафи дигар, дар байни ин мамлакатхо баробарии иктисодй вучуд надорад ва аз ин лихоз онхоро ба чор зергурух таксим мекунанд. Зергуруххои аввалро «хафтгонаи бузург» меноманд, ки ба хайати он ИМА, Ч,опон, Олмон, Фаронса, Британия, Италия ва Канада дохил мешаванд. Ин давлатхо дар чахони имруза бо микёси баланди дарачаи инкишофи иктисодй ва фаъолияти сиёсй фарк мекунанд. Ба ин мамлакатхо кариб 50 дарсади хиссаи истехсоли махсулоти чахонй ва бештар аз 25 дарсади махсулоти кишоварзй рост меояд. Дар байни «хафтгона» Иёлоти Муттахидаи Амрико аз чихати хачми истехсолоти саноат ва кишоварзй, савдои берунй, содироти капитал дар чахон мавкеи асосиро ишгол менамояд. Ба зергурухи дуюм, давлатхои на чандон бузурги Аврупои Гарбй (Шветсия, Белгия, Голландия, Испания, Португалия, Финляндия ва гайра) дохил мешаванд. Гарчанде мавкеи иктисодию сиёсии ин мамлакатхо чандон бузург нест, вале фаъолияти онхо дар пешрафти иктисодию равобити берунии чахон хеле калон аст. Хдчми мачмуи махсулоти дохилии (ММД) онхо ба сари ахолй кариб ба давлатхои «хафтгона» (аз 20 то 30 хазор доллар) баробар мебошад. Ба зергурухи сеюм, давлатхои гайри Аврупой- Австралия, Зеландияи Нав ва Ч,Умху Р и и Африкаи Ч,анубй (Ч,АЧ,) дохил мешаванд. Ин давлатхо мустамликахои собики Британия буда, баъзе хусусиятхои хоси таракдиёти иктисодй ва сиёсати берунии худро доранд. Аксар ба ин зергурух давлати Исроилро низ номбар мекунанд. Зергурухи чорум бошад, дар холати ташаккулёбй мебошад. Он соли 1997, баъди ба катори ин давлатх,ои инкишофёфта дохил кардани якчанд давлатх,ои Осиё, аз кабили Чумхурии Кореяи Чднубй, Сингапур ва Тайван ба вукуъ пайваст. Давлатх,ои мазкур аз чихати нишондихандахои мухимми ичтимоию иктисодй ба давлатхои инкишофёфтаи Аврупо наздик шудаанд. Ин мамлакатхо сохтори гуногуни иктисодй дошта, дар муомилоти чахонй мавкеи хеле мухимро ба ухда доранд. Давлатхои ру ба инкишоф. Ба мамлакатхои ру ба инкишоф кариб 150 давлат дохил мешаванд, ки дар якчоягй зиёда аз нисфи масохати хушкии кураи Замин ва кариб аз 3/5 хиссаи ахолии дунёро ишгол мекунанд. Дар харитаи сиёсии чахон ин мамлакатхо мавкеи нихоят васеъро дар китъаи Осиё, Африка, Амрикои Лотинй ва Океания ишгол менамоянд. Баъзе давлатхо, аз кабили Эрон, Миср, Х,абашистон (Эфиопия), Тайланд, мам­ лакатхои Амрикои Лотинй ва гайра хануз то Ч,анги якуми чахон сохиби истиклолият буданд. Вале кисми зиёди онхо баъди муборизаи тулонй солхои баъдичангй истиклолият ба даст оварданд. Инкишофи иктисодию ичтимой ва сохтори давлатдории мамлакатхои ру ба инкишоф нихоят мураккаб аст (Хднгоми ба чахони сотсиалистию капиталиста таксимкунии чахон онхоро «чахони сеюм» маънидод мекарданд), ки он боиси як катор мушкилихо шудааст. Бо вучуди ин, бо назардошти якчанд хусусиятхои хоси иктисодию ичтимой ва сиёсй, онхоро ба шаш зергурух таксим мекунанд: Ба зергурухи якум давлатхои нисбатан намоёни чахон, аз кабили Х ,и н д у с т о н , Бразилия ва Мексика дохил мегарданд, ки иктидори бузурги захирахои табий, ахолй ва иктисодиёти нисбатан инкишофёфта дошта, дар бисёр холат давлатхои пешкадам ба шумор мераванд. Хар сейи ин давлатхо дар якчоягй баробари тамоми мамлакатхои ру ба инкишоф махсулоти саноатй истехсол мекунанд. Вале мачмуи махсулоти дохилии онхо ба сари ахолй нисбат ба давлатхои мутараккй хеле кам аст (Масалан, дар Хдшдустон ин нишондиханда хамагй 350 долларро ташкил медихад). Ба зергурухи дуюм баъзе давлатхое дохиланд, ки дар инкишофи худ ба дарачаи баланди иктисодию ичтимой ноил гаштаанд. Дар Амрикои Лотинй ба ин давлатхо Аргентина, Чили, Уругвай, Венесуэла ва гайра дохил мешаванд, ки аз руйи нишондихандаи ММД ба хар сари ахолй зиёда аз 1 хазор доллар рост меояд. Чунин давлатхо дар Осиё ва шимоли Африка низ мавчуданд. Ба зергурухи сеюм давлатхои нави саноатиро дохил мекунанд. Дар солхои 80-ум ва 90-ум онхо дар инкишофи икти- содиёт ба дарачаи баланд ноил гардиданд ва бо номи «бабрхои осиёгй» шухрат доранд. Ба сафи аввали ин гурух давлатхои дар боло номбаршуда, аз кабили Кореяи Чднубй, Сингапур, Тайван, Гонконг ва ба сафи дуюм бошад, Малайзия, Таиланд ва Индонезия дохил мешаванд. Ба зергурухи чорум давлатхои содиркунандаи нафт дохил мешаванд, ки аз ин хисоб ба сари ахолй ММД аз 10 то 20 хазор долларро ташкил медихад. Ба ин, пеш аз хама давлатхои халичи Форс (Арабистони Саудй, Кувайт. Катар, Аморати Муттахидаи Араб, Эрон), инчунин Ливия, Бруней ва як катор давлатхои дигар шомиланд. Ба зергурухи панчум давлатхои зиёди мамлакатхои ру ба инкишоф дохил шуда, ба онхо дарачаи пасти инкишофи иктисодию ичтимой хос мебошад. Дар аксарияти ин давлатхо иктисодиёти бисёрчабхаи бо бокимондахои феодалй омезишёфта бокй мондааст. Кисми зиёди ин давлатхо дар Африка чойгир буда, сипас дар Осиё ва Амрикои Лотинй низ дучор меоянд. Ба зергурухи шашум кариб 40 давлат дохил шуда, бештар аз 600 млн ахолй доранд. Ин давлатхо сохти иктисодии хеле кафомонда дошта, кишоварзй дар онхо сохаи асосй хисоб мешавад. Саноати маснуотбарорй кариб вучуд надорад ва аз 2/3 хиссаи ахолии калонсол бесаводанд. Дар Осиё ба ин зергурух Бангладеш, Непал, Афгонистон, Яман; дар Африка - Малй, Нигер, Чад, Х,абашистон (Эфиопия), Сомали, Мозамбик; дар Амрикои Лотинй - Гаити дохил мешаванд. Дар ин давлатхо ММД ба хар сари ахолй аз 100 то 300 долларро ташкил менамояд. ДАВЛАТХОИ БА МУНОСИБАТ^ОИ НАВИ ИКТИСОДИ ГУЗАРАНДА Кисми зиёди ин мамлакатхо хангоми гузариш ба иктисоди­ ёти бозоргонй ба мушкилихои зиёди ичтимоию иктисодй дучор омаданд. Аз чихати нишондихандахои ичтимоию иктисодй кисми зиёди давлатхои Аврупои Шаркй - Лахистон (Полша), Чумхурии Чех (Чехия), Мачористон (Венгрия) ва гайра, инчунин давлатхои Наздибалтика бешубха хангоми гузариш ба иктисодиёти бозорй ба мамлакатхои аз чихати иктисодй инкишофёфта мансубанд. Дар байни давлатхои ИДМ Русия ва Украина ба катори мамлакатхои пеищадами иктисодии Рарб номбар мешаванд. Баъзе давлатхо, аз кабили Ч,УМХУРИИ мардумии Чин дар байни давлатхои аз чихати иктисодй пешкадам ва ру ба инкишоф муаллак мондааст, ки хусусиятхои хоси иктисодию сиёсии (мамлакати сотсиалистй) худро дороет. Солхои охир Чумхурии мардумии Чин ба суръати баланди инкишофи иктисодй ноил шуда, ба яке аз давлатхои пешкадами дунё табдил ёфтааст ва дар истехсолоти чахонй сахми бузург мегузорад. Дар байни давлатхои ИДМ хангоми гузариш ба муноси- батхои нави иктисодй, хусусан Киргизистон, Узбекистан, Казо- кистон, Туркманистон, Точикистон ва давлатхои моварои Каф- коз (Закавказия) ба мушкилихои зиёди иктисодию ичтимой ру ба ру шуданд. Ба замми ин, дар Точикистон чанги шахрвандй боиси харобшавии бисёр корхонаю муассиса ва нихоят паст шудани сатхи зиндагии ахолй гардид. Имруз бо сабаби камбизоатй садхо хазор мардуми Точикистон дар Русия ва дигар кишвархои собик Шуравй кор мекунанд. Онхо дар кишвархои бегона аз химояи конун махруманд ва аз ин хисоб бештар аз нисфи даромадхои номиналии мардикорони точик то кишвар омада намерасад. ХАРИ ТАИ С И ЁС И И Ч А Х О Н БАЪДИ Ч А Н ГИ Д У Ю М И Ч А ^О Н БЛОКХОИ ХАРБЙ. ХАМКОРЙ ВА ПАСТ_ НАМУДАНИ ШИДДАТИ БАЙНАЛМИЛАЛИ Баъди Чанги дуюми чахон дар харитаи сиёсии дунё як катор дигаргунихои мухим, аз кабили таъсис ёфтани чандин давлатхои нави сотсиалистй, пароканда шудани системаи мустамликадорию пайдо гардидани даххо давлатхои сохиб- ихтиёр, харакатхои зиёди ба блокхои харбй дохил нашудан хеле кувват гирифт. Вале мазмуни асосии давраи баъдичангиро таъсис ёфтани кутбхои мукобили сиёсй байни Рарбу Шарк ва дар ин асос тезу тунд шудани «чанги сард» ташкил менамояд. Дар ин давра як катор блокхои сиёсию харбй таъсис ёфтанд, ки калонтарини онхо блокхои харбии НАТО, СЕНТО, СЕАТО ва Ташкилоти Шартномаи Варшава (ТШВ) буданд. Дар баробари ин, боз мамлакатхое низ буданд, ки ба блокхо дохил нашуда, ю сиёсати бетарафиро пеша намуданд (Шветсия, Финляндия, Швейтсария, Австрия, Ирландия ва гайра). Чунин сурат гирифтани вазъияти байналмилалй боиси дар чандин гушахои дунё барпо шудани заминахои хдрбй ва cap задани чангхои хурд гардид, ки онхо дар хар лахза метаво- нистанд ба чангхои минтакавй табдил ёбанд. Дар айни замон яке аз нуктахои даргирандаи сайёраи мо - Шарки Наздик ва минтакаи халичи Форс ба хисоб меравад. Дар ин чо на ин ки манфиати давлатхои арабу Исроил, балки дигар мамлакатхои атроф ва абаркудрат низ бо хам ру ба ру шуданд. Дар нимаи якум ва дуюми солхои 80-уми асри гузашта оид ба муносибатхои байналмилалй дигаргунихои мухим ба амал омада, дустию хамкорй хеле авч гирифт. Хусусан, бехтар шудани муносибатхои ИМА бо Иттиходи Шуравй боиси дар тамоми чахон паст шудани шиддати байналмилалй ва инкишоф ёфтани равобити иктисодию сиёсй ва фархангй гардид. Дар айни замон муносибатхои байни Русияю давлатхои ИДМ ва ИМА, инчунин байни мамлакатхои Аврупо, Осиё ва минтакдхои укёнуси Ором дар сатхи хеле баланд ривоч ёфта истодаанд. Муттахидшавии Олмон, таъсис ёфтани ИДМ, бархам хурдани блоки харбии Ташкилоти Шартномаи Варшава (ТШВ), пешниходи барномаи сулхи давлатхои аъзои НАТО, ки дар он Русия низ иштирок мекунад, боиси мустахкам гардидани муносибатхои тарафайн шуд. Воситаи сиёсй ягона рохи пешгирии бисёр задухурду кашмокашихои минтакавй гардид. Масалан, бо рохи гуфтушунид дар Амрикои Марказй (Салвадор, Никарагуа), дар чанубии Африка (Намибия), чанубу шаркии Осиё (Камбоча) задухурдхои дохилй пешгирй карда шуданд. Баъди торумор гардидани низоми толибон дар Афгонистон (соли 2003) ва шикает хурдани хокимияти Садом Хусейн дар Ирок (соли 2003) вазъият дар ин минтака хеле ором гардид. Бо вучуди авч гирифтани задухурд байни Исроилу Фаластин (хусусан дар охири соли 2000-ум ва аввали соли 2009- ум) тамоми давлатхои дунё дар чустучуйи халли ин масъала мебошанд. Дар бехбудии муносибатхои давлатхои чахон ва пешгирии тезутундшавии вазъияти байналмилалй сахми Созмони Милали Муттахид (СММ) хеле калон аст. Дар таъсис намудани чунин ташкилоти баруманди байналмилалй сахми сарварони давлати ИМА ва собик Иттиходи Шуравй - Франклин Рузвелт ва Иосиф Сталин нихоят бузург аст. Дар айни замон 15 давлат аъзои доимии Созмони Милали Муттахид (СММ) мебошанд. = и Бо вучуди мусоидати калон дар муносибатхои байнал­ милалй, ки ба пешгирии харобии сиёсй таъсири назаррас дорад, як катор масъалахои асосй хдлли худро интизоранд. 1. Задухурдхои минтакавй ва чудогона. Асоси чунин ходи- сахоро мунокишахои сархадй ва ё зиддиятхои динию этникй ташкил медиханд, ки аксар ба задухурд ва талафи одамон меоварад. Масалан, соли 1991 баъди пош хурдани Югославия дар чойи он панч мамлакати сохибихтиёр ба вучуд омад, ки дар байни онхо муносибатхои сиёсию миллй хеле тезу тунд гардид, Ин пеш аз хама ба чанги байни босниягихои мусулмону сербхо ва баъдтар ба ходисахои Косово дар Сербия оварда расонд. 2. Пешгирии пахншавии яроки ядрой. Мувофики шартномаи соли 1970 давлатхои дорой яроки ядрой танхо панч мамлакат - ИМА, Иттиходи Шуравй, Британия, Фаронса ва Чумхурии мардумии Чин (Хитой) шомил буданд. Вале ба таври махфй истехсоли яроки ядрой аз чониби Х,индустон, Покистон, Эрон, Ирок, Исроил, Кореяи Шимолй ва гайра ба амал бароварда шуд. Соли 1998 Х,индустон ва Покистон ба эътирози ахли олам нигох накарда, озмоиши яроки ядроиро дар зери замин идома доданд. Умуман, афзоиши яроки ядрой ва хавфи экологии он ба сайёраи мо хеле зиёд аст. 3. Васеъшавии блоки харбии НАТО. Ин блоки харбй-сиёсй хануз соли 1949 таъсис ёфта, дар хайати худ то солхои наздик 16 мамлакати Амрикои Шимолй ва Аврупои Еарбиро муттахид менамуд. Солхои 90-уми асри гузашта васеъшавии блоки НАТО ба тарафи шарк ба он овард, ки соли 1999 ба хайати он Лахистон (Полша), Чумхурии Чех (Чехия) ва Мачористон (Венгрия) дохил шуда, боз якчанд давлати дигар (Латвия, Литва ва Эстония) ба ин майл доранд. Хдтто дар баъзе машкхои муштараки он дар Осиёи Марказй кушунхои давлатхои Узбекистон, Киргизистон ва Казокистон иштирок намуданд. Сохтори давлатдорй. Асосан ду шакли сохтори давлатдорй: чумхуриявй ва монархи вучуд дорад. Шакли сохтори чумхуриявй бештар пахн буда, аз 3/4 хиссаи тамоми давлатхои дунёро муттахид мекунад. Аз тарафи дигар, сохти чумхуриявй ба шаклхои президентй ва парламентй таксим мешавад. Дар чумхурихои шакли прези­ дентй (ИМА, Аргентина, Бразилия, Точикистон ва гайра) ба президент хукукхои зиёд дода мешавад ва он хукуматро низ сарварй мекунад. Дар чумхурихои парламентй бошад, (Олмон (Герминая), Италия, Исроил, Х,индустон ва гайра) макоми асосиро на президент, балки сардори хукумат мебозад. Вале дар амал бисёр чумх,урих,ои парламентй, ки дар онхо рохбариро сарвазир ба ухда дорад, дар навбати худ ба президент хукукхои зиёдро мухайё сохтаанд, ки аз тарзи шакли президентй кариб фарке надорад. Масалан, дар Фаронса, Сербия, Миср, Русия ва кисми зиёди чумхурихои ИДМ чунин шакл вучуд дорад. Дар мамлакатхои Чин, Ветнам, Кореяи демократа, Куба бо вучуди пош хурдани сохти чахонии сотсиалистй шакли сохтори чумхурихои сотсиалистй боки мондааст. Шакли сохтори монархй дар чахони имруза он кадар кудрат надорад. Хдмагй 30 давлат шакли сохтори монархй доранд. Монархия чунин шакли сохтор аст, ки сарвари давлат император, шох, герсог, княз, султон ва гайра хисоб мешавад. Ин шакли олии рохбарй ба таври авлодй ба якдигар супорида мешавад. Дар шакли сохтори монархй аксар монархини конститут- сионй бартарй дорад, ки хокимияти конунбарорро ба парламент ва хокимияти ичрокунандаро ба хукумат итоат мекунонад. Дар чунин шароит монарх аз руйи анъанахои хазорсола рохбарии давлатро ба ухда дорад, вале танхо баъди аз тарафи парламент кабул шудани конун ба он имзо мегузорад. Чунин шакли сохтор бештар дар Британияи Кабир ва Ч,опон амал мекунад. Дар шакли сохтори монархини ягона хокимияти монарх тамоман махдуд карда нашудааст. Вале чунин сохти давлатдорй дар харитаи сиёсй хеле кам бокй мондааст (асосан дар давлатхои сохили халичи Форс). Масалан, дар Арабистони Саудй сардори давлат (шох) тамоми хокимият ва дар як вакт вазифаи сарвазир, сарфармондехи куввахои мусаллах, суди олй ва гайраро ба ухда дорад. Хукумат аз хисоби аъзои оилаи шох таъсис дода мешавад. Ба катори монархини теократй давлатхои Ватикан, Арабис­ тони Саудй ва султонати Бруней дар чанубу шаркии Осиё дохил мешаванд. Савол ва супориш - - 1. Кадом тагйирот дар харитаи сиёсии чахон баъди Ч,анги якуми чахон ба амал омад? 2. Дар харитаи контурй мамлакатхои навро кайд намоед. 3. Баъди Чднги дуюми чахон кадом давлатхо ба сохти сот­ сиалистй дохил шуданд? 4. Дар харитаи сиёсии чахон дигаргунихои сиёсиро нишон дихед ва сабабхояшро фахмонед. 5. Сохти мустамликадорй баъди Ч,анги дуюми чахон ба кадом холат гирифтор шуд? Сабаб? 6. Дар харитаи контурй давлатхои мустамликавиеро, ки баъди чанг истиклолият ба даст овардаанд, тасвир намоед. 7. Х,оло давлатхои мустамликавй чанд дарсадро ташкил ме­ диханд? 8. Дар харита давлатхои мустамликавиро кайд намоед. 9. Баъди пош хурдани Иттиходи Шуравй ва Югославия кадом давлатхои нави сохибихтиёр ба вучуд омаданд? 10.Дар харитаи контурй давлатхои навро тасвир намоед. 11.Кадом давлатхоро аз чихати иктисодй инкишофёфта мено] манд? Чаро? 12.Онхоро дар харита нишон дихед. 13.Аз руйи кадом меъёр давлатхои «хафтгона»-ро фарк меку-̂ нанд? 14. Дар харитаи контурй давлатхои ру ба инкишоф ва давлатхо^ ба муносибатхои нави иктисодй гузаштаро тасвир кунед. 15.Кадом шаклхои сохтори давлатиро медонед? Худатонро санчед 1. Дар кадом даврахои таърихй харитаи сиёсии чахон ба дигаргунихои куллй ноил гашт? 2. Кашфиётхои бузурги географй ба харитаи сиёсии чахон чй гуна таъсир расонанд? 3. Аз руйи кадом меъёр давлатхои чахонро ба якчанд гурух чудо мекунанд? 4. Сабаб чист, ки давлатхои ба муносибатхои нави иктисодй гузаранда ба мушкилихои зиёди ичтимоию иктисодй дучор омаданд? Аз нигохи шумо Ба фикри шумо ба гурух ва зергурух таксим наму- да, омухтани давлатхои чахон зарур аст ё не? Роххои паст намудани шиддати байналмилалй ва хамкорихои иктисодй вучуд доранд ё не? ГЕО ГРАФ И ЯИ С А РВА Т ^О И Т А БИ И И Ч А ^О Н М УХ,ОФ ИЗАТИ М У Х И ТИ ЗИ СТ Оё байни захира^ои тибий ва захира^ои щтисодй тафовут вучуд дорад? Кадом давлатхо аз тамоми навъи сарвапщои табий бойянд? Бо кадом меъёр бойигарии мамлакатро муайян мекунанд? МАФХ.УМИ МУХИТИ ГЕОГРАФЙ ВА МАВКЕИ ОН ДАР ХДЁТИ ЧЛМЪИЯТ Мухити географй ин кисми табиати руйи Замин аст, ки тавассути хдёт ва фаъолияти хочагидории инсон тагйир ёфта, асоси зиндагй ва фаъолияти инсониятро ташкил медихдд. Мафхумхои «табиат» ва «мухити географй» кариб бо хам монанданд. Вале мафхуми табиат нисбатан васеътар аст. Мухити географй аслан дар натичаи фаъолияти бевоситаи инсон дар тули хазорсолахо вучуд дорад, ки дар ин муддат шахру корхонахо, иншоотхои гуногун, азхудкунии замин, наклиёт ва гайра пайдо шудаанд. Ба таври дигар гуем, мухити географй хамон кисмати табиати кураи Замин мебошад, ки чамъияти инсонй дар он хаёт ва фаъолияти истехсолии худро пайваста идома медихад. Он на ин ки мухити зиндагй, балки ягона манбаи зисту зиндагй ва маънавиёту тандурустии одамон ба шумор меравад. Бо вучуди ин, хангоми муайян намудани мавкеи мухити географй дар хаёти чамъиятй нуктаи назари якхела вучуд надорад. Баъзе аз донишмандон мавкеи онро аз хадди имкон зиёд нишон медиханд, гурухи дигаре онро кариб инкор ме­ кунанд. Солхои охир дар баробари мафхуми мухити географй боз истилохи мухити зист пахн гардидааст. Мухити зист мухити зисту зиндагонй ва фаъолияти истехсолию хамачонибаи чамъ­ ияти инсонй (таъсири табиию антропогенй)-ро дар бар мегирад. Тамоми таърихи инкишофи чамъияти инсонй ин таърихи ба хам алокамандии он бо табиат, бо мухити географй ме­ бошад. Тадричан гузаштан ба шакли хочагии истехсолй (зиро- атчигию чорводорй) инкилоби бузурги иктисодие буд, ки он ба пурзуршавии таъсири инсон ба табиат овард. Муносибати одамон ба табиат, махсусан дар худуди тамаддуни кадимаи пахншуда, кабл аз хама дар водихои дарёи Нил, Дачла, Ефрат, Хинд, Ганг, Хуанхэ, Янсзи, Ому гуногунранг гардид. Баъдтар 15 таъсири назаррас дар кдламрави Риму Юнони кдцим мушохида карда мешуд. Одамон обанбору иншоотхои обёрй (канал, коррез) сохта, ботлокзорхоро хушконида, ба воситаи дарахтшинонию кабудизоркунй дар масофаи чандин километрхо пеши рохи харакати биёбоншавиро мегирифтанд. Аз аввали асри XX дар алокамандии табиату чамъият мархилаи нав cap шуд. Таъсир ва ё «фишор»-и чамъият ба табиати атроф нихоят авч гирифт. Дар ин асно аз ландшафтхои табий ба антропогенй (шахру дехот, корхонахои саноатию истихрочи маъдани кухй, хочагихои чангалу минтакахои рекреатсионй ва гайра) табдил ёфтан ходисаи мукаррарй гардид. Бо мурури замон кариб дар тамоми китъаю материкхо инсон аз табиат ба таври васеъ захирахои онро истихроч намуда, ба ивази ин ба мухити атроф партовхои зиёдеро бокй гузошт. Хдмин тавр, ду масъалаи бо хам алокаманду мухим ба миён омад: 1) окилона истифодабарии захирахои табий; 2) хифзи мухити зист. МАВКЕИ ЗАХИРАХОИ ТАБИИ ДАР ХАЁТИ ЧАМЪИЯТ Ба зинаи баланди инкишофи ичтимоию иктисодй расидани инсоният, пеш аз хама ба истифодаю коркарди захирахои гуногуни табий алокаманд аст. Дар хама давру замон талаботи одамон ба захирахои табий як хел нест. Масалан, бе об инсон ва дигар мавчудоти зинда дер зиндагй карда наметавонад, хол он ки бе истифодаи баъзе навъи ашёхои маъданй вай тули хазорхо сол хаёт ба cap бурдааст. Харчу маблаггузорй нисбати истихрочу коркарди захирахои табий низ якхела нест. Дар бисёр холат сарфу харчи коркарду истифодабарии намуди сарватхои табий аз нуктаи назари иктисодй окилона буда, дар лахзаи дигар маблаггузории калон ва техникаю технологияи мураккабу гаронро талаб мекунад. Бисёр намуди сарватхои табий баъди тадкику истихроч ба ашёи хоми сохахои гуногуни истехсолй табдил меёбанд. Аз тарафи дигар, ашёи хоми ба истехсолоти чамъиятй чалбшуда дар зинаи дувум ба захираи иктисодй табдил меёбад. Х,амин тарик, унсурхои табий хангоми сарфи мехнат ба олотхои истехсолй, бино ва дигар неъматхои моддй мубаддал мешаванд. Саноати хозираи чахонй микдори нихоят зиёди ашёи хом истифода мекунад. Харчи он аксар 70-75 дарсади харочоти умумии истехсоли махсулоти саноатиро ташкил менамояд. 16 = Чунин вазъият аксари давлатхоро дар холати ногувор мегузорад. Кисми зиёди захираи сарватхои табий (махсусан, канда- нихои фоиданок) охиста-охиста баъди истихрочи босуръат тамом мешаванд. Ин ходиса боиси ташвишу изтироб аст. Аз тарафи дигар, на хамаи захираи мавчудаи кураи Замин тадкик шудаанд. Бисёр конхои кашфшуда самаранок истифода бурда намешаванд. Тадкикоти солхои охир дар аксари давлатхои дунё захирахои калони сарватхои табииро ошкор намудаанд. Пешрафти илмию техникй оид ба истифодаи имконоти васеи кувваи ядрой дар сохахои мухталиф пешомадхои боварибахш дорад. Холо дар бисёр давлатхои мутараккй истифодаи кувваи Офтоб, шамол ва дигар сарчашмахои энергетики самараи хуб дода истодаанд. Дар хар сурат, бояд комёбихои илму техника ба манфиати инсон равона шуда, табиат ва захирахои бойи онро ганй гардонанд. Савол ва супориш 1. Мухити географй чй маънй дорад? 2. Мавкеи мухити географй дар хаёти чамъиятй чй гуна аст? 3. Мухити географй аз мухити зист тафовут дорад ё не? 4. Муносибати одамон дар замонхои кадим ба табиат ва захирахои он чй гуна буд? 5. Оё захирахои табий тамомнашавандаанд? 6. Мавкеи захирахои табииро дар хаёти чамъият шарх дихед. Худатонро санчед 1. Кадом хусусиятхои хоси мухити географиро медонед. 2. Дар аввали асри XX саршавии мархалаи нави алокамандй дар байни табиату чамъият дар чист? 3. Сабаби мураккабшавии вазъи мухити зист дар чист? 4. Кадом роххои самаранок истифодабарии захирахои табий вучуд доранд? Аз нигохи шумо Оё инсон дар оянда метавонад ба холати мухити географй таъсири мусбй расонад? САРВАТХОИ ТА БИ И И ЧАХОН ВА Ч О Й ГИ РШ А ВИ И ОН ХО Сатхи кураи Замин дорой захирахои бехдмтою гуногуни табий мебошад, вале онхо дар хама китъаю материкхо баробар нойгир нашудаанд. Шумо аз дарсхои гузаштаи география медонед, ки захирахои табий ба навъхои захираи ашёи минералй, Замин, манбаи об, чангал ва гайра таксим мешаванд. Дар навбати худ онхоро ба навъхои баркароршаванда ва баркарорнашаванда чудо мекунанд. Нобаробар чойгиршавии онхо дар сатхи Замин, пеш аз хама ба шароитхои иклимию гуногунии чараёни пайдоиши канданихои фоиданок дар даврахои гузаштаи геологи вобаста аст. Ин боиси нобаробар пайдо ва таксимшавии захирахои табий дар хама нохияю мамолики чахон гардидааст. Масалан, кисми зиёди давлатхои Осиёю Амрикои Чднубй бо бешахои тропикй ва давлатхои Шарки Наздик бошанд, бо захираи нафту гази табий фарк мекунанд. Дар дунё давлатхое хастанд, ба мисли ИМА, Русия ва Чумхурии мардумии Чин (Хитой), ки кариб бо тамоми навъи сарватхои табий таъминанд. Ба ин гурух Хиндустон, Бразилия, Австралия ва боз якчанд давлатхои дигар хам (гарчанде бо баъзе навъи сарватхои табий аз давлатхои номбурда кафо меистанд, вале онхоро низ хамчун мамлакатхои бо захираи сарватхои табий таъминбуда эътироф мекунанд) дохил мешаванд. Умуман, дар сайёраи мо давлате вучуд надорад, ки ин ё он навъи сарвати табий надошта бошад. Хангоми кам ва ё набудани ин ё он навъи захираи табий ба дигар давлатхо мурочиат мекунанд. Бо вучуди дар худуди Чопон набудани бисёр навъхои захирахои табий бо истифода аз ашёи хом, сузишвории кашонда ва комёбихои илму техника ба дарачаи нихоят баланди пешрафти иктисодй ноил гардидааст. Бар хилофи Чопон давлатхои зиёде вомехуранд, ки бо вучуди захирахои зиёди сарватхои табий дарачаи инкишофи ичтимоию иктисодии онхо назарнорас аст. Хамин тавр, нобаробар чойгиршавии сарватхои табий дар кураи Замин аз як тараф ба чараёни таксимоти байналмилалии мехнат ва муносибатхои байналмилалии иктисодй имконият медихад, аз тарафи дигар ба аксари давлатхое, ки аз норасоии сарватхои табий танкисй мекашанд, мушкилихои иловагй зам мекунад. 18 Яке аз рохдои окилонаи истифодаи сарватхои табий ин бахои иктисодй додан ба хдчму сифату тарзи истифодабарии онхо мебошад. Сарфи назар аз давлатхои мутараккй дар аксари мамлакатхо ба ин масъала диккати чиддй намедиханд, ки боиси талаф ва гайриокилона истифодабарии миллионхо тонна захираи бебахои сарватхои табий мегардад. Хдмин тавр, сарватхои табий яке аз омилхои мухимми инкишофи чамъияти инсонй мебошанд ва танхо истифодаи окилонаи онхо дар асоси пешрафти комёбихои илму техника боиси пурзур гардидани иктидори иктисодии ин ё он мамлакат хохад гашт. ЗАХИРАХОИ АШЁИ МИНЕРАЛЙ Захираи х,озираи сарватх,ои ашёи минералй барои насл^ои оянда басанда аст? Оё имконияти истифодаи такрории ашёи минералй вуцуд дорад? Канданихои фоиданок аз кадимулайём хадафи фаъолияти мехнатии инсон буданд. Ин холат дар замони чунин даврахои таърихии тамаддуни чамъияти инсонй, мисли асри сангин, асри биринчй, асри фулузот тачассум ёфтаанд. Дар асрхои миёна инсон аз каъри замин 18 номгуй, асри XVII - 25, асри XVIII - 29, асри XIX - 47, ибтидои асри XX - 54 ва холо бошад, зиёда аз 200 навъи гуногуни ашёи минералиро истифода мебарад. Мувофики хисоби олимон инсоният дар тули тамоми хастиаш аз каъри Замин 180 млрд тонна ангишт, 85 млрд тонна нафт, 40 млрд тонна маъдани охан, 280 млн тонна маъдани мис истихроч кардааст. Дар айни замон соле аз каъри Замин зиёда аз 100 млрд тонна ашёи гуногуни минералй ва сузишворй истихроч карда мешаванд, ки агар ба каторахо бор кунем, пас дарозии ин каторахо (вагонхои рохи охан) ба 700 хазор километр мерасад ва ин дарозй метавонад, ки атрофи хати экваторро 17 маротиба печонад. Тахкикоти геолога аз он гувохй медиханд, ки захираи навъхои гуногуни канданихои фоиданок дар кураи Замин як хел нест. 19 ЗАХИРАИ НАГОНИ И БАЪЗЕ НАВЪИ КАНДАНИХОИ ФОИДАНОК Навъи кандании фоиданок Меъёри ченак Захираи умумии геологй Аз он чумла захирахои тахкикшуда Истихроч Ангишт млрд тонна 4000 1000 4568 млн тонна Нафт млрд тонна 500 190 2949 млн тонна Гази табий трлн м3 400 175 2076 млрд м3 Маъдани охан млрд тонна 350 165 527 млн тонна Тавре маълум аст, чойгиршавии канданих,ои фоиданок дар сатхи Замин ба конуниятхои геологй сахт алокаманд мебошад. Захирахои сузишворй пайдоиши тахнишинй дошта, ак- сар дар кабат ва чойхои катшудаи платформахои кадима вомехуранд. Муайян карда шудааст, ки дар кураи Замин кариб 4 хазор хавзаю кони ангишт вучуд дорад, ки онхо дар якчоягй 15 дарсади сатхи хушкиро дар бар мегиранд. Захирахои калонтарини ангишт дар кисмати шимолии китъаи Осиё, Амрикои Шимолй ва Аврупо пахн гардидаанд. Хдвзахои бузургтарини ангишти чахонй дар Русия (6800 млрд тонна), ИМА (3600 млрд тонна), Чин (1500 млрд тонна), Австралия (700 млрд тонна), Канада (550 млрд тонна) ва гайра чойгир шудаанд. Микдори хавзахои кашфшудаи нафту газ дар кураи Замин бештар аз 600 ва истихрочшаванда кариб 460 буда, микдори умумии конхои нафт бошад, ба 50 хазор мерасад. Захирахои зиёди нафт дар нимкураи Шимолй дар кабати чинсхои давраи мезозой вокеанд. Аз руйи микдори хавзахои бузурги нафт халичи Форс ва хавзахои газ Сибири Fарбй фарк мекунанд. Уран, ки барои истехсоли энергияи атомй зарур аст, дар кураи Замин ба микдори зиёд пахн шудааст. Захирахои тахкик- шудаи уран кариб 1,5 млн тонна буда, бештар дар Австралия, 20 Канада, ИМА, РАЧ,, Нигерия, Бразилия, Намибия ва Русия маълум карда шудаанд. Канданихои фоиданоки маъдани одатан дар худуди шикастахои платформахои кадимаи кисмати чиндори кураи Замин пайдо шудаанд. Дар чунин чойхо маъданхо баъзан бо дарозй хеле кашол ёфта, минтакахои калони маъданиро ташкил кардаанд (минтакаи маъдании Алпу Х,имолой, Укёнуси Ором ва гайра). Кдламрави ин минтакахо заминаи ташаккули саноати маъдани кухй буда, аксар тахассуси хочагидории нохияхои алохида ва як катор давлатхоро муайян мекунанд. Мавчудияти канданихои фоиданоки маъдани омили мухимми пешрафти иктисодии ин ё он мамлакат аст. Хусусан, маъдани охан дар хаёти гузаштаю хозираи инсоният мавкеи багоят бузург дошт. Хавзахои калони маъдани охан дар Русия, ИМА, Чин, Хиндустон ва гайра чойгиранд. Кофтуковхои геологй солхои охир захирахои калони маъдани оханро дар мамлакатхои Осиёю Африка ва Амрикои Лотинй муайян намуданд. Аз металлхои ранга бештар алюминий пахн шуда, захирахои калони ашёи хоми он (боксит, нефелин, алунит ва гайра) дар Фаронса, Италия, Хиндустон, ИМА, гарбии Африка, давлатхои хавзаи бахри Кариб ва Русия вокеанд. Мамлакатхои Замбия, Зоир, Чили, ИМА, Канада аз захи­ раи мис, ИМА, Канада, Австралия аз руху сурб, Сингапур, Малайзия, Боливия бошанд, аз калъагй бойянд. Дар айни замон на хамаи мамлакатхои мутараккй микдори кифояи маъдани металлй доранд ва хамеша мухточи дигар давлатхо мебошанд. Масалан, Олмон аз маъдани охан, Италия аз мис, Фаронса аз металлхои ранга ва Чопон бошад, аз захираи саноатии кисми зиёди маъданхо танкисй мекашанд. Аз руйи захираю истихрочи як катор маъданхои металлй мамлакатхои ру ба инкишоф макоми баланд доранд: Габон - марганетс, Чили, Замбия, Зоир, Перу, Мексика - мис, Бразилия, Хиндустон - охан, Гвинея, Ямайка, Суринам - боксит ва гайра. Дар чахони имруза ахаммияти ашёхои хоми минералии химиявй - сулфуру фосфоритхо, намаки калий, инчунин масолехи бинокорй, графит ва гайра низ калон аст. Дарачаи пахншавии онхо дар кураи Замин як хел нест. Масалан, масолехи бинокорй кариб дар хама чо, вале фосфориту сулфур ва графит дар як катор мамлакатхо нисбатан кам вомехуранд. Чунин холат на ин ки барои барпо кардани саноати истехсоли махсулоти сохтмонй, балки ба тахассуси хочагидории хар мамлакат таъсири назаррас мерасонад. ------------- - — 21 Х,оло дар кураи Замин конхои хушсифату дастраси сар­ ватхои зеризаминй хеле кам шудаанд. Чунончи, коркарди босуръати конхои маъдани охан дар Лотарингия (Фаронса), Урал (Русия), Кулхои Бузург (ИМА), конхои мис дар Замбияю Зоир, фосфорит дар Науру боиси кариб тамомшавии захирахои онхо гардидааст. Аз тарафи дигар, аз микдори нихоят зиёди чинсхои кухй, ки аз каъри Замин истихроч мешаванд, танхо каме аз 20 дарсад бештараш барои истехсоли махсулоти тайёр истифода мешаваду хал ос. Тавассути чунин истифодаи ноокилона дар таркиби партовхо солхои зиёд садхо миллиард тонна чинсхои кухй чамъ шудаанд, ки дар таркибашон миллионхо тонна металлу дигар партовхои барои саноати химияю масолехи бинокорй зарур махфуз мебошанд. Самаранок истифодабарии захирахои минералй ба таври мачмуъ истифодабарии онхоро такозо мекунад. Ин маънои онро дорад, ки дар чараёни истехсолот ашёи хом пурра ба махсулоти тайёр табдил меёбад. Аксари донишмандон такроран истифодабарии захирахои табииро тавсия додаанд. Яъне, партовхои саноатии як соха барои сохаи дигар ашёи мухим шуда метавонад. Масалан, хангоми коркарди маъдан дар саноати кухй аз он партовхо бокй мемонанд, ки онхо дар назди фабрикахои маъдантозакунй гарамхои бузургро ташкил медиханд. Ин тарами партовхо барои саноати масолехи бинокорй ашёи хоси асосй буда, аз он хишту шагал, сементу охак ва гайра тайёр кардан мумкин аст. Мамлакатхои Аврупои Fap6H, ИМА ва Чопон дар чодаи ба таври мачмуй истифодабарии ашёи хом ва партовхои саноатй ба дарачаи баланд ноил гаштаанд. Онхо аз чунин партовхо микдори хеле зиёди металлхои алюминий, мис, металлхои рангаю нодир ва гайра истехсол менамоянд. Х,амин тарик, захирахои минералй сарчашмаи мухимми ашёи хоми гуногун барои иктисодиёти чахонй мебошанд. Онхо дар сайёраи мо вобаста ба сохти геологй он нобаробар чойгир шудаанд. Кисме аз захираи канданихои фоиданок дар натичаи истифодаи гайрисамаранок хароб ва ё тамом шуда истодаанд. Комёбии илму техника ба истифодаи такрории захираи кан­ данихои фоиданок дар оянда мусоидат менамояд. Савол ва супориш - 1. Кадом навъи захирахои табииро ба гурухи аз нав баркд- рорнашаванда дохил мекунанд? 2. Кадом давлатхои дунё бо хама навъи сарватхои табий таъминанд? 3. Дар айни замон инсоният чй тавр захирахои минералиро истифода мебарад? 4 .Захирахои калонтарини ангишт дар кадом китъа чойгир шудаанд? 5. Дар харита минтакдхои мухимтарини пахншавии маъданхои металлиро нишон дихед. 6. Дар харитаи контурй конхои асосии металлхои рангаро дар микёси давлатхои алохида тасвир намоед. 7. Ба таври мачмуи истифодабарии канданихои фоиданоки маъдани чй маънй дорад? Худатонро санчед 1. Кадом гурухи давлатхоро номбар карда метавонед, ки аз тамоми навъи сарватхои табий таъминанд? 2. Сабаби сол аз сол афзоиш ёфтани истихрочи ашёхои минералй дар кураи Замин дар чист? 3. Аввалин истихрочро инсоният аз кадом навъи маъдани зеризаминй cap кард ва чаро? 4. Сабаб дар чист, ки бисёр давлатхо захирахои зиёди сарватхои зеризаминй доранду сатхи инкишофи иктисодияшон хеле паст аст? 5. Кадом роххои истифодабарии партовхои саноати маъдани кухй ва бартараф кардани хавфи захролудкунии мухитро аз ин партовхо медонед? Аз нигохи шумо Ба фикри шумо чаро баъзе давлатхо аз захирахои маъданй камбагаланду вале ба пешрафти бузурги иктисодй ноил шудаанд? Оё роххои истифодаи окилонаи партовхои саноати маъдани кухй вучуд доранд? ЗАХИРАХОИ ЗАМИНИ Зарурияти кишт намудани тамоми замищои сайёраи мо вуцуд дорад? Замин яке аз захирахои мухимми табиат ва манбаи хдёт мебошад. Сатхи хушкй 29 дарсади кабати болоии Заминро ишгол мекунад. Микдори умумии захираи замини чахонй ба 13, 1 млрд га баробар аст, вале на хама кисматхои он барои истифодабарй мувофиканд. Заминхои киштшаванда кимати зиёд дошта, 88 дарсади махсулоти истеъмолии одамонро медиханд. Заминхои киштшаванда аз 25 то 32 млн км2-ро ишгол карда, бокимондаро куху яхбандихои доимй, биёбону пиряххо ва ботлоку бешахои касногузар дар бар мегиранд. Фазой калони кутбй дар Гренландия ва шимолии Русияю Канада, Аляска, биёбони Сахара (Сахрои Кабир), биёбонхои Австралия ва гайра барои кишту кор мувофик нестанд. Миллионхо гектар замин дар зери махалхои ахолинишини шахру дехот, роххои наклиёт, хатти барк, обанбору заминахои харбй ва дигар иншоотхо банд мебошанд. Заминхои киштшаванда асосан дар минтакаи беша, бешадашт ва дашти кураи Замин пахн шудаанд. Ахаммияти заминхои чарогоху маргзор низ кам набуда, онхо бештар аз 10 дарсади талаботи ба хурокворй доштаи инсониятро таъмин мекунанд. Замини киштшавандаи чахон бештар дар нимкураи шимолй-кисми гарбию шаркии Аврупо, чануби Сибир, кисми шаркй, шимолу шаркй ва чануби Осиё, хамворихои Канада ва ИМА пахн шудааст. ЗАХИРАИ ЗАМИНИ ДУНЁ ВА КИТЪАХОИ КАЛОН (бо уисоби %) Кигъахо Фонди умумии замин Замин­ хои хочагии кишо­ варзй, киштзор Марг- зору чарогох Беша Замин­ хои дигар Ч,ахон 100 100 100 100 100 Аврупо 20 27 16 10 16 24 Амрикои Шимолй 15 15 10 20 14 Амрикои Чанубй 15 8 17 22 9 Осиё 25 32 18 27 34 Африка 19 15 24 17 22 Австралия ва Океания 6 3 15 4 5 Таркиби микдори умумии Замин доимй нест. Айни замон дар истифодаи замин ду холати бо хам мухолиф ба назар мерасад. Аз як тараф, дар тули хдзорсолахо инсоният бахри зиёдкунии майдони кишт мубориза мебарад. Танхо дар давоми асри XX майдони кишт ду баробар афзуд. Дар ин давра микёси васеи замини навкорам ба хиссаи собик Иттиходи Шуравй, ИМА, Канада, Чин ва Бразилия рост меояд. Майдон ва сохтори фонди замини чахонй: - замини киштшаванда; - маргзор ва чарогох; - беша ва буттах,о; - шахру дехот ва саноату накдиёт; -заминхои камхосилу бехосил (ботлок, биёбон, пиряххо ва гайра). Давлатхои хурди камзамин, вале серахолй (Чопон, Ни- дерландия ва гайра) минтакахои назди сохили бахрхоро ишгол намуданд. Дар Нидерландия тули садсолахо ба воситаи оббанду даргот аз 1/3 кисми масохати мамлакатро аз хисоби бахр васеъ намуданд. Аз тарафи дигар, холо харобшавии Замин ва аз доираи ис- техсолоти кишоварзй баромадани он ходисаи доимй гаштааст. Хисоб карда шудааст, ки айни замон дар натичаи эрозия (шусташавии замин) соле 6-7 млн га замин талаф меёбад. Дар натичаи ботлокшавию афзоиши шуразамин низ соле то 1,5 млн га замини сайёраи мо аз истифода берун мемонад. Афзоиши ахолй ва аз ин хисоб зиёдшавии сохтмону накдиёт ва шахрхо боиси кам гардидани майдони замини кишоварзй шуда истодааст. Агар солхои 70-ум ба хар сари ахолии кураи Замин 0,45 га замини кишт ва дар аввали солхои 90-ум 0,28 га рост меомад, пас холо он ба 0,20 га расида аст. Яке аз ходисахои хавфноки сайёраи мо ин тахдиди биёбон- шавии заминхои кишоварзй мебошад. Хисоб карда шудааст, ки дар натичаи дахолати антропогенй биёбоншавй зиёда аз 900 млн га заминро фаро гирифтааст. Ба 3 млрд га замин биёбоншавй тахдид дорад. Дар 30 соли оянда ин ходиса метавонад ба тарики илова боз майдони баробари ними Аврупои Fap6npo фаро гирад. Хусусан, биёбоншавй ба тарики хеле васеъ дар китъаи Осиё, Африка, Амрикои Шимолию Чднубй ва Австралия авч гирифтааст. Дар худуди чунин майдонхо бештар аз 80 млн нафар одамон умр ба cap мебаранд. Яке аз сабабхои асосии биёбоншавй ин аз хад зиёд истифодаи заминхои кишоварзй, коркарди нодурусти замин, несткунии чангалзор ва аз меъёр зиёд истифодаи чарогох мебошад. Барои пешгирии ин ходисаи хавфнок ва баркарор намудани майдони замин маблаги зиёд ва мухдати дуру дароз лозим меояд. Мубориза бахри нигох доштани захираи заминии дунё яке аз вазифахои мухимтарини инсоният аст. Ин талаб мекунад, ки талафи заминхои хосилхез пешгирй карда шуда, шаклхои бехтарини инкишофи кишоварзй ва маданияти зироаткорй равнак дода шаванд. Хусусан, дар шароити хозира аз нав баркароркунй (рекултиватсия)-и кабати хок дар заминх,ои истихрочи канданихои фоиданок ва корхои сохтмонй ахдммияти калон пайдо намудааст. Савол ва супориш ----- — 1. Микдори умумии замини киштшавандаи чахон чй кадар аст ва майдони он дар кадом минтакахо бештар аст? 2. Дар тули солхои охир чй кадар майдони заминхои кишоварзй талаф ёфтаанд? 3. Биёбоншавй чй маънй дорад ва дар кадом кисматхои кураи Замин пахн шудааст? 4. Оё пеши рохи биёбоншавиро гирифтан мумкин аст? 5. Кадом усулхои пеш гирифтани талаф ёфтани заминхои серхосилро медонед? Дар харитаи контурй майдони заминхои хархелаи кураи Заминро тавсиф намоед. Худатонро санчед 1. Сабаби нобаробар таксимшавии заминхои хосилхези кураи Замин дар чист? 2. Сабаби дар сайёраи мо зиёдшавии майдони ботлоку шура- замин дар чист? 26 3. Биёбоншавии заминх,ои кураи Замин ба кадом омилхо вобаста аст? 4. Кадом роххои пешгирии талафи заминхои хосилхез вучуд доранд? лажетажсмяшшашяшшшшашшш—ашшаш Аз нигохи шумо Оё саросар кит Замин зарур аст? J кишт боз дигар хурокворй вучуд Hi цт намудани тамо! *4агар гайри зиёд роххои афзун ж адорад? \ли заминхои кураи намудани майдони шудани захираи ЗАХИРАХОИ ОБ Дар кураи Замин чй мщдор об х,аст? Захираи обх,ои нушокй басанда аст? Оё имконияти пешгирии нарасидани оби нушокй дар сайёраи мо мавцуд аст? Об сарчашмаи хдёт ва зисту зиндагй дар кураи Замин аст. Сахми он дар таърихи пайдоиши Замин, хаёт ва ташаккулёбии иклим нихоят бузург аст. Бе об мавчудияти организмхои зинда имконнопазир мебошад. Кисми зиёди захирахои об дар Укёнуси чахонй чойгир мебошад, вале таркиби он сермахлул буда, барои нушокй ва корхои технологи мувофик нест. Х,ачми Укёнуси чахонй 1338 млн км3 ва ё 96,5 дарсади тамоми обхои кураи Заминро ташкил медихад. Майдони умумии укёнусу бахрхо нисбат ба каламрави хушкй 2,5 баробар зиёд буда, он аз 1/4 хиссаи кураи Заминро бо гафсии 4 метр пушонидааст. Ба яххои Арктикаю Антарктида 24 млн км3 ё ки 65 дарсади хамаи обхои нушокии Замин рост меояд. Захираи обхои нушокй махдуд буда, хамагй 2,5 дарсади хачми умумии гидросфераро ташкил медихад. Захираи дастраси он дар сатх,и Замин нобаробар таксим шудааст. Масалан, агар дар Африка факат 10 дарсади ахолй ба таври доимй бо об таъмин бошад, пас дар Аврупо бештар аз 95 дарсад аст. Чунин фаркияти таъмини об дар китъаю мамолик пеш аз хама ба омилхои икдимй, сатхи релефу чойгиршавии махал вобастагй дорад. Талабот сол то сол дар сайёраи мо ба оби нушокй зиёд мешавад ва дар соли 2010 зиёда аз 4 хазор км3-ро ташкил намуд. Кисми асосии сарфи об ба хочагии кишоварзй, ки аксар барои обёрй харч мешавад ва сипас ба сох,ах,ои саноату хочагии коммуналй рост меояд. Холо хар шахрванди мамлакатхои мутараккй дар як шабонаруз аз 300 то 400 литр об сарф мекунад. Х,ол он ки дар замонхои кадим истеъмоли шабонарузии об ба хар кас 12- 18 литр рост меомад. Ин нишондихднда дар асри XIX ба 40- 60 литр буд. Айни замон танхо як шахрванди Ню-Йорк дар як шабонаруз 1045 литр, шахрванди Париж 500 литр об сарф мекунанд. Олимон мукаррар кардаанд, ки барои тандурустии инсон дар як шабонаруз 2 литр об кифоя аст. Гайр аз микдор боз ба сифати об диккати чиддй бояд дод. Истифодаи обхои ифлос манбаи аз 3/4 хиссаи беморихои гуногун ва 1/3 хиссаи ходисахои фавти одамон мегардад. Холо дар китъаи Осиё зиёда аз як миллиард, дар Африка 350 млн ва дар Амрикои Лотинй бештар аз 100 млн одамон аз оби тозаи нушокй махрум мебошанд. Аз ин ру, дар Африка бештар аз 80 дарсади беморихо ба сифати пасти об ва бад будани шароитхои санитарию гигиенй ва набудани иншоотхои обтозакунй алокаманд мебошанд. К^исми зиёди иншоотхои обтозакунй дар аксари давлатхои чахон такмил наёфтаанд, ки боиси ба микдори зиёд ба обхои чую дарёхо якчояшавии омехтахои гайриорганикй (азот, фосфор, калий, намакхои захрноки металлхои вазнин ва гайра) мегардад. Аз ин хотир, Созмони Милали Муттахид (СММ) бо таклифи Президента Ч,умхурии Точикистон Эмомалй Рахмон соли 2003-ро «Соли оби тоза», солхои 2005-2015-ро дахсолаи амалиёти «Об барои хаёт» ва соли 2014-ро соли «Хамкорй оид ба истифодаи об» эълон намуд. Роххои бехтарини пешгирй намудани ифлосшавй ва сарфаи оби нушокй ин кам намудани харочоти об дар сохахои истехсолоти металлурга, химиявй, хочагии коммуналй ва обёрии заминхои шолй ва пахта мебошад. Захирахои обро бо рохи истифодабарии такрорй низ сарфа кардан мумкин аст. Яъне, оби дар чараёни технологи ва коммуналй истифодашударо тоза намуда, так- роран ба хамон максад кор фармудан мумкин аст. Барои истифодаи оби нушокй дар бисёр давлатхои чахон, аз он чумла дар собик Иттиходи Шуравй якчанд накднахои азими ба воситаи канал ба нохияхои камоб овардани об дар назар дошта шуда буд. Вале бо сабаби окибатхои эколога бисёрии ин накшахо амалй нагардиданд. Дар давлатхои атрофи халичи Форс, назди бахри Миёназамин, Туркманистон, чанубии ИМА, Ч,опон ва чазирахои бахри Кариб бошад, кайхо боз нушокикунии оби бахр гузаронида мешавад. Хусусан, давлати Кувайт яке аз истехсолкунандаи асосии чунин обхо мебошад. Оби нушокй аллакай дар бозори тичорат мавкеъ пайдо намудааст. Айни замон як катор накшахои калони аз сохилхои Антарктида ба минтакахои беоб кашонидани айсбергхо дар назар дошта шудааст. Обро бештар хдмчун манбаи мухимми истехсоли неруйи барк истифода мебаранд. Холо иктидори чахонии захираи он ба 10 трлн кВт-соат бахо дода мешавад, ки кисми зиёди он ба хиссаи 6 мамлакат: Русия, Чин, ИМА, Конго, Канада ва Бразилия рост меояд. Савол ва супориш 1. Об дар хаёти сайёраи мо чй ахаммият дорад? 2. Гардиши обро дар табиат шарх дихед. 3. Нобаробар таксим шудани об дар китъаю материкхо ба кадом омилхои табий алокаманд мебошад? 4. Кадом сохахои саноатй бештар ба оби нушокй мухточанд? 5. Кадом роххои сарфаи оби нушокй дар сохахои саноату кишоварзй вучуд дорад? 6. Дар харита нохияхои аз об бой ва камоби кураи Заминро тасвир намоед. Худатонро санчед 1. Сабаби кисми зиёди сатхи кураи Заминро ишгол кардани оби бахру укёнусхо дар чист? 2. Нобаробар таксимшавии оби нушокй дар минтакахои кураи Замин ба чй вобаста аст? 3. Аз чй сабаб талабот ба оби нушокй сол то сол зиёд мешавад? 4.Ифлосшавии манбаъхои об дар кадом давлатхо бештар ба назар мерасад? Аз нигохи шумо Оё роххои бо оби нушокй таъминкунии китъаю мамоликхо вучуд доранд? Дар кадом мамлакатхо гузаронидани чорабинихои тозакунии манбаъхои об зарурат дорад? ЗАХИРАХОИ ЧАНГ АЛ Захирахои чангал ва бешазор дар хаёти табиат ва инсон ахаммияти багоят бузург доранд. Онхо пай дар хам микдори _ 29 оксигенро афзун намуда, танзими обхои зери заминиро нигох, дошта, вайроншавии кабати хокро пешгирй менамоянд. Нест- шавии бешазор боиси пастшавии сатхи обхои зеризаминй, кам- шавии оби кулу дарёхо ва хушкгардии кабати хок мешавад. Муддати чандин аср боз чангалзор сарчашмаи масолехи сохт- монию сузишворй буда, минбаъд яке аз ашёи мухимми сохахои саноати химияю селлюлоза ва истехсоли когазу спирт ба шумор меравад. Умуман аз чуб бештар аз 200 номгуйи махсулот ис- техсол карда мешавад. Х,исоб карда шудааст, ки хар инсон дар давоми умри худ такрибан 200 дарахтро (барои сохтмон, мебел, когаз, дафтар, гугирд, бозича барои кудакон ва гайра) истифода мебарад. Факат ба хотири гугирд соле 1,5 млн м3 чуб бурида мешавад. Майдони умумии бешазор 4,1 млрд га ё 30 дарсади сатхи хушкии заминро ишгол намуда, он анбухи бузурги гази карбонро фуру мебарад. Х,еч як экосистемаи Замин аз руйи махсулнокии биологй ба бешазор баробар шуда наметавонад. Як гектари чангалзори санавбар (сосна) дар як сол 30 тонна ва чангали дарахтони шамшод (бук) кобилияти фуру бурдани 68 тонна чангро доранд. Аксари майдони чангалзор дар Осиё ва камтар дар Авст­ ралия вокеанд. Вале анбухи бешазор дар Амрикои Чднубй сатхи хеле зиёдро ишгол намудааст. ЗАХИРАИ ЧАНГАЛЗОРИ ДУНЁ Китъахо Майдони чангалзор (млн га) Ба хисоби дарсад нисбати майдони бешазори чахон Чангалнокй ба хисоби дарсад Дунё 4100 100 26 Африка 660 17 22 Амрикои Шимолй 790 20 29 Амрикои Чанубй 845 22 36 Осиё 1050 27 23 Аврупо 380 10 34 Австралия ва Океания 155 4 10 Х,ангоми бахои иктисодй додан ба чангалзор нишондихдндаи захирах,ои он ахаммияти аввалиндарача пайдо мекунад. Аз руйи ин нишондиханда китъаи Осиё, Амрикои Чднубию Шимолй ва дар байни давлатхои чахон Русия, Канада, Бразилия ва ИМА дар мадци аввал меистанд. Баробари мамлакатхои камчангал боз давлатхое вомехуранд, ки умуман худуди онхо аз чангал холист (Катар, Бахрайн, Ливия ва гайра). Боигарии мухимми кураи Замин бешахои намноки хаме- шасабзи тропики мебошанд, ки аксар дар нимкураи чануби чойгир шуда, дар афзоиши хаёти органикии сайёраи мо сахми багоят бузург доранд. Аз чихати географй онхо асосан дар Амрикои Марказию Чднубй, Африкаи экваториалй, инчунин дар хуцуди Хиндустону Шри-Ланка, Малайзия, Индонезия, чазирахои Океания ва гайра пахн гардидаанд. Бешазори намноки тропикй майдони бештар аз 1 млрд га-ро дар бар мегирац. Холо дар Амрикои Лотинию Осиё кариб 40 дарсад ва дар китъаи Африка зиёда аз 50 дарсади майдони чунин бешазорхо нобуд карда шуцаанц. Ба гуфти олимон то миёнаи асри XXI тахдиди нестшавии ин бешазорхо вучуд дорад. Камшавй ва нобудшавии майдони бешазор дар сайёраи мо боиси авчгирии шусташавй (эрозия)-и хоки сатхи Замин ва камшавии захираи оксиген дар атмосфера мегардац. Хол он ки тайи 200 соли охир майцони чангалзори кураи Замин хадци акал цу баробар кам шудааст. Хар сол дар дунё 125 хазор км2 чангалзор нобуц карца мешавад, ки ин ба масохати Австрия ва Швейтсария (дар якчоягй) баробар аст. Яке аз сабабхои асосии буридани чангал ин васеъкунии майдони кишт ва истифодаи он барои сохахои саноат мебошад. Кисми зиёди дарахтонро инчунин барои гузаронидани хатхои алока, роххои автомобилию рохи охан мебуранд. Масалан, шохрохи трансамазонкаи Амрикои Чднубй аз миёни бешахои тропикй ва рохи васеи автомобилии Хуросон аз миёни анбухи чангали Мозандарон гузароница шуцаанц. Оцатан кад-кади чунин роххо махаллахои ахолинишин пайцо шуда, бо мурури замон ба дохили чангалзор васеъ мешаванц. Бешазор бо якчоягии цигар набототу хайвонот биомассаи Заминро ташкил мециханц. Дар айни замон 98 царсаци тамоми 31 аз 140 хдзор навъро муттах,ид менамояд, ки дар якчоягй зиёда аз 35 млрд тоннаро ташкил медиханд. Бештар аз 85 дарсади биомассае, ки инсон аз бахру укёнус истифода мебарад, ба мохихо рост меояд. Бокимондаи онро молюскахо, харчангшаклхо ва баъзе хайвоноти ширхури бахрй ташкил медиханд. Умуман, хдр сол то 70-75 млн тонна мохй, харчанг, моллюска ва дигар навъи хайвонот аз бахру укёнусхо гирифта мешавад, ки он бештар аз 20 дарсади талаботи бо сафедаи хайвонот доштаи одамонро таъмин мекунад. Неъматхои Укёнусро хамчун ашёи хом барои истехсоли хуроки сергизои хайвонот низ истифода мебаранд. Дар айни замон чунин суръати баланди шикори захирахои бахру укёнус боиси ташвиш гардидааст. Аз ин хотир, дар дах- солахои охир усулхои афзоиш додани бисёр навъи организмхои обй (хусусан молюскахо) хеле пахн шудааст. Дар мухити оби бахр плантатсия ва фермахои сунъй ташкил дода, барои афзоиши организмхои зинда шароит мухайё мекунанд. Чунин чойхоро марикултура меноманд. Ин усул анъанаи кадимй аст. Масалан, дар Чопон 200 сол кабл то милод мохии устрисро бо ин рох афзоиш медоданд. Дар айни замон плантатсияи уст- ритсро гайри Чопон ДаР Чин, ИМА, Нидерландия, Фаронса, Австралия ва гайра дидан мумкин аст. Савол ва супориш 1. Ахаммияти иктисодии обхои бахру укёнусхоро шарх дихед. 2. Дар кадом мамлакатхо истихрочи нафту газро аз каъри укёнус ба рох мондаанд? 3. Бо кадом усул аз бахру укёнус неруи барк хосил мекунанд? 4. Захирахои биологии каъри укёнусро дар харита нишон дихед. 5. Неъматхои бахру укёнусро одамони кадом китъахо бештар истеъмол мекунанд? 6. Бо кадом рох афзоиши захирахои биологии бахру укёнус дар назар дошта шудааст? 7. Дар харитаи контурй чойгиршавии хавзахои асосии нафту гази каъри бахру укёнусро тасвир намоед. Худатонро санчед 1. Дар таркиби оби бахру укёнус зиёд будани микдори намакхои махлул ба чй алокаманд аст? 2. Самаранокии истихрочи маъданхои каъри бахру укёнус ба чй вобаста аст? 3. Кадом навъхои биомасса барои гизои инсон бештар истифода мешаванд? 4. Сабаби эхтиёчоти зиёд ба захираи биомассаи бахру укёнус дар чист? Аз нигохи шумо Ба фикри niyj каъри бахру укёнус Оё рохи пешп укёнусхо вучуд дор л о истихрочи бос ташвишовар нест ирии хавфи ифло >ад? ;уръати захирахои ■? сшавии оби бахру ЗАХИРАИ САРВАТХОИ ИЦЛИМИ ВА КАЙХОНИ С ах, ми ицлим дар кураи Замин азчй иборат аст ?Дигар гуншавии щлим ба кадом омилх,о вобаста аст? Тавассути инкишофи пешравии илмию техникй дар арсаи чахонй захирахои нави неруи барк мавриди истифода карор мегиранд. Ин чо сухан оид ба истифодаи кувваи Офтоб, шамол, мадду чазр, мавчи бахр ва кувваи геотермалию термоядрой меравад. Ин захирахоро аксар гайрианъанавй низ меноманд. Хдётро бе кувваи Офтоб тасаввур кардан гайриимкон аст. Аз руйи хисоби олимон иктидори кувваи Офтоб чунон бузург аст, ки он даххо маротиба нисбат ба тамоми кувваи захирахои тахкикшудаи сузишвории чахонй бештар аст. Вале микдори зиёди куввае, ки аз Офтоб ба Замин мерасад, мавчуданд исти­ фода намешавад. Пешомадхои хуби истифодаи кувваи Офтоб дар мамлакатхои минтакаи тропикй, ки дар онхо дар як сол микдори рузхои офтобй то 300 руз мерасад. Инкишофи гелио­ энергетика (аз юнонй гелио - Офтоб) пешомадхои бузургеро дар минтакахои биёбонию нимбиёбонй дороет. Ин пеш аз хама дастгоххои тайёркунии хурок, хаммом, дастгохи тозакунии обхои шур, конденсионер ва гайра мебошанд. Стансияхои баркии офтобй холо дар ИМА, Русия, Фаронса, Ч°нон амал мекунанд. Барои истифодаи кувваи Офтоб дар Италия, Хин­ дустон, Бразилия, Исроил ва гайра корхои зиёде ба чо оварда мешаванд. Кувваи шамол низ ба иктидори бузург ноил буда, ба иф- лосшавии мухит рох намедихад. Кувваи шамол (бод) аз кадим- мулайём дар хизмати инсон аст. Дар Хиндустону Чин ва 35 Миср 2 хдзор сол кабл х,аракатдих,андах,ои одии бо кувваи бод коркуианда истифода мешуданд. Дар дахсолахои охир вобаста ба мушкилихои энергетикию экологи рагбати инсон нисбат ба кувваи бод аз нав эхё гардид. Дар Фаронса, Дания, ИМА, Британия, Италия ва гайра оид ба такмилу истехсоли дастгоххои кувваи бод корхои зиёд анчом ёфтаанд. Вале доимй набудани самту кувваи шамол дар ин кор мушкилихои зиёдеро пеш меорад. Аз ин хотир, истифодаи самти бодхои доимй - пассатхо, шамолхои кутбй, муссонхо ва гайра ба максад мувофик дониста мешавад. Дар чахони имруза рагбати истифодаи кувваи дохили замин низ хеле зиёд гардидааст. Ин пеш аз хама истифодаи имкониятхои техникй дар рохи коркарди кувваи гидротермалй мебошад. Амалишавии чунин накшахо дар чойхое муяссар мегардад, ки захираи обхои гарми зеризаминй ва бугхои тафсон мухайё бошад. Чашмахои гейзерии сохили Исландия, Камчатка, гарбии ИМА, Мексика ва Зеландияи Нав аз хамин кабиланд. Обхои геотермалиро дар гармкунии биною хонахои исти- коматй, гармхонахо ва кувваи онро барои истехсоли барк васеъ истифода бурдан мумкин аст. Стансияхои баркии геотермалй дар Камчатка, Италия, Исландия, Зеландияи Нав ва Чопон амал карда истодаанд. Истифодаи васеи ин навъи захираи табий дар Исландия бештар мебошад. Гармкунии пойтахти он - Рейкявик кариб пурра аз хисоби кувваи обхои геотермалй ба рох монда шудааст. ЗАХИРАХОИ РЕКРЕАТСИОНЙ Захирахои рекреатсионй чй а^аммият доранд? Кадом гушах,ои кураи Замин аз захираи рекреатсионй бой мебошанд? Захирахои рекреатсионй ба катори захирахои мухимтарин бо максади истифодаи истирохату туризм ва табобат равона карда шудаанд. Захирахои рекреатсионй хамонро меноманд, ки онхо ба хизматрасонии ахолй истифода мешаванд. Ба мафхуми захирахои рекреатсионй воситахои табий ва кисмхои алохидаи онхо (релеф, иклим, олами наботот, обанбор), ёдгорихои таъ- рихй-маданй, шахру дигар нуктахои ахолинишин, иншоотхои техникии нодир дохил мешаванд. Захирахои рекреатсионии курортй, табобатй, варзишй ва саёхатй (экскурсионй) фарк мекунанд. Дар замони хозира захирахои рекреатсионй ахдммияти бузург пайдо кардаанд. Махсусан чойхои истирохату табобатй ва сайёхат. Ин захирахо пурра табий буда наметавонанд, зеро онхо пайдоиши антропогенй хдм доранд. Масалан, ёдгорихои таърихй-меъмории Петергофи Санкт-Петербург, Версали Париж, Колизеи Рим, Акрополи Афина, пирамидахои Миср, Точмахали Агра (Хиндустон), Девори Кабири Чин. Бо вучуди ин, асоси захирахои рекреатсиониро унсурхои табиат - сохили бахр, бешазор, сохили дарё, нохияхои кухсор ва гайра ташкил медихднд. Хар як мамлакат дар дохили худ ягон навъи захираи рекреатсиониро дороет. Холо одамонро на ин ки сохилхои зебоманзари бахри Миёназамин, Африкаи тропикй, чазирахои Гавай ва Кавказу Крим, балки куллахои пиряхии Анду Химолой, Помиру Тёншон ва Алпу Кавказ ба худ чалб мекунад. Сайёхати укёнус низ имкониятхои калон дорад. Фазой бе- канори укёнусхои Орому Атлантик, Хинд ва бахрхои сершумор барои одамон шароити хуби тамошову истирохатро мухайё карда, ба онхо имкон фарохам меорад, ки лахзахои хастагиро фаромуш сохта, фарахмандона фарогат намоянд. Сайёхонро он давлатхое, ба монанди Италия, Испания, Фаронса, Швейтсария, Хиндустон, Туркия, Мексика, Миср ва гайра чалб мекунанд, ки дар баробари захирахои бойи табий- рекреатсионй боз ёдгорихои бузурги таърихию меъморй доранд. Инкишофи туризми байналмилалй ба давлатхои алохида даромади зиёд меорад. Савол ва супориш — ..............- 1. Кадом захирахоро ба захираи иклимй дохил мекунанд? 2. Стансияхои баркии офтобй дар кадом давлатхо инкишоф ёфтаанд? 3. Бартарии захирахои гайрианъанавй дар чист? 4. Кадом давлатхои чахон аз захирахои гидротермалй бойянд? 5. Кадом навъи захирахои рекреатсиониро медонед? 6. Сайёхонро бештар кадом навъи рекреатсия чалб мекунад? 7. Дар харита нохияхо ва давлатхои асосии инкишофи рек- реатсияро нишон дихед. Худатонро санчед 1. Сабаби дар замоии хозира ба сарватхои икдимй зиёд таваччу^ намудани одамон дар чист? 2. Имконияти кадом давлатхо оид ба инкишофи истгоххои офтобй, бодй ва геотермалй бештар аст? 3. Кадом давлатхо ба инкишофи сохаи рекреатсия имконият доранд? 4. Барои чй ёдгорихои таърихиву меъморй шухрати калон пайдо намудаанд? Магар сарватхои иклимй метавонанд, ки дар оянда ба неруи бузурги истехсоли барк табдил ёбанд? Дурнамои истифодаи захирахои рекреатсионй чй гуна аст? ИФЛОСШАВИИ ТАБИАТ ВА МАСЬАЛАХОИ *ИФ ЗИ МУХ.ИТИ ЗИСТ Кадом манбаъхои ифлосшавии табиат вучуд доранд? Дар кадом давлатхо бештар мухити зист ифлос карда мешавад? Оё чорауои пешгирии ифлосшавии мухити зист мавцуданд? Манбаи ифлосшавии мухити зист ин дар шаклхои гуногун ба табиат ворид гардидани микдори нихоят зиёди партову ифлосихое мебошанд, ки дар чараёни истехсолоту истеъмоли чамъияти инсонй хосил мешаванд. Агар микдори ин партовхо солхои 70-уми асри XX ба 40 млрд тонна расида бошад, дар аввали дахсолаи асри XXI то ба 300 млрд тонна расид. Умуман, аз тарафи инсон ифлоскунии табиат таърихи ту- лонй дорад. Хануз сокинони Афина дар Юнони кадим нисбат ба ифлосшавии бандари Пирей изхори ташвиш намуда буданд. Дар Рими кадим низ шахрвандон аз ифлосшавии дарёи Тибр изхори нигаронй намудаанд. Нахустин конуни хифзи мухити зистро шохи англис Эдуарди 1 соли 1273 кабул кард, ки мувофики он дар Лондон ба сифати сузишворй истифодаи ангиштсанг манъ карда мешуд. Соли 1338 шох Эдуарди III ба воситаи парламент конун оид ба манъи ба дарёи Темза партофтани хар гуна ифлосиро кабул кард. Дар асри XV шохи Фаронса низ нисбати дарёи Сена чунин карор кабул намуд. Аз нигохи шумо 38 Ифлосшавии мухити зист аслан натичаи дахолати антро- погенй буда, он холо ва дар оянда ба кабатхои Замин, гидро­ сфера, атмосфера ва умуман ба набототу хайвонот ва саломатии инсон метавонад зарару нохушихои зиёд орад. Дар кабати Замин ифлосшавии сатхи он дар натичаи фаъолияти саноату сохтмон ва сохахои кишоварзй ба амал меояд. Сарчашмаи асосии ин ифлосшавй партовхои металлу омехтахои он, нурихои минералй, моддахои захрдори химиявй ва моддахои радиоактивй мебошанд. Х,олати бехад зиёд чамъ- шавии ахлотхои сохаи маишй низ ташвишовар аст. Тудахои бузурги партовхои чамъшуда аломати характерноки атрофи шахрхо гардидааст. Ба хар як шахрванди Москва дар як сол 700 кг, Аврупои Fap6n 150-300 кг ва ИМА 700 кг ахлот рост меояд. Кабатхои Замин дар натичаи коркарди маъдан аз чониби сохахои саноати кухй хеле хароб мегарданд. Онхо на ин ки дар чукурихои калон ба кабатхои хоку чинсхои кухй иснод меоранд, балки партовхои ин соха майдони хазорхо гектар заминхоро аз кор баровардаанд. Ифлосшавии гидросфера бошад, дар натичаи ба оби кулу дарё ва бахрхо рехтани обхои ифлоси корхонахои саноатй, сохаи коммуналй ва хочагии кишоварзй мебошад. То аввали соли 2010 хачми умумии партовхои оби ифлос дар сайёраи мо ба 5 хазор км3 дар як сол баробар шуд. Холо аз хама дарёхои ифлостарини кураи Замин Рейн, Дунай, Сена, Темза, Тибр, Волга, Днепр, Дон, Днестр, Нил, Ганг ва гайра ба хисоб мераванд. Ифлосшавии Укёнуси чахонй низ меафзояд. Соле ба он бештар аз 100 млн тонна партовхои гуногун хамрох мешавад. Олимони амрикой муайян намудаанд, ки танхо дар кисмати шимолии укёнуси Ором дар аввали солхои хаштодуми асри XX чандин млн пакети пластикй, 70 млн зарфхои шишагй, 35 млн зарфхои пластикй ва 5 млн пойафзоли кухна шино мекард. Аз хама бештар бахрхои канорй - Миёназамин, Шимолй, Сиёх; бахрхои дохилй - Япон, Яван, Кариб ва халичхои Бискай, Форс, Мексика ва Гвиней ифлос гаштаанд. Масалан, бахри Миёназамин, ки дар сохилхои он 18 мамлакат чойгир асту 130 млн нафар ахолй зиндагй мекунад, 260 бандар дорад. Ба замми ин, бахри Миёназамин яке аз калонтарин рохи киштигардии чахонй аст. Дар худуди он дар як вакт 2,5 хазор киштихои дурсафару 5 хазор киштии сафари наздикдошта шино карда, хар сол ба воситаи ин бахр 300-350 млн тонна нафт кашонида мешавад. Ифлосшавй кисмхои марказии сатхи Укёнуси чахониро низ фаро гирифтааст. Хусусан, дар пастхамихои таги бахр гур кардани моддахои захрноку радиоактивй нихоят хавфнок аст. Барои Укёнуси чахонй хавфи ифлосшавй аз партовхои нафт бехдц зиёд шуда истодааст. Дар натичаи гаркшавии танкерхои нафткашонй, коркарди нафт соле кариб то 10 млн тонна нафт ва махсулоти он ба Укёнус хамрох мешавад. Аз руйи тахкикотхои кайхонй аллакай аз 1/3 кисми сатхи оби Укёнуси чахонй бо пардаи тунуки нафтй пушонида шудааст, ки он ба холати бугшавии об ва алокамандии сатхи оби укёнусу атмосфера халали чиддй мерасонад. Ифлосшавии атмосфера тавассути корхонахои саноатй ва накдиёт руй дода, онхо соле дар якчоягй ба хавои атмосфера бештар аз 200 млрд тонна хар гуна дуду чанг ва газхои захролуд мепартоянд. Кдбати атмосфера бештар аз хисоби гази карбон ва гази сулфур, ки махсули сузишвории хархела мебошанд ва инчунин дигар газу пайвастагихои металлй ифлос карда мешавад. Газхои сулфурдор асоси пайдошавии боронхои кислотагй дар китъаи Аврупо ва Амрикои Шимолй гардидаанд. Ин боронхо натичаи хушкшавии бешазор, пастшавии хосилнокии зироат, зарар дидани биною хонахои истикоматй ва дигар ходисахои нохуш мегарданд. Масалан, мукаррар намудаанд, ки дар натичаи боронхои кислотагй дар 20 хазор кули давлатхои Скандинавия навъи бехтарини мохихо нобуд гаштаанд. Гайри давлатхои Аврупои Гарбй аз ин хисоб нестшавии бешазор дар Русия низ мушохида мешавад. Агар дар асри XX хачми партовхои гази карбон ба атмос­ фера хамагй 6 млрд тоннаро ташкил медод, холо ин нишон- диханда кариб ба 27 млрд тонна расидааст. Ба ин ходиса сахми давлатхои мутараккй ва як катор давлатхои ру ба инкишоф хеле зиёд аст. Чунин суръати баланди партовхои гази карбон (С 02) боиси ходисаи «эффекта парникй» ва тагйирёбии икдиму зиёдшавии харорати сайёраи мо хохад гашт. Ин ходиса боиси хавотиру ташвиши ахли башар мегардад. Ифлосшавии мухити зист дар назди инсон як катор роххои мухимми пешгирй ва тоза нигохдории унсурхои табиатро мегузорад. Аз чумла: - рохи якум, ин сохтмони хар гуна иншоотхои тозакунандаи ифлосихо, истифодаи сузишворихое, ки дар таркибашон мик­ дори ками сулфур доранд, коркарду несткунии хар гуна ахлот, сохтмони трубахои дудбарояшон баланд, рекултиватсия (аз нав баркароркунй)-и Замин ва гайра. Вале иншоотхои бехтарини хозиразамон холо кудрати то охир тозакунии партову ифло- сихоро надоранд. Трубахои дудбаро бошанд имконияти дар махал кам кардани консентратсияи моддаю газхои зарарнокро доранд. Онхо метавонанд газу ифлосихоро ба масофаи дур пахн намоянд. Масалан, трубаи баландии 250 метр дошта моддахои захролудро то 70-75 километр пахн менамояд; - рохи дуюм, ин коркарду истифодаи технологияи пешкадам, ки асоси онро истехсолоти бепартов ташкил менамояд. Бо ин усул аслан истифодаи такрории об ва дар ин асос ба оби чую дарёхо кам ва ё худ тамоман нарехтани обхои ифлос ба амал бароварда мешавад. Вале усули мазкур бо вучуди самаранокии худ харочоти зиёдеро талаб мекунад ва на хар мамлакат ба ин кудрат дорад; - рохи сеюм, окилона чойгиркунии корхонахои ба мухити зист зараррасонро дар назар дорад. Ба ин корхонахои сохахои саноати химия, нафту химия, металлугияи ранга, когазу селлю- лоза, истехсоли масолехи бинокорй дохил мегарданд. Аз ин хотир, хануз солхои 1970-80-ум кисми зиёди давлатхои мутараккй фаъолияти хифзи мухит ва сиёсати экологиро пеш гирифтанд. Як катор конунхои чиддии хифзи табиат ва барномахои дарозмуддати бехтаркунии мухит пайдо шуд. Дар аксари давлатхо вазорату макомотхои махсуси хифзи табиат ташкил ёфта, харакатхои оммавии чамъиятй оид ба хифзи мухит авч гирифт. Дар бисёр мамлакатхо хизбу харакатхои хифзи табиат фаъолият намуданд, ки дар байни онхо «хизби зелённых» (сабзхо) эътибори зиёд пайдо кард. Дар натичаи як катор чорабинихои солхои навадуми асри бист сатхи ифлосшавии мухити зист дар бисёр давлатхои мутараккй камтар гардид, вале бояд гуфт, ки дар аксари давлатхои ру ба инкишоф холати экологй хеле мураккаб аст. Дар айни замон фаъолият оид ба хифзи табиат ва сиёсати экологй дар кисми зиёди давлатхо мувофики табъ нест. Ин масъала хатман чидду чахди якчояи хамаи давлатхоро зери сарварии Созмони Милали Муттахид ва дигар ташкилотхои байналмилалй ба миён мегузорад. Соли 1972 дар Стокголм нахустин конференсияи СММ оид ба масъалаи хифзи мухити зист баргузор гардид. Ин рузро (5 уми июн) рузи умумичахонии х,ифзи табиат эълон намуданд. Баъдан бо ташаббуси СММ боз як хуччати мухим - «Стратегияи умумичахонии хифзи табиат» кабул шуд, ки дар он барномаи васеи хамкории хамаи давлатхои дунёро оид ба хифзи табиат нишон дода шудааст. Соли 1992 дар Рио-де-Жанейро конференсияи махсуси хифзи табиат даъват шуд, ки он «Рузномаи асри XXI” ва дигар хуччатхои мухимро нисбат ба ин масъала кабул намуд. Х,шю дар назди СММ макомоти махсус- Барномаи СММ оид ба хифзи мухит (ЮНЕП) таъсис ёфтааст, ки он кору тачрибаи тамоми давлатхои дар ин чода бударо чамъбасту рохнамой мекунад. Инчунин, нисбат ба масъалаи хифзи табиат фаъолияти Иттифоки байналмилалии мухофизати табиат (МСОП), Иттиходи байналмилалии гео- графхо ва гайра назаррас аст. Солхои 1980-90-ум бо ташаббуси ин ташкилотхо як катор шартномахои байналмилалй оид ба кам кардани партовхои гази карбон, фреонхо ва гайра кабуц шудаанд. Охири солхои 90-уми асри XX дар сайёраи мо кариб 10 хдзор нуктах,ои хифзи табиат амал мекарданд. Кисми зиёди ин худудхои зарурй дар ИМА, Австралия, Канада, Чин ва Хиндустон вокеъ гаштаанд. Микдори умумии паркхои миллии дунё ба 2 хдзор ва мамнуъгоххои биосферй бошанд, ба 350 расидааст. Асри XXI дар назди хар фарди сайёраи мо, аз он чумла дар назди хдр хонанда масъулияти бенихоят калонро нисбат ба хифзи табиати дилангез, мухити он талаб менамояд. Савол ва супориш ■■ 1. Бо кадом сабабхо мухити зист ифлос мегардад? 2. Аввалин конунхои хифзи табиат кай ва дар кучо кабул шуда буданд? 3. Сарчашмаи асосии ифлосшавии сатхи Замин дар чист? 4. Ифлостарин дарё ва бахрхои дунёро номбар кунед ва дар харитаи контурй тасвир намоед. 5. Кадом навъи партовхо барои Укёнуси чах,онй хавфнок гардидааст? 6. Боронх,ои кислотагй чй окибате доранд? 7. Кадом солх,о дар сайёраи мо харакатхои хифзи мухити зист авч гирифтанд? 8. Сиёсати экологй гуф га чиро мефахмед? 9. Сахми СММ ва дигар ташкилотхои байналмилалиро оид ба хифзи мухити зист шарх дихед. Худатонро санчед 1. Сабаби ба масъалаи хифзи мухити зист эътибори зиёд додани ахли башар дар чист? 2. Кадом манбаъхои хавфноки ифлосшавии обхои равонро медонед? 3. Сабаби зиёдшавии партовхои саноати дар чист? 4. Кадом роххои пешгирии ифлосшавии хавои атмосфера, об, Замин ва олами наботот мавчуданд? Аз нигохи шумо Оё инсоният кобилияти пешгирии хавфи бухрони экологиро дар тамоми китъаю мамоликхо дорад? Кадом тадбирхои пешгирии хавфи бухрони экологиро медонед? ГЕО ГРА Ф И Я И АХО ЛИ И ЧАХО Н Афзоиши ах,олй дар марх;алах;ои гуногуни таърихи чй гуна мебошад? Оё барои пешгирии афзоиши суръатноки ах;олй имконият х,аст? Ахолй кувваи асосии истехсолкунандаи чамъият буда, бе иштироки он дар чараёни мехнат ва истехсолот тараккиёти илму техника гайри имкон аст. Дар баробари ин, ахолй истеъ- молкунандаи асосии махсулоти саноат, сохаи кишоварзй ва истифодабарандаи воситахои наклиёту навъхои мухталифи хизматрасонй мебошад. Аз ин сабаб, шумораи ахолй яке аз омилхои мухимми тараккиёти хар як мамлакат ва умуман та­ моми чамъияти инсонист. Афзоиши ахолй ба вазъияти тач- дидшавии он вобаста аст. Тачдидкунии ахолй (афзоиши табиии ахолй) гуфта хамаи холатхои тавлид, фавт ва афзоиши доимии онро меноманд, ки тавассути онхо доимо азнавбаркароршавй ва ивазшавии наели инсон ба вучуд меояд. Холати тавлиду фавт вазъи харакати табиии ахолиро ни­ шон медихад ва фарки байни онхоро афзоиши табиии ахолй меноманд. Дарачаи тавлиду фавт дар мамлакатхои чахон хар хел буда, онхо асосан ба шароитхои ичтимой-иктисодии хаёти одамон вобастагй доранд. Дарачаи тавлид ба таркиби ичтимой- иктисодии чамъият, шароити зиндагии одамон, дарачаи фавт ва шароити моддии хдёти онхо (хурок, шароитхои санитарй- гигиенй, мехнат, маишат, дарачаи нигохдории тандурустй) вобастаанд. Инро ба инобат гирифта, тачдиди ахолиро ба ду навъ чудо кардаанд: Навъи якум, ба мамлакатхои тараккикарда алокаманд буда, ба онхо нишондихандаи нисбатан ками тавлид, фавт ва афзоиши табий хос аст. Дар баъзеи ин мамлакатхо такрористехсолшавии васеъ нигох дошта шудааст. Дар ин навъ афзоиши табий одатан ба хар 1000 кас 5-10 нафарро ташкил медихад. Навъи дуюми афзоиш, тавлиди зиёд ва аз хад зиёд ва фавти нисбатан кам мебошад. Ин навъ ба мамлакатхои ру ба тараккии Осиё, Африка ва Амрикои Лотинй хос аст ва сабабхои гуногун дорад: дарачаи пасти инкишофи иктисодй, бартарии сохаи кишоварзии бештар ба мехнати дастй асосёфта, камсаводй ва риоя накардани меъёрхои санитарию гигиенй дар байни аксари ахолй, никохи бармахал ва бартарии урфу одатхои динй. Дар баробари ин, аксари мамлакатхои ру ба инкишоф тавассути бехтаркунии хизматрасонии тиббй солхои охир ба пасткунии холати фавт ноил гардиданд, ки ин боиси зиёдшавии афзоиши табий гардид. Афзоиши табий ба хар 1000 кас аз 20 то 30 нафарро ташкил медихад. Миёнаи солхои 80-уми асри XX аз руйи нишондихандаи тавлид (54 нафар ба хар 1000 кас) ва афзоиши табий (40 кас ба хар 1000 нафар) дар чахон Кения дар чойи аввал буд. Чунин суръати баланди афзоиш ахолии мамлакатро дар тули 17 сол дучанд мекунад. Х,ол он ки барои дучандшавии ахолй дар Англия 360 сол лозим мебуд. Айни замон 9/10 кисми афзоиши ахолии чахон ба хиссаи мамлакатхои ру ба инкишоф рост меояд. Афзоиши ахолй. Маълумотхо нишон медиханд, ки 35-40 хазор сол кабл аз ин ахолии кураи Замин кариб 1 млн нафар будааст. Аз он давр инчониб шумораи одамизод хазор бор афзудааст. Соли 1900 ахолии сайёра 1,6 млрд, соли 1960 - 3 млрд нафар буд. Мохи июни соли 1987 писарчаи дар Югославия тавлидшуда шумораи ахолии чахонро ба 5 млрд расонд. Холо микдори ахолии чахон аз 7 млрд нафар гузаштааст. Дар таърихи демографй ду давраро чудо кардаанд. Давраи аввалро тамаддуни аграрй номидаанд, ки ба он афзоиши пасти ахолй хос аст. Тавлиду фавт хеле зиёд буданд. Ин давра то нимаи дуюми асри XVII давом намуд. Ба давраи дуюми инкишофи демографй афзоиши баланди табиии ахолй хос аст. Суръати аз хама баланду бемисли афзоиши ахолй аз ибтидои солхои 60-уми асри XX огоз ёфт, ки он кариб 20 дарсадро ташкил менамуд. СУРЪАТИ СОЛОНАИ АФЗОИШИ А\ОЛИ (ба х;исоби дарсад) Солхо Дунё Мамлакатхои мутараккй Мамлакатхои ру ба инкишоф 1960-1965 20 9 25 1975-1980 17 6 20 2000 15 5 18 2025 (пешгуй) 9 3 11 Агар дар нимаи аввали асри XX афзоиши мутлаки солонаи ахолии дунё 10-15 млн нафар, дар миёнаи аср 40-50 млн нафарро ташкил дода бошад, пас дар охири асри XX ба 80-85 млн нафар расид. Чунин афзоиши суръатноки ахолиро, ки боиси пайдоиши пешгуйихои вохиманоки зиёднуфусшавии кураи Замин гардид, «таркиши демографй» номидаанд. Сабабхои асосии он натичаи якбора пастшавии дарачаи фавт дар тамоми гуруххои синну сол, дар як дарача истодан ё камшавии на он к,адар назарраси тавлидшавй мебошанд. Дар айни замон дар дунё тамоили пастшавии суръати афзоиши ахолй мушохида карда мешавад. Вале мамлакатхое хастанд, ки дар онхо вазъияти демографиашон номусоид гардида, боиси тезу тундшавии вазъи ичтимоии одамон шудааст. СИЁСАТИ ДЕМОГРАФЙ Дар замони хозира аксари мамлакатхои чахон кушиш до­ ранд, ки вазъи демографии худро танзим намоянд. Бо хамин максад онхо сиёсати давлатии демографй мегузаронанд. Сиё­ сати демографй ин сохти чорабинихои маъмурй, иктисодй, ташвикотй ва гайрахо мебошанд, ки бо ёрии онхо давлат ба хдракати табиии ахолй, кабл аз хама ба вазъи демографии мамлакати худ таъсир мерасонад. Фахмост, ки хадафи сиёсати демографй кабл аз хама ба вазъи демографии мамлакат вобаста аст. Дар мамлакатхои навъи якуми тачдидшавии ахолй сиё­ сати демографй ба зиёдкунии тавлидшавию афзоиши табий нигаронида шудааст. Дар мамлакатхои тараккикарда ин сиёсат бештар дар Фаронса ва Чопон гузаронида мешавад. Аксари мамлакатхои ру ба инкишоф дахсолахои охир ба гузаронидани сиёсати демографй шуруъ намуданд, ки хадафи он кам кардани тавлиду афзоиши табиии ахолй аст. Ва дар ин бора давлатхои Чину Хиндустон кушиши зиёд ба харч додаанд. Масалан, Хиндустон аввалин шуда, соли 1951 барномаи миллии банакшагирии оиларо ба сифати сиёсати расмии давлагй кабул намуд. Тавассути болобардории синну соли акди никохй, ташвикотхо оид ба доштани фарзанд иборат аз чор кас ва гайрахо тавлиду афзоиши табиии ахолй кам шуд. Бо вучуди ин, холо кариб 1/5 хиссаи навтавлидшудагони дунё кудакони хиндй мебошанд. Дар Конститутсияи Чин навишта шудааст, ки оила бояд накшаи тавлидкунй дошта бошад. Кумитаи банакшагирии тав- лидкунй таъсис дода шуда, мухлати дери акди никох мукаррар карда шудааст. Акди никох дар давраи тахсил дар мактаби олй манъ аст. Шиори асосии сиёсати демографии давлат: - «Як оила - як фарзанд» аст. Ба амалбарории ин сиёсат натичаи назаррас дод. ХАЙАТИ ЧИНСЙ ВА СИННУ СОЛИ АХОЛЙ Дар дунё тавлиди писархо нисбат ба духтарон зиёдтаранд. Ба хисоби миёна ба 100 нафар духтар такрибан 104-107 нафар писар рост меояд. Мушохида шудааст, ки дар синни 15-солагй шумораи писарону духтарон баробар мешаванд. Вале дар гуруххои минбаъдаи синнусолй ташкилёбии хайати чинсй дар мамлакатхои чахон хар хел ба амал меояд. Дар бисёр мамлакатхои чахон шумораи занхо нисбат ба мардхо зиёд аст. Ин аз он сабаб аст, ки давомнокии умри занхо нисбат ба умри мардхо 5-8 сол бештар мебошад. Дар баъзе мамлакатхо зиёд будани шумораи занхо ба талафёбии мардон дар чангхои якуму дуюми чахон алокаманд 46 аст. Вале баробари ба хдёт воридшавии наели нав фаркият дар шумораи марду занх,о тадричдн кам мешавад. Расми 1. Таркиби синнусолии ахолии ца.\он Зиёд будани шумораи мардхо нисбат ба шумораи занхо дар мамлакатхое чой дорад, ки дар он чо мавкеи занхо таърихан аз нигохи иктисодй ва ичтимой (никохи бармахал, серфарзандй дар шароити кашшокй) паст буд ва мардони зиёде бахри суроги кор ба ин мамлакатхо меомаданд. Зиёд будани шумораи мардон нисбат ба занхо аз хама беш дар Чину Х,индустон ба назар мерасад. Агар аз хисоби умумичахонй ин ду мамлакат берун карда шаванд, он гох дар дунё шумораи занхо бештар мешавад. Хайати синнусолй. Дар замони х,озира олимон дар хусуси чавонй, камолот (ба балогатраей) ва пирии демографй сухан меронанд. Мансуб будани ин ё он мамлакат ба ин ё он холати мавчудияти чомеа ба нишондихандахои тавлиду фавт ва афзоиши табиии ахолй вобаста мебошад. Барои хамин хам вазъи синну соли ах,олй ба навъхои такрортавлидшавии он мувофикат дорад. Дар мамлакатхои тараккикарда хиссаи кудакон ба хисоби миёна 23 дарсад, калонсолон 15 дарсад, мамлакатхои ру ба инкишоф бошад, кудакон 43 дарсад, калонсолон 6 дарсадро ташкил менамояд. Ташаккулёбии захирахои мехнатй махз ба таносуби хамин гуруххо вобаста мебошад. Захирахои мехнатй гуфта кисми ахолии кобилияти мехнатй доштаро мегуянд. Аснои муайянкунии захирахои мехнатй кисми кобилияти мехнатй доштаи ахолй ва синну сол ченаки асосй мебошад. Дарачаи ба истехсолот чалбкунии захирах,ои мехнатиро ни­ шондихандаи ахолии аз чихати иктисодй фаъол (хамон кисми захирахои мехнатие, ки айни хол дар истехсолоти моддию сохахои гайри истехсолй иштирок дорад) муайян мекунад. Шумораи кисми аз чихати иктисодй фаъоли ахолии тамоми дунё аз 2 млрд нафар бештар аст. Фаркияти байни мавчудияти захирахои мехнатй ва исти­ фодаи навъи онхо дар мамлакатхои чахон нихоят калон аст. Мамлакатхои навъи якуми афзоиши ахолй аз норасоии захи­ рахои мехнатй ва навъи дуюми он бошад, аз зиёд будани онхо ташвиш мекашанд. Дар шароити имруза дар баробари шумора сифати захирахои мехнатй низ ахаммияти калон пайдо кардааст. Мафхуми «си- фат» шароити хаёт ва хурок, саломатй, кобилияти дарккунии навигарихоро дар бар мегирад. Дарачаи маълумотнокй, маъ- лумотхои умумию касбй низ яке аз аломатхои мухимми сифат- нокй мебошанд. Савол ва супориш ----- 1. Омилхои асосии ба афзоиши табиии ахолй таъсиркунандаро шарх дихед. 2. Дар мамлакати шумо кадом навъи тачдидшавии ахолй чой дорад? Сабабхояшро баён кунед. 3. Мазмуни мафхумхои «таркиши демографй» ва «сиёсати демографй»-ро кушоед. 4. Тафовути самти сиёсати демографй дар мамлакатхои алохида дар чист? Акидаи шумо оид ба гузарониданй сиёсати демографй чй гуна аст? Оё ин сиёсат хукуки шахсиро намекохонад? Худатонро санчед 1. Кадом аломатхо ба навъхои 1 ва 2-юми тачдиди ахолй хосанд? 2. Сабаби бо як забон гуфтугу кардани халкхои дар кисмхои гуногуни дунё зиндагй мекардагиро дар чй медонед? 3. Сабаби дар мамлакатхои мутараккй паст ва дар мамлакатхои ру ба инкишоф баланд будани тачдиди ахолй дар чист? 4. Суръати баланд афзудани ахолии чахон ба тараккии тамаддуни чахонй чй вобастагй дорад? 5. Дар кадом холат будани тачдиди ахолии кишвари шумо ба чй вобаста аст? 48 Аз НИГОХ.И шумо Оё мухдати барвакти ахди никох, ба тачдиди ах,олй таъсир мерасонад? Окибатх,ои мусбию манфии он чй гунаанд? Аз руйи кадом нишонах,о тацсимоти нажодуо ба амал бароварда мешавад? Кадом гурухи забощо дар сайёраи мо бештар па.\;н гардидаанд? Сабаби партийный забощои англисй ва испанй дар тамоми дунё дар чист? Хайати синфии ах,олиро сохти чамъияти муайян мекунад. Дар мамлакатхои тараккикарда дар хаёти сиёсию иктисодй мавкеи халкунандаро буржуазияи калон мебозад, аммо он хиссаи ками ахолиро ташкил медихдд. К^исми зиёди ахолии кобили мехнатро (45/5) дар ин мамлакатхо коргарони кироя ташкил менамоянд. Дар мамлакатхои ру ба инкишофи Осиё, Африка ва Амрикои Лотинй шумораи коргарони кироя нис­ батан кам буда, кисми зиёди ах,олиро синфи дехкон ташкил медихад. Цисми начандон нуфузноки онро буржуазияи миллй ва заминдорони калон ташкил менамоянд. Дар хар ду гурухи мамлакатхо зиёиёну хизматчиён мавчуданд. Хайати нажодй. Аз курси ибтидоии география ба шумо маълум аст, ки ахли башарро ба се нажоди асосй: аврупой, мугулй ва зангй чудо кардаанд. Баъзе олимон нажоди чорумро низ чудо ХАИАТИ СИНФИ, МИЛЛИ ВА НАЖОДИ Аврупо* Осиё Амрико Африка )Тамоми дунё Австралия ва Океания Расми 2.Шумора ва таркиби ахолии ио.\ия.\;ои цах,он аз нигоуи оилаи забонй ва гурущо карда, онро нажоди австралоидй номидаанд. Намояндагони камшумори он дар чанубу шаркии Осиё, Океания ва Австралия зиндагй мекунанд. Ах,олии дунё асосан мансуби ин се нажод мебошанд, ки 70 дарсади тамоми ахолии сайёраро ташкил медиханду 30 дарсади бокимондаро гуруххои нажодии омехта ва мобайнй мисли хабашхо, малагайсхо, полинезихо, меланезихо ва гайра ташкил менамоянд. Намояндагони гурухи нажодии омехта бештар дар Амрико (тавассути омехташавии аврупоиёни мухочир ва хиндухои махаллй, зангихои аз Африка омада) зиндагй мекунанд. Хайати миллй (этникй). Ахолии чахон аз гуруххои зиёди этникй иборат (беш аз се хазор) буда, он натичаи холати таърихан дуру дароз аст. Дарачаи поёни ин умумият кабила, миёнааш халкият ва олиаш миллат мебошад. Аз чунин микдори зиёди халкхо аксарияташон камшумор буда, 18-тои халкхои бузург (чинихо, хиндустонихо, амрикоихои ИМА, русхо, банголахо, чопонхо, бразилихо, итолиёвихо, олмонихо ва дигархо) хар кадоме аз 50 млн нафар зиёданду аз нисф зиёди ахолии чахонро ташкил менамоянд. Халкхои дунёро аз руйи шумора ва забонхо тасниф карда­ анд. Тасниф аз руйи шумора ва фаркияти калони байни онхо шаходат медихад, яъне чинихо аз 1,3 млрд зиёданду кабилаи веддхо хамагй 1 хазор нафар. Кисми асосии ахолии кураи Замин халкхои сершумор буда, хиссаи садхо халкхои камшумор хамагй якчанд дарсади ахолии дунёро ташкил додаанд. Халкхоро аз руйи забон ва хеш будани онхо асосан тасниф мекунанд. Х,амаи забонхо дар оилаи забонй муттахиданду онхо дар навбати худ ба гуруххои забонхо таксим мешаванд. Оилаи халкхои аз хама сершумор аврупой, чину-тибетй, малайй- полинезй, дравидй, самито-хамитй, банту, олтой мебошанд. Ба забони оилаи хиндуаврупой 150 халк гуфтугу мекунанд. Онхо ба 11 гурухи забонхо мансубанд ва дар тамоми кисмхои дунё зиндагй доранд. Дар Аврупо ва Амрико 95 ахолй ба забони ин оила гуфтугу мекунанд. Ба забони оилаи чину тибетй беш аз 1 млрд нафар одамон гуфтугу мекунанд ва асосан чинихоянд. Агар худуди миллй (этникй) бо худуди сиёсй мувофик ояд, давлати миллй ташкил меёбад, ки ин холат дар Аврупо, Амрикои Лотинй, Австралия, Океания ва Шарки Наздик хубтар мушохида мегардад. Давлатхои думиллата (Белгия, Канада ва гайра) ва бисёрмиллата (Хиндустон, ИМА, Русия, Испания ва гайра) низ мавчуд буда, онхо сохти федеративии маъмурй- худудй доранд. МАСЪАЛАХОИ МИЛЛЙ ВА ХАЛЛИ ОНХО Дар мамлакатхои ду ва бисёрмиллатаи чахон холо хам муам- мои муносибатхои миллй вучуд дорад. Х°Дисахои миллатчигй, дискриминатсия (пасткунии хукуки гурухи одамон бо сабаби ба ин ё он нажод, дин ва миллати дигар мансуб будан)-и на- жодй аз байн нарафтаанд. Ин боиси пайдоиши зиддиятхо ва мунокишахои дохили мамлакатхо мегардад. Дар миёнаи сол­ хои 70-уми асри XX дар баъзе мамлакатхои тараккикарда (Британияи Кабир, Канада, Белгия, Испания) масъалаи миллй тезу тунд гардид. Дар Канада ду миллати асосй - англо- канадхо ва фаронса-канадхо, ки забони давлатиашон англисию фаронсавист, зиндагй мекунанд. Англо-канадагихо сатхи ба- ланди ичтимой доранд ва дар иктисодиёт мавкеи асосиро ишгол мекунанд, ки ин бисёр вакт боиси тезу тундшавии муносибатхои миллй мегардад. Фаронса-канадагихо, ки дар нохияи Квебек зиндагй мекунанд, шиори «Квебеки мустакил»-ро ба миён гузоштаанд, ки маънояш ташкил додани давлати мустакили Фаронса-канадагист. Дар Ч,умхурии Чднубй Африка давлати акаллияти сафед- пустон сиёсати апартеидй (махрумкунй ё махдудкунии хукуки сиёсй, иктисодй ва шахрвандии гурухи ахолй то ба чудокунии худуди дар чойи махсус) мегузаронад. Барои ахолии беш аз 20 млн нафараи африкой факат 13 дарсади каламрави мамлакат чудо карда шудаасту халос. Дар мамлакатхои ру ба инкишоф низ зиддиятхои байни- кабилавй, халкиятхо, миллатхо вучуд доранд. Таъмин намудани тараккиёти озодона ва баробархукуконаи тамоми миллатхо ва халкиятхо яке аз вазифахои хайрхохонаи башарият мебошад. Зеро холо хам дар дунё нуктахои «тафсон» ба вучуд омада меистанд, ки онхо сабабхои миллй ва нохиявй доранд. Задухурдхои байни давлати Исроил ва фаластинхо, баромадхои баскхо дар Испания, турку юнонихо дар Кипр, задухурдхо дар собик Югославия ва гайрахо аз хамин кабиланд. Савол ва супориш -------- --------------------------- 1. Асоси фаркияти нажодхо дар чист? 2. Омилхои пайдоиши ин фаркиятхо кадомхоянд? 3. Умумияти этникй чист? 4. Аз руйи маълумотхои матбуоти даврагй ба зиддиятхои миллй мисол оварда, сабабхои онхоро шарх дихед. Роххои халли онхо кадомхоянд? 5. Халкхои чахонро асосан аз руйи чй тасниф мекунанд? 6. Миллатхои сершумори дунё кадомхоянд? Ба акидаи шумо Оё алока байни шароити табии ва пайдоиши на- жодхо вучуд дорад? Оё пайдоиши мунокишахои миллию нохиявии имрузаро ба тараккиёти тамаддун алокаманд кардан мумкин аст? Ба акидаи шумо вазифахои начибонаи инсоният дар кори бархам додани мунокишахо кадомхоянд? ХАЙАТИ ДИНИ Дар шароити имруза дин ба шуури одамон таъсири зиёд дорад. Вобаста ба пахншавй ва мавкеи динхо онхоро ба динхои чахонй ва миллй чудо кардаанд. Имруз дар дунё се дини чахонй - насронй, ислом ва буддой вучуд доранд. Аз хама пахншудатаринашон дини насронист, ки беш аз 1 млрд нафар ахолии дунё ба он эътикод дорад. Таъсири он дар мамлакатхои Аврупо, Амрико, Австралия зиёд аст. Эътикодмандони ин дин дар Осиёю Африка низ хастанд. Шохахои дини насронй - православй, протестанй, католикй буда, онхо асосан дар Юнон, Австралия ва Амрикои Лотинй хукмронанд. Дини дигари чахонй - ислом (мусулмонй) буда, дар Осиё, Африка (Арабистони Саудй), Туркия, Эрону Ирок, Афгонистону Покистон, Алчазоир, Банголадеш, Марокко, Миср ва гайра, Осиёи Миёнаю Кдзокистон, Тотористону Бошкирдистон, Ин­ донезия пахн шудааст. Шумораи умумии мусулмонони дунё кариб 1 млрд аст. Расми 3. Па^ншавии дини насронй «Гахвора»-и дини ислом шахрхои Маккаю Мадина буда, ин дин ду шохаи асосй дорад: суннй ва шиа. Суннихо аксариятро ташкил дода, шиахо асосан дар Эрону Ирок маскан гирифтаанд. Расми 4.Па%ншавии дини ислом Имруз хам дини ислом кисми таркибии тарзи хаёти халкхои машрикзамин буда, аксари мамлакатхо дар Конститутсияи худ онро дини давлатй донистаанд ва баъзе хизбхои сиёсй дар барномахои хуччатии худ онро сармашк кардаанд. Дини буддой аз нигохи географй махдуд буда, эътикод- мандони он дар Непал, Мянма, кисман дар Х,индустон, Шри- Ланка, Чин, Мугулистои мебошанд. Шумораи умумии буддоихо кариб 300 млн нафаранд. Ба динхои миллй индуизм, канфусианй, синтоизм, иудай мансуб буда, дар Х,индустону Чин, Ч,опонУ Исроил ва дигар мамлакатхо амал мекунанд. Дар махалхои кафомондаву дур- дасти Африкаи Тропикй, Осиё ва Амрикои Лотинй намуди эътикодхои махаллй бокй мондаанд, онхо чизхои табий ва рухиро мепарастанд. ДИН ВА ТАМАДДУНИ НАГОНИ Чй тавре ки дидем, аксари ахолии сайёра динпарастанд. Онхо дар халли бисёр масъалахои чахонй сахмгузоранд. Махсусан, вакте ки сухан аз боби мухофизати сулх, ярокпартой ва хифзи мухити атроф меравад. Мавкеи дин дар инкишофу бойгардонии худшиносии миллй, хифзи боигарихои умумибашарй назаррас аст. Донистани мансубияти динии ахолй ба дурустфахмии хусу­ сиятхои географияи иктисодию ичтимоии нохияхои чудогонаи дунё ёрй мерасонад. Анъанахои динй, алалхусус дини ислом дар речаи такрористехсолшавии ахолй, дарачаи шугли мехнатии занон ифодаи худро меёбанд. Хамин тавр, географияи динхои чахон чараёнхои мураккаби азхудкунии сайёра, тараккии маданияти маънавии инсониятро ифода мекунад. Савол ва супориш = = = ^ ^ = = = = = = = = = = = = = = = ^ = ^ ^ = 1. Кадоме аз динхо пахншудатарин аст? 2. Кадом дин дар давлати шумо таъсири асосй дорад? Динхои дигар чй? 3. Таъсири динхо дар фаъолияти хочагию ичтимоии одамон дар чй ифода меёбад? Аз руйи маълумотхои иловагй ва матбуоти даврагй вазъи таъсири динхои чахониро дар шароити имруза шарх дихед. Худатонро санчед 1. Динхои чахонй ба рафтори одамон таъсир доранд ё не? 2. Географияи динхоро донистан чй фоида дорад? 3. Дин ба сиёсати давлат таъсир мерасонад ё не? Дар сохаи истехсолоти неъматхои моддй чй? Ба фикри шумо Чаро хиссиёти эътикодмандии одамонро хурмат кардан лозим аст? Ба фикри шумо чаро бутпарастиро динхои чахон тадричан танг карда бароварданд? ЧОЙГИРШАВИИ АХОЛИ Кадом омилх,о сабаби асосии пауншавии а^олй дар кураи Замин гардидаанд? Дар кадом давлат ва нориях,о зичии зиёди а%олй ба назар мерасад? Ч,ойгиршавй ва зичии ахолй. Ахолии чахон дар сатхи хуш- кй хеле нобаробар чойгир шудааст. Кариб 70 дарсади он дар 7 дарсади каламрави Замин, кариб 80 дарсад дар нимкураи Шаркй ва камтар аз ин дар нимкураи Еарбй чойгир буда, ахолии нимкураи Шимолй нисбат ба Чднубй (факат 10 дарсад) зиёдтар аст. Кисми зиёди ахолй дар минтакахои иклимашон муътадил, субтропикию субэкваторй дар баландихои то 500 м аз сатхи бахр маскан гирифтаанд. Кариб нисфи сатхи хушкии маскунгох (ба хисоби миёна) дар як км2 25 нафар ахолй дорад. Зичии ахолии Замин (дар хар км2) ба хисоби миёна беш аз 48 нафарро ташкил мекунад. Майдони тамоман бе ахолй 15 дарсади сатхи хушкиро ташкил медихад. Ба чойгиршавии ахолй бешубха мухити географй таъсир мерасонад. Вале ахаммияти онро аз будаш зиёд нишон додан норавост. Зеро чойгиршавии ахолиро, кабл аз хама чойгиршавии истехсолот муайян мекунад. Баробари тараккии истехсолот таъсири омилхои табий сусттар гардида, мавкеи шароитхои ичтимоию иктисодй баланд мешавад. Ба чойгиршавии ахолй омили демографй низ таъсир мерасонад. Дарачаи баланд ва ё пасти афзоиши табиии ахолй аз кабили он омилхоянд. Аз сабаби он, ки афзоиши табиии ахолй дар кисматхои руйи Замин гуногун аст, чойгиршавии он низ дар китъаю мам­ лакатхои дунё тафовути калон дорад. Масалан, зичии ахолй дар Аврупо ва Осиё аз зичии хисоби миёнаи дунё кариб се баробар беш асту дар шимолу чануби Амрико ду баробар ва дар Австралияю Океания 10 баробар кам. Мамлакати аз хама зичахолии чахон Банголадеш аст, ки дар 1 км2 масохаташ 1000 нафар рост меояд. Ч°йхои аз хама зичахолии дунёи имруза нохияхои шаркй осиёгй (Чин, Чопон, Корея) мебошанд, ки дар он чо беш аз 1,3 млрд ахолй истикомат мекунад. Ч°йи дувумро нохияи чануби осиёгй - Хиндустон, Банголадеш, Шри-Ланка (кариб 1 млрд), баъд чанубу шаркй - Индонезия, Малайзия, Таиланду Филиппинхо (кариб 400 млн), нохияхои сохили Ат- лантикаи Аврупо ишгол менамоянд. АХОЛИИ ШАХ.Р ВА ДЕХОТ Пайдоиши шахрхо таърихи кадима дорад. Онхо маркази маъмурй, савдо, хунармандй ва мудофиаи харбй буданд. Ба­ робари ривочи индустрияи калони мошинй, накдиёт ва бо- зори чахонй дар онхо сохахои гуногуни саноат таракки кар­ да, бисёрашон ба маркази маъмурй, наклиёту савдо ва му- омилот табдил меёфтанд. Дар асри XX вазифаи шахрхо боз \ам мураккаб шудан гирифт. Нуфузи онхо хамчун марказхои маъмурию маданй афзуд. Тараккии сохахои гайриистехсолй мавкеи шахрхоро хеле баланд намуд. Шахрхои имруза ода- тан бисёрвазифаанд. Вале шахрхои яквазифа низ мав- чуданд ва онхо асосан шахри саноатй, бандарй, илмию курортй ва хатто пойтахтй мебошанд. Дар замони хозира чой­ гиршавии ахолиро геогра­ фияи шахрхо муайян меку- наду микдори онхо даххо хазор аст. Ибтидои асри XX дар дунё 300 шахр, охири солхои 80-ум 2,5 хдзор шах­ ри калон вучуд дошт, ки дар онхо 30 дарсади ахолии чахон сокин буд. Дар байни ин шахрхо бо ном шахрхои «Миллионер»-ро фарк мекунанд, ки ахолии онхо аз 1 млн нафар беш аст, микдори «Миллионер»- хо холо ба 400 расидааст. 38 шахри чахон аз 5 млн нафар зиёд ахолй доранд. Дар аксари мамлакатхои тараккикарда хиссаи ахолии шахр 75-80 дарсад аст. Шахрхо торафт ба махалхои гирду атрофашон таъсири хамачониба мерасонанд. МАФХУМИ УРБАНИЗАТСИЯ Яке аз чараёнхои мухимми ичтимой-иктисодии хозира урбанизатсия мебошад. % % 89 •яяшшшшят Британияи Кабир □ и ъьшшшшшят Аргентина О 14 85 ЯЯШШЯШ Австралия □ 15 17Ш Ш Ш Ш Я Канада [ Ц ] 23 ПШШШШЯЯЯ Чопон □ 23 75 М Ш Я Ж ИМА п т 25 74 ЯШШШЯ Русия 1 1 26 73 1 Р Я М Я Фаронса 1 1 27 ■ Я 31 ■ ■ Хитой 1 ......... '6 9 26 В Хиндустон I.............. ... 174 ■ Ахолии шахр ] Ахолии дехот Расми 5. Х иссаи ахолии шауру дех,от дар мамлакатхои алохидаи чахон Урбанизатсия (калимаи лотинй урб - шахр) афзоиши шахру ахолии он, пурзуршавии мавкеи он, васеъ пахншавии тарзи хдёти шахрй буда, хамчун чараёни умумичахонй се аломати умумй дорад ва онхо ба аксари мамлакатхо хоссанд: Аломати аввал, афзоиши тези ахолии шахрхо аст. Соли 1900 ахолии шахрхо кариб 14 дарсад, соли 1950-29 дарсад, соли 1990- 46 дарсад ва холо кариб нисфи ахолии чахонро ташкил дод. Аломати дуюм, чамъшавии ахолй ва хочагии чахон дар шахрхои калон, ки ба ин пешравии илму истехсолот сабаб шудааст. Пайваста ба ин шахрхои калон хохишхои маънавии одамонро пурратар ба чо оварда, талаботи гуногуну фаровони мардумро оид ба истифода аз молу хизматрасонихои хархела бехтар конеъ мегардонанд. Аломати сеюм, васеъшавии худуди шахрхо мебошад. Шахрхои ба хам наздик бо хам якчоя шуда, ба доираи шахри калон - «ядро» кашида мешаванду агломератсияро ба вучуд меоранд, ки ахолии онхо 5-8 млн нафар ва аз ин хам зиёд аст. Дар замони х,озира бо ном мегаполисхо (калимаи юнонй: мегас - калон, полис - шахр) пайдо шудаанд, ки онхо звенои олии урбанизатсияанд, яъне якчояшавии бузурги агломератсияхои шахрй ба амал омадааст. Ташкилёбии мегаполиси Бостон - Вашингтон (Босван) дар ИМА (ахолиаш беш аз 45 млн) мисоли он аст. Ин мегаполис дар сохили укёнуси Атлантик чойгир буда, аз каламрави 7 иёлот ва округи Колумбия мегузараду ба хайати он чунин шахрхои калон, мисли Ню-Йорк, Филаделфия, Вашингтон, Бостон ва дигар шахрхо шомиланд. Ч,амъшавии саноату наклиёти автомобилй дар шахрхо шароитхои экологии онх,оро номусоид гардониду ин боиси субурбанизатсия (ба атрофи шахр кучидани ахолии шахрхо) шудааст. Х,оло ИМА-ро «мамлакати назди шахрй» номидаанду дар он чойхо 60 дарсади ахолии агломератсия зиндагй мекунад. Ахолии шахрхои мамлакатхои тараккикарда умуман хеле кам меафзоянд. Дар мамлакатхои ру ба инкишоф холати урбанизатсия босуръат аст. Ахолии шахрхо дар Амрикои Лотинй зиёд асту (2/3) дар Осиё 27 дарсад. Урбанизатсияи мамлакатхои нафтдор хусусияти хос дорад. Дар ин мамлакатхо шахрхои хозиразамони дорой шароити хуби зиндагй ба вучуд омадаанд. Ах,олии шахр дар Аморати муттахидаи Араб (АМА) ба 90 дарсад, дар Катар ба 87 дарсад, дар Кувайт ба 90 дарсад расидааст. Дар мамлакатхои ру ба инкишоф дарачаи урбанизатсия ба хисоби миёна 72 дарсадро ташкил медихдд. АХОЛИИ д е х о т Бо вучуди бо суръати тез афзудани шахрх,о холо хам кариб нисфи ахолии чахонро дехотиён ташкил медиханд. Шумораи умумии дехот 15-20 млн буда, онхо аз чихати хачм, шакл, бартарии касби одамонашон, дарачаи тараккиёт ва тахассуси хочагй тафовут доранд. Ду шакли асосии сокиншавии дехотй мавчуд аст: гурухй ва парокандагй. Дар мамлакатхои Аврупо, Ч,опон дехоти калон ба шахракхо хамрох шуда, шакли сокиншавии гурухиро пайдо кардаанд. Ба ин шакл шахракхои дачагй, хонахои махсуси берунишахрии одамони обруманд (виллахо), посёлкахои наздишахриро хамрох мекунанд. Аксари ахолии дехоти ин мамлакатхо касби гайридехотй доранд. Шакли пароканда дар ИМА, Канада, Австралия, Зеландияи Нав пахн шудаасту он дар намуди фермахо, шахракхои наздишахрии дорой муассисаи ба гурухи фермахо хизматрасон дошта мавчуд аст. Аксари ахолии онхо ба кори гайридехотй машгул аст (дар ИМА - 85 дарсад). Дар мамлакатхои ру ба инкишоф шаклхои сокиншавй хеле мухталиф буда, онхо ба шароитхои табий, тахассус, дарачаи камолоти хочагии кишоварзй вобастаанд. Дар онхо дехоти калон, бозорхои марказии махаллй, дар нохияхои плантатсиягй - шахракхои хозиразамон зиёд буда, дар нохияхои чорводорй шабакаи сокиншавй умуман вучуд надорад. Шакли омехтаи сокиншавиро низ дар ин мамлакатхо дидан мумкин аст. Хамин тавр, хусусияти асосии чойгиршавии ахолй дар замони хозира тафовутнок будани он асту онро бахамтаъсир- расонии чунин омилхо муайян мекунад: табий, таърихй, ич­ тимой, иктисодй ва гайра. Хиссаи ахолии шахру дехот ка­ риб баробар аст. Х°лати урбанизатсия то ба пайдоиши агло- мератсия ва мегаполисхо омада расидаасту идоракунии он яке аз масъалахои мухимми замони хозира гардидааст. Савол ва супориш 1. Омилхои асосии ба чойгиршавии ахолй таъсиррасон ка­ домхоянд? 58 2. Дар кадом нохияхои мамлакатх,ои чахон ахолй зиёдтар сокин шудааст? Сабабхои зичахолй ё камахолй будан кадомхоянд? 3. Мавкеи шароитхои табий ва ичтимой-иктисодй дар чой­ гиршавии ахолй чй гунааст? 4. Мафхумхои «агломератсия», «мегаполис» ва «субурбанизат- сия»-ро шарх дихед. 5. Вобаста ба афзудани шахрхо чй гуна мушкилот ба миён омадаанд ва роххои халли онхо кадомхоянд? Худатонро санчед 1. Чаро накши шароитхои табий дар чойгиркунии ахолй тадричан суст ва накши шароитхои ичтимой-иктисодй зиёд мешаванд? 2. Сабаби кафомондагии як катор нохияхои зичахолиро дар чй мебинед? 3. Чаро дар шахрхои серахолии мамлакатхои ру ба тараккй зиддия гхои ичтимой тезу туиданд? 4. Урбанизатсия аз дехот ба шахр магар танхо фоида меорад? Ба акидаи шумо Оё мушкилоти дозираи шахрхои серахолй халшавандаанд? Агар ха, пас бо кадом роххо? Ба фикри шумо пайдоиши мегаполисхо ба тараккиёти хочагй фоиданок аст ё зиёновар? ХИЧРАТИ (М ИГРАТСИЯЩ БАЙНАЛМИЛАЛИИ АХОЛИ Хичрати ахолиро харакати механикии ахолй хам мегуянд ва он сабабхои мухталиф дорад. Сабабхои асосиаш омилхои иктисодй, сиёсй, динй ва гайра мебошанд. Хичрати ахолй (калимаи юнонй мигратио - мухочират) - чойивазкунии одамон, ки ба ивазкунии доимй, муваккатй ва мавсимии чойи истикоматашон вобаста аст. Хичрат дохилй ва берунй шуда метавонад. Хичрати дохи­ лй ду хел аст: эмигратсия (барои доимй ва ё мухлати дароз зин­ дагй кардан аз мамлакати худ ба дигар чо рафтани одамон) ва иммигратсия (омадани одамон ба мамлакати дигар бахри истикомати доимй ва ё ба мухлати дароз). Хичрати дохилй таърихаи кадима буда, дар даврони капи­ тализм авч гирифтааст. Макони асосии эмигратсия Аврупои Гарбй буд, сабаби он муфлисшавии дехконону хунармандони хурд ва зиёдшавии бекорй аст. Тули солхои 1815-1915 аз Аврупо ба дигар кисмхои дунё 35-40 млн нафар одамон хичрат кардаанд. Аз ибтидои хичрат то Чанги якуми чахон аз Аврупо 60 млн нафар хичрат кардаанд. Кисми зиёди онхо ба ИМА, Канада, бокимондаашон ба Амрикои Чднубй, Австралия, Зеландияи Нав ва мамлакатхои алохидаи Африка сокин шуда, холати забту мустамликакуниро ба амал оварданд. Дузабонй дар Канада (англисию фаронсавй), пахншавии забонхои испонию португалй дар Амрикои Чанубй натичаи хичрат мебошанд. Расми 6. Му^оцирати ауолии цауон дар охири асри X X Макони дигари эмигратсия Осиё буду эмигрантхои асосй коргарони чину хиндй буданд. Баъди Чанги якуми чахон хачми хичрати берунй кам шуда, симо ва географияи он дигар шуд. Хичрати байникитъавй каму хичрати дохилию китъагй зиёд шуд. Макони асосии хичрати кувваи корй Аврупои Барбй гардид, ки ба он чо 13-14 млн нафар коргарон аз чануби Аврупо ва шимоли Африка, Туркия омада, ба корхои «сиёх»-у каммузд маютуланд. Дар Швейтсария хиссаи коргарони хоричй 1/4, дар Олмон 10 дарсади ахолии фаъолро ташкил доданд. Шарки Наздик ба яке аз нохияхои калони хичрат табдил ёфтааст. Истихрочи нафт дар Арабистони Саудй ва Кувайт ба коргарони хоричй асос ёфтаанд. Дар Чин 30 млн нафар коргарони эмигратсияшуда мавкеи калонииктисодй доранд. Аксари онхо баазнавсозихои иктисодии мамлакати худ ёрии моддию илмй мерасонанд. Мутахассисони ба ватани худ баргашта аз 1/4 хиссаи профессорону дотсентхои мамлакатро ташкил додаанд. Солхои охир дар олами капиталиста шакли нави хичрат пайдо шуда, номи «ихрочи хирад» (утечка умов)-ро гирифтааст. Мохияти он аз чалбкунии олимон, мухандисон, духтурхо ва дигар мутахассисони баландихтисос иборат аст. Манбаи асосии ин намуди хичрат мамлакатхои ру ба инкишоф мебошанд. Ин холат ба ин мамлакатхо зиёни иктисодию маданй ва ба мамлакатхои тараккикарда фоида меорад. Х,ичрати дохилй. Ин шакл асосан аз харакати ахолии дехот ба шахр, харакати байнишахрии ахолй иборат буда, барои тамоми давлатхо хос аст. Хичрати дохилй дар мамлакатхои ру ба инкишоф пуравч аст. Чун мигратсия кучманчигй (чорводорон) низ харакати ахолй аст, вале он шакли махсуси фаъолияти хочагй ва тарзи хаёти ба он алокаманд аст. Кучманчиёни хозира асосан чорводорони биёбону нимбиёбонхо мебошанд. Бисёр мамлакатхо сиёсати хичраткунонй мегузаронанд, ки хадафи он идоракунии хичрати берунию дохилй аст. Хамин тавр, холати хичрат ба таркиби ахолй, сохахои ичти­ моию хочагй таъсир расонида метавонад. Хусусият ва самтхои хичрати берунй дар даврахои таърихй гуногун буданд. Ба- хисобгирии холатхои хичрат барои афзоиши ичтимоию ик­ тисодии хар як мамлакат хам мухим аст. Савол ва супориш ^ = = = = = = 1̂ = ^ = = = = = = = = = ^ ^ 1. Нохияи асосии хичратро дар гузаштаю имруза чудо кунед. 2. Рафти хичрати дохилй ба кадом тараф аст? 3. Фарки байни хичрати дохилию берунй дар чист? 4. «Ихрочи хирад» чист ва зиёну фоидаи онро кй мебинад? 5. Кучманчигй аз дигар шаклхои хичрат чй тафовут дорад? Худатонро санчед 1. Кучманчигй чист? 2. Фаркияти сабабхои водоркунандаи ин ё он шакли хичратро дар чй мебинед? 3. Сабабхои зиёдшавии хичрат дар чумхурихо ИДМ дар чист? 4. Аз хичрати «аклу хирад» киро фоида асту киро зиён? Фоидаи асосиаш чист? Ба фикри шумо Бо кадом роххо холати хичрати мардуми Точикис- тоиро муътадил гардоиидан мумкин аст? ГЕОГРАФИЯИ ХОЧАГИИ ЧАХОНИ Таксимоти байналмилалии мехнатй чахонй ба кадом омил- хои асосй вобаста аст? Кадом холат ба хамиайвастагии ягонаи хочагй кумак мерасонад? Сохтори хочагии чахонй чй гуна аст? ХОЧАГИИ ЧАХОНЙ. МАРХАЛАХОИ ТАШАККУЛ ВА ИНКИШ ОФ И ОН Мафхуми хочагии чахонй. Хочагии чахонй мачмуи хочаги- хои миллии хамаи мамлакатхои дунё буда, онхоро муносибат| хои иктисодии умумичахонй ва таксимоти байналмилалии мехнат алокаманд кардааст. Он тамоми мамлакатхои дунёро фаро гирифтааст ва ба он зиддиятхои дохилй хос мебошад. Пайдоиши хочагии чахонй ахаммияти таърихй дорад ва кариб тамоми таърихи инсониятро фаро мегирад. Кашфиётхои бузурги географй боиси дар китъахои Аврупою Осиё ва Амрико ривоч гирифтани сохаи чорводорй гардид. Муомилоти мол дар байни китъахои олам боиси ташкилёбии бозори чахонй шуд. Васеъшавии минбаъдаи ин бозорро тарак- кии наклиёт таъмин намуд. Наклиёти бахрй ва наклиёти рохи охан алокаи доимии байникитъавию дохиликитъавиро васею устувор намуданд. Баркароршавии алокахои доимии тичоратй- молиявй ва истехсолй дар байни мамлакатхо, нохияхо ва китъахо чудоихои бисёркарнаи миллй-хочагиро, ки садди рохи иешравихои ичтимой-иктисодии чахон буданд, аз байн бардошт. Ибтидои пайдоиши хочагии чахонй аз давраи мануфактураи тараккиёти капитализм (асрхои XVI-XVII) o f o 3 ёфта, дар овони асрхои XIX-XX ташкилёбии он ба охир расидааст. Дар ин давра дар мамлакатхои Аврупо индустрияи калони мошинй инкишоф ёфта, он овардани ашёи хоми зиёдеро талаб мекард. Пайдоиши сохтори мустамликадорй иктисодиёти аксари мамлакатхои мустамликаро ба манбаи ашёи хоми давлатхои империалиста табдил дод. Сармоядорй х ,о к и м и ягонаи хочагии чахонй гардид. Вале ин холат дер давом накард. Аз олами сармоядорй берун шудани Россия дар соли 1917 ва гузаштани ба сохти сотсиалистй бо минтакахои тобеаш, сонитар гузаштани як катор давлатхои Аврупои Шаркй ва Осиё ба ин шакли давлатдорй хочагии чахониро ба ду сохтор чудо намуд. Вале он ягонагии мавчудияти худро гум накард. Зеро ба муносибатхои иктисодии чахонй монеах,ои ичтимой бегонаанд. Робитахои иктисодии мамлакатхои Шарк ва Fap6 то рафт мухталиф мегарданд, ки мух,имтаринаш савдои тарафайн, таъсиси корхонахои муштарак, алокахои илмию техникй ва гайрахо мебошанд. Fap6 барои махсулотх,ои худ бозори фуруш, Шарк бошад, ба ивази молвой ба бозори чахонй баровардаи худ технологияи нав ва тачдизоти дигари зарурй мегиранд. Табиати инсоният ягона аст. Аз ин чихат, чамъияти инсонй хатман ба ташкил додани сохтори иктисодии барои хаёташ бехтарин мекушад. Беэътимодй ба пешрафти иктисодии чахонй боиси кафомонй дар хама гуна мамлакат мегардад. ТАКСИМОТИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ГЕОГРАФИИ МЕХНАТ ВА ИНТЕГР АТ СИЯИ (ХАМ ГИ РОИ И) ИКТИСОДИИ БАЙНАЛМИЛАЛИ Таксимоти географии мехнат кисми таркибии таксимоти чамъиятии мех,нат аст. Он х,олати махсусгардонии худуд ва муомилоти махсулоту тахассусёбй дар байни онхо мебошад. Таксимоти мехнат натичаи тараккиёти хатмии чамъияти инсонй мебошад. Хдтмй будани он аз он cap мезанад, ки байни каламравхои алохида хдмеша тавофут вучуд дорад (дар мавкеи географй, дар шароиту истифодаи захирахои табий, дар шароитхои ичтимой-иктисодй). Чунин фаркиятхо боиси он мешаванд, ки бисёре аз истехсолотхои саноатию кишоварзй гуё ба худуди муайян вобаста карда мешаванд, яъне ин каламравхо хдр кадоме ба истех,соли навъи алохидаи мах,сулот махсус гардонида мешаванд. Барои пайдоиши чунин тахассус шароитхои зарурй лози- манд. Ин шароитх,о инхоянд: 1) мамлакате, ки дар таксимоти мех,нат иштирок дорад, бояд ягон бартарие дошта бошад (масалан, аз чихати боигарихои табий); 2) бояд мамлакати ба ин ма^сулот ниёзманд мавчуд бошад; 3) харочоти кашонидани махсулот то ч,ойи фуруш ба мамлакати фурушанда бояд фоидаовар бошад. Таксимоти байналмилалии географии мехнат бо мурури замон тагйир меёбад. Махусусгардонии мамлакатхои алохида ба навъи истехсоли муайяни махсулот ва хизмат хаминро дар назар дорад, ки ин навъхо на факат барои конеъгардонии талаботи худ, балки инчунин барои фуруш дар бозори чахонй истехсол карда мешаванд. Ин холат дар ташкилёбии сохахои байналмилалии тахассус ифода меёбанд, яъне хамон сохахое, ки ба истехсоли махсулоти содиротй машгуланд. Бехуда нест, ки симои хочагии аксари мамлакатхоро тахассуси байналмилалиашон муайян мекунад. Масалан, Ч,опон аз руйи истехсоли автомобилхо дар чахон дар чойи аввал буда, такрибан нисфи онхоро ба бозори ч,ах,он мебарорад. Канада аз чихдти истехсоли галладона, Булгористон аз чихати истехсоли махсулотхои мачмуи агро- саноатй, Замбия аз чихати истехсоли мис дар чахон дар чойи авваланд. Яъне, ин сохахо сохаи тахассуси байналмилалии ин мамлакатхо ба хисоб мераванд. Дарачаи ба таксимоти байналмилалии мехнат (ТБМ) воридшавии хар кадом мамлакат ба дарачаи камолоти куввахои истехсолкунандаи он вобаста аст. Аз ин ру, мамлакатхои тарак- кикардаи индустриявй дар таксимоти байналмилалии мехнат мавкеи асосй дошта, давлатхои чавони Осиё, Африка ва Амрикои Лотинй мавкеи худро дар ТБМ аз хисоби бо захираи ашёи хом таъмин кардани мамлакатхои мутараккй баланд мебардоранд. Ин тахассуси мероси давраи мустамликавист. Ба иштироки мамлакатхо дар ТБМ омилхои географй низ таъсири назаррас доранд. Ин омилхо мавкеи географй, мавчудияти боигарихои бойи табий ва гайра мебошанд. Масалан, Англия тавассути дар сари роххои бахрй чойгир буданаш дар гузашта «фабрикаи чахонй» гардиду захирахои бузурги нафт бошад, мамлакатхои Шарки Наздикро заминаи калони сузишворй- энергетикии чахон гардонд. Вале, омили асосии халкунанда дар ТБМ шароитх,ои ичтимой-иктисодй мебошанд. ТБМ чараёни иешкадаму хатмии ташкилёбии хочагии чахон ва асоси объективии байналмилалгардонии хаёти хочагй мебошад. ИНТЕГРАТСИЯИ ИКТИСОДИИ БАЙНАЛМИЛАЛИ Хочагии чахонй ва таксимоти байналмилалии географии мехнат имруз тамоми мамлакатхои дунёро фаро гирифта, онх,о торафт васею чукуртар, хам мураккабу хам нав шуда истодаанд. Васеъшавии тахассуси байналмилалй ва муомилот боиси боз хдм зич бо хам алокаманду вобасташавии хочагихои миллии як катор мамлакатхо ва пайдоиши зинаи нави таксимоти байнал­ милалии географии мехнат гардид, ки ин шакл интегратсияи иктисодии байналмилалй ном гирифтааст. Вай чараёни объек- тивии таракдиёти устувори алокаи тарафайни гурухи мам­ лакатхо буда, ба гузаронидани сиёсати барои мувофик асос ёфтааст. Ч,араёни интегратсияи иктисодии иурра ташкилёфта панч зинаи тараккиётро аз cap мегузаронад: ташкили минтакаи озоди савдо, иттиходи гумрукй, бозори умумй, иттиходи асъорй ва фазой ягонаи иктисодй. Дар хочагии чахони имруза якчанд гуруххои иктисодии нохиявй ва сохавй ташкил ёфтаанд. Мухимтарин гуруххои ин­ тегратсияи нохиявй Иттиходи Аврупой, Ассотсиатсияи Ши- моли Амрикоии савдои озод (НАФТА), Ассотсиатсияи дав- латхои чанубу шаркии Осиё (АСЕАН), Бозори умумии мам- лакатхои конуси Ч,анубй (МЕРКОСУР) ва гуруххои сохавй - Ташкилоти мамлакатхои содиркунандаи нафт (ОПЕК) ва гайрахо мебошанд. Дар замони нав интегратсия нахустин бор соли 1957 дар Аврупой Еарбй огоз ёфта, зинахои зиёдеро тай намуд. Х,оло пурра ташкил ёфтаасту ба худ номи «Иттиходи Аврупо»- ро гирифтааст ва ба хайати он 15 мамлакати Аврупой Еарбй шомиланд. Шумораи умумии ахолии иттиход беш аз 350 млн нафар аст. Иттиходи мазкур иттиходи иктисодию асъорй ягона ва иттиходи сиёсиро эълон намуд. 1-уми январи соли 1999 пули ягона - «евро» ба муомилот бароварда шуд. Савол ва супориш 1. Омил ва шароитхои пайдоиши хочагии чахонй кадомхоянд? Онхоро шарх дихед. 2. Шароитхои табий-географй ба тахассуси хочагй чй гуна таъсир мерасонанд? 3. Оё мафхуми «таксимоти чамъиятии мехнат» аз мафхуми «таксимоти географии мехнат» фарк дорад? 4. Тахассуси хочагй ба мамлакат чй фоида меорад? 5. Тахассуси хочагии мамлакати худро муайянд карда, шароиту омилхои онро шарх дихед. Асоси интегратсияи иктисодии байналмилалй чист? 6. Шароиту вазъи иштироки мамлакати худро ба гурухи интегратсионй шарх дихед. Худатонро санчед 1. Асоси хочагии чахонро чй ташкил медихад? 2. Микёси иштироки мамлакат дар таксимоти байналмилалии мехнат ба чй вобаста аст? 3. Хочагиро кадом омилхо ба организми ягона пайваст кар- дааст? 4. Оё боигарихои табий боиси тахассуси хочагй шуда мета- вонанд? 5. Тахассуси байналмилалии мамлакатхои тараккикарда ва ру ба тараккй аз якдигар фарк дорад ё не? Агар фарк бошад, сабабаш чист? Ба фикри шумо Иборахои таркиби сохавй, таркиби ичтимой, таркиби минтакавии хочагии чахон ба хам монанданд ё гуногунмаъно? Чаро хочагии чахонро мо як сохти том (ягона) меномем, хол он ки ба он мамлакатхои ба сохтори гуногуни ичтимоию иктисодй мансуббуда шомиланд? Мамлакати шумо дар хочагии чахонй иштирок дорад? Чй гуна? Х О Ч А Г И И Ч Д Х О Н Д А Р Д А В Р А И И Н К И Л О Б И И Л М И Ю Т Е Х Н И К И Инкилоби илмию техникй чй маънй дорад? Вай ба сохтори хочагии чахонй чй таъсир мерасонад? Мафхуми инкилоби илмию техникй (ИИТ). Комёбихои ин- сониятро бе пешрафти илму техника тасаввур кардан гайри имкон аст. Инкилоби илмию техники (ИИТ) давраеро меноманд, ки дар тули он дар тараккиёти илму техника чахиши сифатй ба амал омада, ин чахиш куввахои истехсолкунандаро ба куллй нав месозад, илм ба кувваи бевоситаи истехсолй табдил меёбад. ИИТ аз миёнаи асри XX огоз ёфта, минбаъд васеъ шудан гирифт. Аломатхои он хеле мухталиф буда, ба тамоми кисмхои таркибиаш (илм, техникаю технология, истехсолот, ичоракунй) мансубият доранд. Дар давраи хозира дар инкилоби илму техника чор ху- сусияти асосиро чудо кардаанд: 1. ИИТ ходисаи универсалй буда, тамоми сохахо, симои мехнат, маишат, маданият ва рухияи одамонро дигар месозад. Ч,ихати географии он дар пахншавиаш (дар ин ё он дарача) дар тамоми дунё, сатхи географии Замин ва фазой кайхонй зохир мегардад. 2. Тезшавии азнавсозихои бехадди илмию техникй. Холо фосилаи кашфиётхои илмию техникй ва дар амалия чорикунии онхо хеле кутох шуда, азнавкунии махсулот босуръат ва доимй гардидааст. Номгуйи махсулотхои баъзе сохахо дар давоми 15- 20 сол пурра нав карда мешавад. 3. Мавкеи инсон дар чараёни истехсолот ба куллй дигар шудааст. Инсон холо на хамчун «узви иловаи мошин», балки хамчун омили фаъолу асосии истехсолот гардидааст. Талабот ба дарачаи касбии он низ зиёд шудааст. 4. Хусусияти мухимми ИИТ дар солхои Ч,анги дувуми чахон хамчун инкилоби харбй-техникй пайдо шудани он аст. Таркиши гулулаи атомй соли 1945 дар шахри Хиросимаи Ч,опон ибтидои пайдоиши он буд. ИИТ имруза ходисаи хеле мураккаб буда, хамаи кисмхои таркибиаш (илм, техника, истехсолоту идоракунй) ба якдигар таъсиррасонанд. Илми хозиразамон ба мачмуи мураккаби дониш табдил ёфтааст. Дар дунё беш аз 8 млн нафар коркунони илмй амал мекунанд. Имруз истехсолотро бе илм тасаввур кардан амри мухол аст, ки он дар илмталабии истехсолот зохир мегардад. Дар олами мутараккй 2-3 дарсади даромади солона дар сохаи илм харч карда мешавад. Махсулоти илмталаб (махсулоти саноати дастгохсозй, мошинсозии электротехникй, саноати кайхонй ва гайра) дар савдои берунаи ИМА,Ч,опон, Олмон, Англия, Фаронсаю Италия мавкеи мухим пайдо кардааст. Техникаю технология!! хозира бо ду рох инкишоф меёбанд: Эволютсионй ва револютсионй (инкилобй). Рохи якум дар такмили минбаъдаи техникаю технологиям амалкунанда (зиёдшавии иктидори истехсолии мошину дастгоххо ва баро­ барии воситахои накдиётй) падидор мегардад. Зиёдшавии ик­ тидори истехсолии печи домнагй дар Ч,опону Русия (5,5 млн тонна), борбардории киштихо дар Ч,опону Фаронса (500-550 хазор тонна) мисоли равшананд. Рохи инкилобй техникаю технологияро ба таври куллй нав месозад. Пайдоиши истехсолоти техникаи электронй мисоли он аст. Бехуда нест, ки холо дар хусуси «асри электронй» сухан меронанд. Рохи асосии хозираи тараккиёти илму техника рохи инки­ лобй аст ва холо он бо шаш самти асосй тараккй меёбад. Самти аввал, электронии истехсолот буда, тамоми фаъо- лияти инсон бо техникаи электронй - хисоббарорй (МЭХ) мусаллах карда шудааст. Чдраёнхои технологии истехсолот такмил ёфтаанд. Тачхизоти электрониро дар сохаи маориф, тандурустй ва хизмати маишии ахолй ба таври васеъ истифода мебаранд. Шумораи мошинхои электронии хисоббарор ба даххо млн расида, истехсоли роботхо, манипуляторхо хеле зиёд шудааст ва онхоро дар истехсолоти мехнатталабу зарарнок васеъ истифода менамоянд. ИМА, Ч,опону Олмон анбори калони МЭХ, доранд. Солхои 50-уми асри XX автоматикунонии мачмуй огоз ёфта, ин самт барои истифода дар аксари сохахои истехсолию гайриистехсолй «роххат» гирифт. Самти сеюм, азнавозии хочагии энергетики буда, ба кувва - таъминкунй, васеътар истифодабарии сарчашмахои нави кувва (атом, кувваи Офтобу обхои геотермалй ва гайра) нигаронида шудааст. Самти чорум, истехсоли зиёди навъхои мухталифи масолехи нав (нимнокилхо, нахи оптикй, масолехи сафолй ва истифодаи васеи металлхои нодиру камёфт) мебошад. Самти панчум, тезшавии суръати биотехнологй аст, ки он дар сохаи истихрочи металлхо, нобудкунии хашаротхои зарар- овари кишоварзй, хосилкунии энергия аз партови истехсолии сохахои гуногун истифода мешавад ва яке аз самтхои ояндааш калон ба хисоб меравад. Ин самт хам дар ИМА, Ч,опону Олмон, Фаронсаю Русия дар инкишоф аст. Самти шашумро самти кайхонй мегуянду тараккии он сохаи саноати нав - аэрокайхониро ба дунё овард. Истехсоли аксари мошинх,о, дастгохдо, хуллах,ои нав мах,сулоти ин сохд буда, кайхоншиносй боиси пайдоиши технологияи кайхонй ва заминшиносии кайхонй гардид. Дар замони хозира ахаммияти иктисодии истифодабарии хамсафарони телевизионй ва навигатсиониро кй намедонад? Дар индустрияи кайхонй имкониятхои зиёди хдлли проблемахои ахборй, энергетикй ва табий мах,фузанд. Идоракунии истехсолот дар замони ИИТ ахдммияти хосса пайдо кардааст. Зеро мураккабшавии истехсолотро ба усули кухна идора кардан амри мухол аст. Тайёрии махсуси касбй мебояд. Пайдоиши илми махсус - кибернетика талаби замонавии сохаи идоракунй ва илми ахборй аст. Хдчми донишхои илмй ва микдори сарчашмахои ахборотй торафт зиёд гардида, аз ахборй одии когазй ба ахборй мошинй гузаштанро такозо намуд. Тавассути он истех,соли техникаи мухталифи компютерй тавлид ёфт. Барои идоракунии он мутахассисони барнома ва операторони махсус тайёр карда мешаванд. Автоматикунонй торафт на танх,о сохаи мехнатй чисмонй, балки инчунин сохахои фаъолияти фикрию интеллектуалй, илм, маориф, молия, хизматрасонй, маиширо фаро гирифтааст ва ташкили системаи идоракунихои автоматикй ифодаи он мебошад. Ин системахо хачми зиёди ахборхои мухталифро чамъ оварда, кор карда мебароянд. Пайдоиши системаи идоракунии автоматикй дар кори чойгиркунии истехсолот низ бетаъсир намондааст. Аксари сохахои истех,солии илмталабро шахрхои калону агломерат- сиях,ои шахрй ба худ кашидаанд. Зеро онхо марказхои асосии ташкили сарчашмаи ахборанд. Хдмин тарик, ИТТ дар сохтори сохавй ва чойгиркунии сохдхои хочагии чахонй таъсири назаррас гузоштааст. Х,олати пастшавии мавкеи баъзе сохах,ое, ки муддати тулонй иктидори бузурги мамлакатхо буданд, паст шуда, болоравии сохахои баландтехнологияи махсулоти илмталаб истехсолкунанда ба амал омадааст. Муттахидкунии сохдх,ои гуногуну пайдоиши мачмуахои байнисохавй рух додааст. Таносуби байни сохахои истехсолию гайриистехсолй ба куллй тагйир ёфтааст. Электриконию автоматикунонии истех,- солот, зиёдшавии талабот ба молх,ои истеъмолй, афзоиши коркунони сохаи такмили интеллектуалии чамъият (мактаб, системаи маълумоти олй, фаъолияти нашриёт, радио, телевизион ва гайра) боиси афзоиши мавкеи сохахои гайриистехсоли гардиданд. Таъсири ИТТ-ро ба таркиби каламравии хочагй дар тагйирёбии хусусияти таъсири омилхои чойгиркунии кадима, мазмуни нав иайдокунии онхо, пайдоиши омилхои нав (экологи, илмталабй ва гайра) мебинем. 1. Омили худуд - яке аз кисмхои мухимми мухити географй буда, чй кадаре, ки хачми он калон бошад, захирахои табиии он хамон кадар зиёду мухталифанд ва роххо (вариантхо)-и гуногуни чойгиркунии истехсолоту ахолиро такозо мекунанд. 2. Омили мавкеи иктисодй-географй, ки аломатхои гуногун (мавкеи марказй, дохилй, хамсоягй, наздибахрй) дорад. Мавкеи дохилй ба тараккиёти суст ва мавкеи наздибахрй тараккиёти суръатнок боис шуда метавонанд. 3. Омилхои захирахои табий, ки дар аввалхои сохахои истехсолот дар нохияхои ашёи хом (мисли саноати металлурга, сузишворй-энергетикй ва гайра) чойгир карда мешуданд. Дар даврони ИИТ чунин чалбкунй суст гардид. Ин бештар ба со- хахои навтарини илмталаб хос аст. Вале барои сохахои саноати истихроч омили захирахои табий то хол чизи асосй аст. Он чиро низ кайд кардан лозим аст, ки кисми зиёди захирахои хавзахо ва конхои чахон тамом шудаанду саноати истихроч ба нохияхои нави мушкилгузару зериобй майл дорад ва ин хам тавассути ИИТ ба амал омад. 4. Омили наклиётй то замони ИИТ, ки дар чойгиркунй кариб мавкеи халкунандаро мебозид. Такмили наклиёт харочоти боркашониро кам карда, барои фуруши махсулоти корхонахои тахассусй ба масофахои хеле дур ва харакатнокии зиёди ахо- лй, барои харакати истехсолот ба нохияхои наздибахрй ва ташкилёбии нохияхои нави азхудкунй имконият ба вучуд овард. Аз ин нигох, омили наклиётй дар даврони ИИТ хам ба чойгиркунии истехсолот, махсусан дар масохатхои бузург таъсири калон дорад. 5. Омили захирахои мехнатй. Ба шумо аён аст, ки ин омил хамеша дар чойгиркунии истехсолот таъсир дошт ва дорад. Зеро мавчудияти кувваи кории озод фаъолияти хочагиро ба худ «мекашад»-у набуданаш «тела» медихад. Ин холат аз хама беш ба сохахои мехнатталаб хос аст. 6. Омили мутамарказонии худудй, ки таъсири онро мо дар калоншавии хачми корхона, зиёдшавии самаранокии он, чамъшавии ахолй дар марказхои калони саноати, гиреххои наклиётй ва агломеротсияхои шахрй мебинем. Ин марказу гиреххо ва нохияхои чамъиятии истехсолоту ахолй маркази ба худ хоси тамоми хаёти хочагии ин ё он мамлакатро ба вучуд овардаанд. Масалан, дар нохияи саноатии Рури Олмон хазорхо заводу шахтахо, истгоххои баркй ва дигар муассисахо чамъ оварда шудаанд. Вале набояд фаромуш кард, ки дар замони хозира акси консентратсия, яъне холати пароканда (чудо-чудо)- гии истехсолот ба расми анъана даромадааст. Яъне сохтани корхонахои хачман хурду миёна шиори замонавй шудааст. Зеро ин амалиёт барои иктисодиёт фоидаовар, воситаи хифзи мухити атроф ва урбанизатсияи окилона аст. 7. Омили илмталабй дар замони ИИТ, ки омили мухимми чойгиркунии истехсолот гардидааст. Сохахои нави илмталаб дар марказхои калони илмию шахрхои калон ва агломератсияхои шахрй чойгир карда шудаанд ва шахрхои махсуси илмию техникй ташкил ёфтаанд. Дар Фаронса нисфи кормандони илмию техникй дар Париж, дар Ч,опон - дар Токио чамъ омадаанд. Дар тамоми чахон интегратсияи илм бо истехсолот пайдо шудаасту натичаи он ташкилёбии мачмуъхои илмию истехсолй (паркхои илмию тадкикотй, технополисхо) мебошанд ва шиори онхо «аз идеяи илмию техникй то махсулоти тайёр» аст. Мисоли аввал ва равшани он водии Силикони ИМА мебошад. 8. Омили экологи дар замони ИИТ ахаммияти махсус пайдо кардааст, ки зухуроти он норасогихои каламрави оби нушокй, зиёдшавии харочот барои тозакунии обу партовхои саноатй, бадшавии вазъи мухити атроф ва пайдоиши дигар масъалахоянд. Х,амин тавр, ИИТ ба тамоми чабхахои хастии имрузаи башарият ва худи инсону мухити зиндагии он таъсир мерасонад. Хочагии чахонй ба организми ягона табдил ёфтаасту берун аз он хеч ягон давлати чахон муътадилона инкишоф карда наметавонад. Савол ва супориш 1. Тафовути мафхумхои «инкишофи илмй-техникй» ва «ин- килоби илмй-техникй» -ро шарх, дихед. 2. Ба кувваи бевоситаи истехсолй табдил ёфтани илм чй маъно дорад? 3. Чаро накши омилхои чойгиркунии истехсолот тагйир ёф- тааст? 4. Вазъи ИИТ-ро дар мамлакати худ тахлил намуда, аз таъсири он ба чойгиркунии сохахои истехсолот мисолхо оред. Соли 1960 Ташкилоти мамлакатхои содиркунандаи нафт (ОПЕК) таъсис дода шуду аъзои он тадричан истихрочи нафтро ба ихтиёри худ гирифтанд. Ба монополияхо лозим омад, ки ба нархи дар бозори чахон мукарраркардаи мамлакатхои ин ташкилот розй шуда, пули зиёд диханд. Ин холат онхоро ба чустучу ва чорикунии технологияи кувваи сарфакунанда водор намуд. Солхои 70-уми асри XX дар тараккиёти саноати сузишворй- энергетикии чахон тагйирот ба амал омад, ки он ба номусоидихои шароитхои кухй - геологй, ба нохияхои шароиташон мураккаб ру овардани истихрочи сузишворихо, зиёдшавии талаботхои экологй ва гайрахо вобаста аст. Пайваста ба ин, дар ин давра зиддиятхои хочагии чахони капиталиста тезу тунд гардида, муборизаи мамлакатхои ру ба инкишоф бахри захирахои худ афзуд, ки ин боиси боз хам зиёдшавии нархи нафт (15-20 дарсад) гардид. Таъминкунии хочагии чахон бо энергия ба яке аз масъалахои мухимми руз табдил ёфт. САНОАТИ НАФТ Нафтро кариб 100 мамлакати чахон истихроч мекунад. Хосияти географии ин соха симои мамлакатхои асосии истих- рочкунандаи нафтро муайян мекунад. Барои аксари ин мам­ лакатхои саноатй нафт, сохаи мухимми тахассуси хочагй аст. Мамлакатхои асосии истихрочи нафт Русия, ИМА ва Ара- бистони Саудй мебошанд. 1/3 кисми нафти истихрочшуда ба бозори чахонй бароварда мешавад. Содиротчиёни асосй мамлакатхои ОПЕК мебошанд. Дар байни онхо мамлакатхои халичи Форс бартарй доранд. Дар ин нохия беш аз 2/3 кисми захирахо ва 1/3 кисми истихрочи нафти чахонй чойгиранд. Умуман, дар саноати нафт номувофикатии байни нохияхои истихрочу истеъмол мавчуд аст, ки ин холат боиси ба масофахои хеле дароз кашонидани он гардидааст. Кашонидани нафт аз бандархои калони нафтии халичи Форс cap шуда, он ба Аврупои Еарбй ва Чрпон бурда мешавад. Танкерхои калон масофаи гирди Африка, танкерхои хурд Ка­ нали Суэтсро тай менамоянд. Аз мамлакатхои Амрикои Мар- казй (Венесуэла, Мексика) нафт ба ИМА ва Аврупои гарбй, аз Аляска ба ИМА кашонида мешавад. САНОАТИ ГАЗ Истихрочи гази табий танхо дар нимаи дуюми асри XX инкишоф ёфт. Истихрочикунандагони асосй Русия, ИМА, Канада, Нидерландия мебошанд. Солхои охир истихрочи газ дар мамлакатхои ру ба инкишоф зиёд шудааст. Самтхои асосии газгузаронй дар ИМА аз чануб ба шимолу шарк, аз Нидерландия ба дигар давлатхои Аврупо буда, ба воситаи кубурхои зери об аз бахри Шимолй ба Англия, Норвегия, Дания, Олмон, аз Алчазоир ба чазираи Ситсилияи Италия фиристода мешавад. Содиркунандагони асосии газ Русия, Нидерландия, Канада ва Норвегия буда, воридкунандаи асосй Ч,опон мебошад. Кдриб 85 дарсади газро худи мамлакатхои истихрочкунанда истеъмол мекунанд. САНОАТИ АНГИШ Т Дар даврахои истеъмоли нафти арзон ин соха кафо монда, баъдтар бо суръати тез тараккй кард. Ангиштро беш аз 60 мамлакати чахон истихроч мекунанд. Вале аломати географияи ин соха мамлакатхои пешеафро муайян менамояду барои онхо саноати ангишт сохаи мухимми тахассуси байналмилалй аст. Захирахои бузурги ангишт низ дар хамин мамлакатхо чойгиранд (Чин, ИМА, Русия, Лахистон). Дар Чин кисми зиёди конхои то дар нохияхои *> шарки мамлакат, дар ИМА дар »о хавзаи Аппалач (бо усули ку- чой- 60 ан- 40 l i m n мамлакагхое мебошанд. I "С,., L ки дар онхо истихрочи он ар- 1 1 зон аст (Австралия, ИМА, Ч,ум- | хурии Африк,ои Чднубй (ЧДЧ,). Воридкунандагони асосии ан­ гишт Ч,опон ва мамлакатхои Иттиходи Аврупо буда, истих- рочкунандаи асосии ангишти сиёхтоб Олмон аст. 1938 1950 1960 1970 1980 1990 2000 ШИ Гачи табнй Неруг охи обй Расми 7. Истехсоли ца^онии захирахои ангишт Хусусияти асосии географини саноати ангишт: кисми зиёди истихрочи он ба хиссаи мамлакатхои тараккикарда меафтад, вале онхо 9/10 хиссаи захирахои ангиштро доранд. Дар байни мамлакатхои ру ба инкишоф Хивдустон зиёдтар ангишт истихроч менамояд. Аз дах як хиссаи ангишти истихрочшуда ба бозори чахонй асосан бо рохи бахрй бароварда мешавад. Электроэнергетика. Ин сохаро яке аз кисмхои асосии «авангарди сегона» меноманд. Неруи баркро дар истгохдои олавй (аловй, оташй), обй ва атомй истехсол мекунанд. К,исми асосии истехсолаш ба хиссаи истгоххои олавй рост меояд. Хиссаи истгоххои обй низ назаррас аст, алалхусус дар олами ру ба инкишоф, ки кувваи обии онхо 65 дарсади кувваи обии чахонро ташкил медихад. Вале ин захирахо холо кам истифода шудаанд (дар Африка 5 дарсад, дар Амрикои Чднубй 10 дарсад). Дар истифодаи кувваи обй ИМА, Норвегия ва Русия аз чихати истехсоли он ба хар cap ахолй дар чахон дар чойи авваланд. Ба хиссаи энергетикам атомй 17 дарсади хиссаи истехсоли чахонии неруи барк рост меояд. Истгоххои баркии атомй дар 31 мамлакати дунё амал мекунанд. Аз руйи микёси мутлаки истехсоли неру дар истгоххои атомй ИМА, Фаронса, Ч,опон, Олмон, Русия пешсаф мебошанд. Солхои охир энергетикаи атомй дар мамлакатхои ру ба инкишоф низ пайдо шуда, инкишоф меёбад. Афзудани талабот ба неруи барк дар замони ИИТ боиси ба истифодабарй чалбкунии сарчашмахои гайрианъанавй (алтернативй) гардид. Инхо кувваи Офтоб, шамол, мадду чазр, гармии дохили Замин ва гайрахо буда, истгоххои кувваи Офтоб (гелиостансия) дар ИМА, Фаронса, Русия; геотермалй дар ИМА, Русия, Филиппин, Италия; мадду чазрй дар Фаронса, Канада, Чин; шамолй - дар ИМА, Дания амал мекунанд. Географияи неруи барк фаркиятнок аст. Ба 20 дарсади ахолии мамлакатхои тараккикарда беш аз 75 дарсади тамоми неруи истехсолшуда рост меояд. Энергетика сохаи хаётан мухимми хочагии чахон буда, дарачаи тараккиёти он ба ИИТ, сифати хаёти одамони мам- лакату каламравхои гуногун вобаста аст. Савол ва супориш ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ = = 5 = = = = = ^ = = = ^ = 1. Чаро дар давраи ИИТ истехсолу истеъмоли энергия зиёд гардид? 2. Сабабх,ои дар нимаи дуюми асри XX пастшавии хачми истифодаи ангишт ва охири аср боз зиёдшавии он дар чист? 3. Сохахои асосии истехсолию гайриистехсолии истифодаи энергия кадомхоянд? 4. Оё мамлакати шумо дар айни хол ба истифодаи захирахои гайрианъанавии энергия эхтиёч дорад? Агар не, пас чаро? Ба фикри шумо Кадом сохахои истехсолию гайриистехсолй аз хама беш энергияталабанд ва чаро? Дар Точикистон имконияту воситахои аз энергияи Офтобу бод истифодабарй вучуд доранд? Мисоли мушаххас оред ва бигуед, ки чаро мо ба ин тарзи истехсоли барк эхтиёч дорем? С А Н О А Т И М А С Н У О Т Б А Р О Р И Сох,ах,ои саноати маснуотбарорй металлургия, мошинсозй, химия, саноати чубкоркунй, сементбарорй, саноати сабук, хурок- ворй ва дигарон мебошанд. САНОАТИ МЕТАЛЛУРГИЯ Металлургия хочагии чахонро бо металлхои сиёху ранга таъмин менамояд. Муддати тулонй хачми гудозиши металлхо иктидори иктисодии мамлакатро муайян менамуд. Вале суръати афзоиши металлургия дар солхои 70-уми асри XX суст гардид, зеро пластмасса дар истехсолот чой гирифта, металлро иваз намуд. Бо вучуди ин, бисёр навъхои металлхо холо хам масолехи бехтарини иктисодиёти чахон ба хисоб мераванд. Истехсоли солонаи пулод аз 1300 млн тонна гузаштаасту 80 дарсади он ба хиссаи мамлакатхои ру ба инкишоф рост меояд. Истехсолчиёни асосии пулод Чопон, ИМА, Чин, Олмон буда, аксари мамлакатхои ру ба тараккй маъдани оханро аз хорича меоранд. 50 дарсади маъдани охани истихрочшударо ба бозори чахон мебароранд. Чойгиршавии металлургияи сиёх дар бисёр мамлакатхо ба нохияхои сохилй харакат дорад (дар аксари мамлакатхои Аврупои Барбию Чопон). Танхо дар ИМА ва Олмон марказхои дохилии ин соха бартарй доранд. Дар ИМА онхо дар атрофи кулхои Бузург (Чикаго, Детройт), дар Олмон дар нохияи саноатии Рур ва Саара чойгиранд. Пайдоишу тараккии корхонахои металлургияи сиёх дар мамлакатхои ру ба инкишоф дар солхои 80-уми асри XX (дар беш аз 30 мамлакат) дар географияи ин соха тагйирот ба амал овард. Холо Бразилия аз руйи истехсоли пулод аз Англия ва Фаронса, Х,индустон бошад, аз Белгияю Нидерландия пеш гузаштаанд. Металлургияи рангаи чахон хар сол беш аз 40 млн тонна металлхои гуногун истехсол менамояд, ки дар байни онхо алюминий мавкеи асосй дорад. Ин металл дар сохахои авиатсия, ракетасозй, автомобилсозй ва истехсоли масолехи сабуки конструксионй васеъ истифода бурда мешавад. Мамлакатхои асосии истихрочи боксит (ашёи хоми алюминий) Австралия, Гвинея, Ямайка, Бразилия; истехсолкунандаи металлй алю­ миний ИМА, Русия, Чопон, Канада, Олмон мебошанд. Дар хамаи ин мамлакатхо мавзеи истехсоли металл дар нохияхои истгохи калони баркидошта чойгир аст. Маркази калони саноати мис дар чахон Африкаи Марказй (Зоир, Замбия) мебошад. ИМА, Чопону Олмон низ мис зиёд истехсол мекунанд. Аз дигар металлхои ранга зиёдтар сурбу рух истехсол карда мешаванд. Истихрочкунандагони асосии маъдани ин металлхо Австралия, ИМА, Канада, Перу, Мексика буда, истехсоли онхо дар ИМА ва мамлакатхои Аврупои Гарбй беш аст. мошинсозй Аз руйи таркиби худ ин соха аз хама мураккабу сер- шохатарини саноати чахон аст. Аз ин сабаб, дар ин соха 100 млн нафар коргарони фаъол шугл доранду (чойи якум) аз чихати нархи махсулот хам дар байни тамоми сохахои саноати чахон дар чойи якум меистад. Вобаста ба махсулоти истехсолмекардагй мошинсозии энергетикй, наклиётй, кишоварзй, дастгохсозй ва истехсоли тачхизот (барои дигар сохахои саноат) фарк ме­ кунанд. Мамлакатхои тараккикардаи чахон, инчунин Русияю Чин кариб тамоми навъхои мошинсозиро доранд. Мамлакатхои Аврупои Еарбию Шаркй ва баъзе мамлакатхои ру ба инкишоф (Бразилия, Сингапур, Корея, Х,индустон ва дигарон) одатан ба истехсоли ин ё он навъи махсулоти мошинсозй махсус гардонида шудаанд. Дар аксари мамлакатхои чахони 3-юм мошинсозй дар маънои хакикй вучуд надошта, корхонахои металлкоркунй (устохонахои таъмирй) амал мекунанд ва онхо хизматрасони наклиёт, саноати кухй, кишоварзй ва гайра мебошанд. Корхонахои металлталаби ин соха дар назди саноати химия, металлургияи сиёх, энергетика (шимолу шарки ИМА, Рури Олмон, Донбасси Украина, Силезияи Болои Лахистон), сохахои дастгохсозй, радиоэлектроника, асбобхои дакик дар нохияхои захирахои мехнатии баландихтисос, корхонахои истехсоли мошину асбобхои маишй бошанд, дар нохияхои серхаридор чойгир карда мешаванд. Мамлакатхои тараккикарда 9/10 кисми махсулоти ин сохаро истехсол менамоянду дар худуди онхо се ореали мошинсозй чойгир аст: ИМА, Аврупой Гарбй, Ч,опон. Мамлакатхои ру ба инкишоф аз дах як хиссаи махсулоти саноати мошинсозиро истехсол менамоянд. Дар байни онхо Хиндустон, Бразилия, Аргентина, Мексика, Кореяи Чанубй пешсафанд. Аксари заводхои ин мамлакатхо ба сармояи хоричй вобастаанд. Яке аз сохахои асосии саноати мошинсозй автомобилсозй аст. Хдр сол дар чахон зиёда аз 60 млн мошинхои боркашу сабукрав истехсол карда мешаванд, ки дар ин чода ИМА ва Ч,опон дар чойи аввал буда, хар яки онхо бештар аз 10 млн автомобил истехсол мекунанд. Ширкати калонтарини дунё «Ч,енерал моторе», «Форд», «Крайслер» (ИМА), «Тоёта», «Хондо», «Нисан», (Ч,опон), «Фолксваген» (Олмон), «Фиат» (Италия) ва дигаронанд. Дар истехсоли чахонии киштихои калонхачм Фаронса, Ч,опон, Корея, Британия, Олмон ва Чин пешсафанд. САНОАТИ ХИМИЯ Дар замони мо ин сохаест, ки дарачаи азнавсозихои иктисодии хама гуна мамлакатро нишон медихад. Аврупой Шаркй, ИМА ва Чин 1/5 кисми махсулоти химияро истехсол мекунанд. Дар ин мамлакатхо коркарди ашёи хоми гуногуни минералй ва нафту химиявй инкишоф ёфтааст. Дар мамлакатхои тараккикарда химиям илмталаб, полимерхо, истехсоли нурихои минералй инкишоф ёфтаанд. Дар мамлакатхои ру ба инкишоф дар ибтидо саноати кухй-химиявй, ки махсулоташ содиротй буд, инкишоф ёфта буд. Аз ибтидои солхои 70-уми асри XX cap карда, онхо сохахои нурибарор, полимерхо, химияи нафтиро инкишоф медиханд. Дар Арабистони Саудй, Кувайт, Эрощ Индонезия, Алчазоир, Мексика, Венесуела, Бразилия мачмуи калони нафту химия ба кор даромадаанд. САНОАТИ САБУК Саноати сабук сохаи кадима буда, дигаргунихои географиро бештар дар шохаи пешсафи он - саноати бофандагй мебинем. Холо дар чахон беш аз 130 млрд м2 газвор истехсол карда мешавад, ки кариб нисфи он ба хиссаи Чин ва мамлакатхои Аврупои Шаркй рост меояд. Аз мамлакатхои тараккикарда дар ин чода ИМА ва Ч,опон пешсаф мебошанд. Дар мамлакатхои ру ба инкишоф истехсоли газвор торафт меафзояд (Шарк ва Чанубу Шаркии Осиё, Амрикои Лотинй). Ба ин мехнатталабии ин соха сабаб шудааст. Дар магозахои ИМА, Аврупои БарбИ, Чопон газворхои арзони Кореяи Чанубй, Гонконг, Хиндустон, Колумбияро хеле зиёд мефурушанд. САНОАТ ВА МУХ.ИТИ АТРОФ Фаъолияти саноатии инсон ба мухити атроф зич алокаманд аст, зеро саноат истеъмолкунандаи асосии захирахои табий, ба вучуд оварандаи ландшафтхои антропогенй (саноати маъдани кухй, шахрй) буда, дар баробари ин афзоиши саноат бисёр масъалахои истифодаи табиатро мураккаб гардонидааст. Дар ин бора истехсолоти бо ном «ифлос» хиссаи зиёд дорад. Иншоотхои асосии ифлоскунандаи мухити атроф саноати истихрочи маъдани кухй, истгоххои баркии сузишворй, ме­ таллургия, химия, накдиёт, муассисахои коммуналй ва гайрадо мебошанд. Инкишофи саноати истихроч манзарахои табииро вайрон мекунанду азнавбаркароркунии онхо маблаги зиёдро металабад. Истгоххои баркй, корхонахои саноати химия, накдиёт, металлургия ба хавои атмосферй моддахои захрнокро дар шакли газ, чангу губор мебароранд, обхои саноатию ком­ муналй дар таркибашон унсурхои зиёновар доранду обхои равони руйизаминй хокро захролуд мегардонанд. Неругоххои баркии обй майдони калони заминхои коршоямро ишгол мекунанд. Окилона истифодабарии сарватхои табий масъалахои экологии саноат ба вучуд овардаро ба таври мусбат хал мекунад. 80 — Се рохи асосии халли масъалаи хифзи мухити атроф мавчуд аст: ба вучуд овардани иншоотхои тозакунанда, чорикунии технологияи кампартову бепартов, окилона чойгиркунии истехсолоти «ифлос». Савол ва супориш 1. Мохияти мафхумхои «мехнатталаб», «масолехталаб», «илм- талаб»-ро кушоед. Ба хар кадоми онхо аз махсулотхои гуногуни саноатй мисол оред. 2. Мамлакатхои асосии захирахои маъдани охан, ангишт, металлхои ранга ва истеъмолкунандагони онхоро номбар кунед. 3. Сабабхои номувофикии нохияхои ашёи хом ва истехсолу истифодаи металлхо дар чист? 4. Аз руйи атлас чойгиркунонии саноати химия, нурихои минералй ва самтхои асосии нафткашонии чахонро тахлил намоед. 5. Оид ба вазъи мухити атрофи мамлакати худ чихо медонед? Х,иссаи шумо - хонандагон дар хифзи мухити атроф аз чй иборат аст? Худатонро санчед 1. Оё сохахои мошинсозй кооператсияро металабанд? 2. Дар нимаи дувуми асри XX бисёре аз сохахои саноати вазнини мамлакатхои тараккикарда дар нохияхои наздисохилй чойгир карда шудаанд. Сабаб чист? 3. Чаро дар харитаи чахонии мошинсозй ва химия кисмати мамлакатхои ру ба тараккй кариб тамоман бе аломат аст? Ба акидаи шумо Афзоиши сохахои металлургияи сиёху ранга, химия ва коркарди нафт дар мамлакатхои ру ба тараккй аз чй шаходат медихад? Оё расми хозираи географии сохахои саноат дар оянда дигаргун мешавад? Чаро? Оё чунин гуфтахо дурустанд, ки кисми зиёди нафти истихрочшуда дар чахон истифода бурда мешавад; дар чахони тараккикарда Чопон калонтарин истехсолкунандаи пулод аст; дарозии умумии роххои азими чахонй бо суръат меафзояд? 81 К И Ш О ВА РЗИ Сауми сох,аи кишоварзй дар истехсолоти моддй чй гуна аст? Таращиёти сох,ах,ои зироаткорй ва чорводорй ба кадом омилуо вобаста мебошад? Кишоварзй сохди мухимми ик;тисодиёт аст. Дар дунё мамлакате нест, ки ахолии он дар кори кишоварзй машхул набошад. Айнй х,ол кариб нисфи ахолии кобили мехнати чахон дар сохди кишоварзй машгули кор аст. Вале ин ракам барои тамоми мамлакатхои дунё як хел нест. Дар мамлакатхои Аврупой Еарбй дар сохаи кишоварзй ба хисоби миёна 9 дарсад, дар ИМА-7,0 дарсад, дар Канада-6 дарсад, дар Иттиходи Давлатхои Мустакил кариб 20 дарсади ахолии кобили мехнат шугл дорад. Дар мамлакатхои ру ба инкишоф ин нишондиханда 70-80 дарсад ва аз ин хам зиёдтар аст. Ин холат кабл аз хама ба дарачаи механиконии ин соха, инчунин тахассуси он ва шароитхои табий вобаста аст. Яке аз хусусиятхои хоси соха бештар ба табиат вобаста будани он аст ва ин вобастагй дар замони ИИТ низ бокй мемонад. Кишоварзй аз ду сохаи калони (рустанипарварй ва чор­ водорй) бо хам алокаманд иборат буда, таносуби онхо аз мамлакат ба мамлакат (вобаста ба мехнатталабию маблаг- талабй, хусусияти шароитхои табиию махаллй) тагйир меёбад. Дар мамлакатхои тараккикарда, ки комёбихои нави илму агротехникаро васеъ истифода мебаранд, махсулоти чорводорй нисбат ба махсулоти рустанипарварй бартарй дорад. Чунин холатхо дар баъзе мамлакатхои ру ба инкишоф низ мушохида карда мешавад (баъзе мамлакатхои Шарки Наздику Миёна), вале сабаби ин норасогии замин (камкувватии хок, икдими хушк) ва махдуд будани зироатчигй аст. Чорводорию зироатчигии замони хозира ба сохахои саноати ба онхо техникадиханда ва махсулоташонро кор карда бароянда алокаи устувору мухталиф доранд. Ин холати алокамандй боиси ташкилёбии мачмуахои агросаноатии гуногуниктидор гардида, дар мамлакатхои ру ба инкишоф бошад, ин мачмуахо дар холати ташкилёбианд. Дар ин мамлакатхо тараккии ИИТ ба пайдоиши «инкилоби сабз» оварда расонд. Мохияти он чунин аст, ки тавассути чорикунихои кишти навъхои баландмахсули зироатхо, холатхои механиконию электриконй, химиконй, мелиоратсияи Замин ва истифодаи биотехнология хосилнокии зироатхо баланд бардошта мешавад. Вале «инкилоби сабз» танх,о дар баъзеи ин давлатх,о (Мексика, Х,индустону Покистон, Филиппинхо) ва заминхои сарватмандони калону ширкатхои хоричй чорй карда шуд. ПИТ дар сохаи чорводорй боиси гузаронидани баъзе навъхои истехсолот (фабрикахои парандапарварию фермахои чорвои калони шохдор) ба технологияи индустриявй гардид. Дар ин сохахо механиконию автоматикунонй ба амал омадааст. ЗИРОАТЧИГЙ Дар ин соха кариб нисфи майдони кишти чахонй банд буда, пахншавии он ба чойгиршавии ахолй кариб пурра мувофик меояд. Дар ин соха галладонахо (гандум, шолй, чуворимакка) мавкеи асосй доранд. Гандум барои инсоният хуроки асосй аст. Вай рустании даштй буда, нохияхои асосии кишти он шимоли Амрико, Пампаи Аргентина, Австралия мебошанд. Чдмъоварии солонаи хосили гандум дар чахон аз 500 млн тонна гузаштааст. Шолй низ барои кариб нисфи ахолии чахон нони асосй буда, майдони кишти он нисбат ба майдони кишти гандум ду баробар кам асту микдори хосилаш кариб як хел. Сабаб он аст, ки бисёр мамлакатхои шоликор (Чин,Ч,опон, Индонезия, Миср ва дигар) хар сол ду маротиба хосил мегиранд. 9/10 хисса хосили чахонии шолиро мамлакатхои Осиё медиханд. Ч,уворимакка аз сабаби зироати хуроки инсону хайвонот буданаш географияи васеъ дораду дар ИМА, Аргентина ва мамлакатхои Аврупой бештар ба сифати хуроки чорво ва дар мамлакатхои ру ба инкишоф ба сифати хуроки инсон парвариш карда мешавад. Нохияи асосии чуворимаккапарварй минтакаи чуворимаккаи ИМА (махсусан Иёлоти Айова) мебошад. 10-15 дарсад галладонахои истехсолшуда ба бозори чахо­ нй бароварда мешаванд (асосан гандуму чуворй). Содирот- чиёни асосй ИМА, Канада, Австралия, Фаронса ва Аргентина буда, Канадаю Австралия то 80 дарсад хосили солонаи ган­ дум, Аргентина чуворимаккаашро содир мекунанд. Ворид- кунандагони асосии гандум мамлакатхои ру ба инкишоф, чуворимаккаи хуроки чорво мамлакатхои Аврупои Барбй мебошанд. Гайри галладонахо бахри таъмини одамон бо хурок, рус- танихои техникй, бехмевагй, канддех, сабзавоту мева парвариш карда мешаванд. М интакаи асосии рустанихои техникй (офтобпараст,, арахис, лубиёи равгандех, кунчит) минтакахои муътадил ва тропикй мебошанд. Онхо асосан манбаи истехсоли равган буда, аз 2/3 кисми равгани истеъмолй ба хиссаашон рост меояд. Аз руйи хосили офтобпараст Русия, лубиёи равгандех ИМА, арахис Х,индустон, зайтун Итолиё дар чойи авваланд. Аз руйи чамъоварии картошка (ватанаш Амрикои Лотинй) Чумхурии мардумии Чин (Хитой), Лахнстон (Полша) ва Русия пешсафанд. Истехсоли солонаи чахонии канд такрибан 145-150 млн тонна буда, 60 дарсади онро аз найшакар, 40 дарсадашро аз лаблабуи канд истехсол менамоянд. Ачоибот он аст, ки хар дуй ин рустанй як хел махсулот медиханду макони парваришашон минтакахои гуногуни иклимй (найшакар - минтакаи тропикй, лаблабу - минтакаи муътадил) аст. Чой, кахва, какао рустанихои рухафзо буда, пахншавии нис- батан махдуддоранд. 4/5 хиссаи чамъоварии чой ба мамлакатхои Осиё (Хиндустону Чин, Шри-Ланка), 2/3 кисми кахва ба хиссаи Амрикои Лотинй (Бразилия ва Колумбия), хамин микдор какао ба хиссаи мамлакатхои Африка (ва дигарон) рост меояд. Содиркунандагони асосии рустанихои рухафзо давлатхои ру ба инкишоф, воридотчй мамлакатхои тараккикарда мебошанд. РУСТАНИХОИ ГАЙРИХУРОКА Дар байни рустанихои гайрихурока пахта ахаммияти махсус дорад (аз чигити он равгану кунчора хам мегиранд). Истехсоли солонаи нахи пахта 25 млн тонна буда, аз чихати хосилгундорй дар чойи якум мамлакатхои Осиё, дар чойи дувум Амрико, дар чойи севум Африка меистанд. Майдони кишти загири нахдех нисбатан махдуд буда, 3/4 хиссаи хосили чахонии загирро Русия, каучуки табииро 85 дарсад мамлакатхои чанубу шаркии Осиё медиханд. Ин рустанихо моли мухимми бозори чахонианд. ЧОРВОДОРЙ Ин сохди мухимму пешсафи аксар мамлакатхои тарак- кикардаи чахон аст (мамлакатхои Аврупо, Амрикои Шимолй, Австралия, Зеландияи Нав ва баъзеи мамлакатхои Аврупой Шаркй). Дар ин мамлакатхо чорводории интенсивй ривоч ёфтааст. Кариб нисфи истехсоли чахонии гушту шир ба мамлактхои тараккикарда, 1/5 хиссааш ба мамлакатхои ру ба инкишоф рост меояд. Чорводорй имруз аз парвариши чорвои калони шохдор, бузу гусфанд, аспу маркаб, кутосу говмеш, паранда, занбури асал, мохй ва гайрахо иборат аст. Географияи ин сохаро чойгиркунии саршумори он, ки холо ба 4,5 млрд cap расидааст, муайян мекунад. Сохаи парвариши чорвои калони шохдор нисбатан чойгиршавии баробар дошта, вале саршумори зиёдаш дар мамлакатхои Осиё ва Амрико чойгир асту 1/3 кисми махсулоти гуштй ва шири чахониро медихад. Шумораи ин чорво кариб 1,5 млрд cap аст. Вилояти Пампаи Аргентинаро «фабрикаи гушт» меноманд. Ин чо ба хар 100 га замини кишоварзй 50-100 cap чорво рост меояд. Чунин «фабрикахо» дар ИМА, Канадаю Австралия низ дида мешаванд. Хукпарварй сарчашмаи гирифтани 2/5 кисми махсулоти гуштии чахонй буда, шумораи онхо кариб 1,1 млрд аст. Бештар дар махаллахои серахолй, марказхои саноати, нохияхои пар­ вариши картошка чойгир шудааст. Аз руйи шумора давлатхои Осиё (алалхусус Чин) дар чахон дар чойи авваланд. Парвариши бузу гусфанд низ ахаммияти чахонй дораду ин соха дар нохияхои биёбону нимбиёбон ва кухй чойгир аст. Аз руйи шумораи гусфанд Австралия дар чахон дар чойи аввал аст. Ин чо дастгоххои калони гусфандпарварй («шипстейшнз») ташкил дода шудаанд, ки дар онхо гусфандон дар тамоми сол заминаи хурокии табий доранд. Кисми зиёди махсулоти чорво ба бозори чахонй бароварда мешавад, ки сохиби он мамлакатхои тараккикардаанд. Мохи- дорй яке аз шуглхои кадимаи инсон асту имруз кариб 16 млн (дар як сол) нафар одам дар ин соха шугл дорад. Мохидорию истихрочи дигар хайвонхои обй ба 125 млн (дар як сол) расидааст. И и соха талаботи инсонро бо сафеда конеъ мегардонад ва чойгиршавии он хамачоя буда, нисфи мохидории чахонй ба хиссаи Чопон, Чин, ИМА, Чили, Перу ва Русия рост меояд. 85 КИШОВАРЗИ ВА МУХИТИ АТРОФ Фаъолияти хочагии инсон дар сохаи кишоварзй чун дар саноат ба вазъи мухити атроф бе таъсир намондааст. Зухуроти он пайдоиши манзарахои антропогении сахрой ва чарогохй аст, ки онхо дар минтакахои гуногуни табий масохатхои калонро ишгол кардаанд. Таъсири соха ба табиат дар аввалхо ба воситаи шудгори замину чангалбурй мегузашт ва холо хам ин рох дар аксари мамлакатхои Осиё, Африко ва Амрикои Лотинй вучуд дорад. Дар мамлакатхои тараккиёти интенсивй рохи асосии таъсир ба мухит химиконии сохаи кишоварзй аст. Кишоварзии чахон холо кариб 100 хазор номгуйи махсулотхои химиявй, 110 млн тонна нурй ва 3,5-4 млн тонна моддахои захрноки зидди хашаротхои зараррасонро истифода мебарад. Ба ахаммияти иктисодй доштани химиконии кишоварзй шубхае нест. Вале ба таври аз хад зиёду беназоратона исти­ фодабарии нурихо ва моддахои захрноки химиявй ба ола- ми набототу хайвонот ва инсон зарарноканд. Зеро ба инсон моддахои химиявй ба воситаи обу хаво ва аз тарафи дигар истеъмоли махсулоти набототию хайвонотй таъсир расон- данашон мумкин. Имрузхо истифодаи моддахои химиявй дар аксари мам­ лакатхо махдуд гашта, усулхои нави муборизаи зидди зарар- расонандагони кишоварзй ба рох монда шудаанд. Савол ва супориш — 1. Мачмуаи агросаноатй кадом сохахоро дар бар мегирад? 2. Роххои тараккиёти интенсивй чй тафовуте доранд? 3. Шаклу самтхои истифодабарии Замин ба чихо вобастагй доранд? 4. Оё дар мамлакати шумо кисмхои таркибии мачмуаи агро-[ саноатй пурра инкишоф ёфтаанд? Пас, мамлакати худро ба яке аз мамлакатхои тараккикарда мукоиса кунед. Худатонро санчед 1. Дар хусуси накши бузурги сохаи кишоварзй кадом ни- шондихандахо гувоханд? 2. Дар олами тараккикарда накши рустанипарварй зиёд аст ё чорводорй? 3. Чаро дар баъзе мамлакатхои ру ба инкишоф хам накши чорводорй зиёд аст? 4. Таносуби байни чорводорию зироаткорй ба кадом омилхо вобаста аст? 5. Кадоме аз ин мамлакатхо аз руйи саршумори гусфанд дар чойи авваланд: Мугулистон, Австралия, Зеландияи Нав? Ба фикри шумо Оё сохти релеф ба чойгиркунии сохаи чорводорй таъсир мерасонад? Онро шарх дихед. Рустанихои тропикиро дар минтакахои икдимаш муътадил парвариш кардан мумкин аст? Н А К Л И Ё Т ВА Р О Б И Т А Х О И И К Т И С О Д И И Б Е Р У Н А И И Т ба инкишофи наклиёт чй таъсир мерасонад? Аз чй сабаб нацлиёти бах,рй дар кашонидани бор мавцеи асосиро ишгол мекунад? Наклиёт асосй таксимоти географии мехнат, образнок карда гуем, сохтори «гардиши хун»-и организми хочагии чахон аст. Аз руйи нишондихандахои хачму таркиби боркашонй дарачаю таркиби иктисодиёт ва аз руйи географияи шабакаи наклиётй чойгиркунии куввахои истехсолкунандаро муайян кардан мумкин аст. Накдиёт ба чойгиркунй таъсир расонида, ба махсусгардонию кооператсиякунонии корхонахо, сохахо, нохияю мамлакатхо таъсир мерасонад. Аз ин чихат, накдиётро давоми хама гуна чараёни истехсолот меноманд. Хдмаи роххои накдиётй, муассисахои наклиётй ва воситахои наклиёт дар якчоягй шабакаи накдиёти чахониро ташкил медиханду хачми он бузург аст. Дар накдиёти чахонй беш аз 100 млн нафар одамон шугл доранд. Дарозии умумии шабакаи накдиётии чахон аз 50 млн километр зиёд буда, хар сол тамоми навъхои накдиёт беш аз 100 млрд тонна бор ва кариб 1 трлн одам мекашонанд. Мисли дигар сохахо ИИТ ба накдиёт таъсири назаррас расонидааст, ки мо онро дар якбора зиёдшавии суръати харакат, борбардорй, мураккабшавии таркиби боркашонй мебинем. Имруз роххои хавой аз Кутби Шимолй мегузаранд, тунеллхои зериобй чазирахои чудогонаи Ч,°п0нР0 бо хам пайвастаанд, кубурхои газу нафткашон, симхои телефонй аз каъри укёнусу бахрхо мегузаранд, суръати вдракати каторахо дар як соат ба 200 километр расидааст, киштии бахрии мусофиркашон укёнуси Атлантикро дар 3,5-4 шабонаруз тай мекунад, танкерхо (киштихои бузург) ба чойи 40-50 хазор тонна холо 200-500 хазор тонна борро мегунчонанд. Хусусияти хоси наклиёти мамлакатхои алохида ба хачм ва азхудкунии каламрав, дарачаи камолоти иктисодй ва до- хилшавй ба таксимоти байналмилалии мехнат вобаста аст. Наклиёти мамлакатхои тараккикардаю ру ба инкишоф та- фовутдор мебошанд. Наклиёти мамлакатхои тараккикарда сохтори мураккаб дошта, тамоми навъхои хозира (обй, хушкй, хавой, канатй, кубурй)-ро дорад. Ин мамлакатхо аз руйи хамаи нишондихандахои кори накдиётй низ пешсафанд. Дарачаи аз хама болои наклиётро ИМА, Ч,опон, Олмон, Фаронсаю Британиё, Италия ва Канада доро мебошанд. Наклиёти мамлакатхои Аврупои Шаркй ва ИДМ аз руйи зичии роххо, сифатнокй ва боркашонй нисбатан суст тараккй кардааст. Дар мамлакатхои ру ба инкишоф системаи наклиётй акнун дар холати ба шаклдарой аст. Дарачаи тачхизонии техникии наклиёт паст буда, дар баъзеи онхо (Афгонистон, Непал, баъзе мамлакатхои Шарки Наздик, давлатхои чазиравии Океания ва бахри Кариб) рохи охан мавчуд нест. Дар байни тамоми навъхои наклиёти имруза аз руйи бор­ кашонй наклиёти бахрй дар чойи аввал аст. Хисоби миёнаи масофаи боркашонй аз хама зиёд (8-10 хазор километр) аст. НАКЛИЁТИ ХУШ КИГАРД Асоси ин навъро наклиётхои рохи охан, автомобилй ва кубурй ташкил медиханд. Наклиёти рохй охан дар беш аз 140 мамлакат сохта шуда, нисфи он ба хиссаи дах мамлакату минтакахо: ИМА, мамлакатхои ИДМ, Канада, Хиндустон, Чин, Австралия, Аргентина, Фаронса, Олмон ва Бразилия рост меояд. Аз руйи зичии рох ба хар км2 мамлакатхои Аврупои Барбй пешсафанд. Наклиёти автомобилй аз чихати чойгиршавй ба наклиёти рохи охан шабохат дорад. Нисфи дарозии роххои руйпуш ба хиссаи ИМА, ИДМ, Ч,опон рост меояд. Зичии ин роххо дар Аврупо ва Ч,опон зиёд буда, аз руйи дарози роххои магистрали фарк доранд. Накдиёти кубурй дар мамлакатх,ои истихрочу истеъмол- кунандаи нафту газ инкишоф кардааст. Аз руйи дарозии умумии кубурхо аввал ИМА, баъд ИДМ ва аз руйи боркашонй бошад, ИДМ дар чойи авваланд. НАКЛИЁТИ ОБЙ Наклиёти бахрй 80 дарсади боркашонии байнидавлатиро ичро намуда, дар таксимоти географии мехнат ва пешрафти хочагии чахонй накши асосиро бозидааст. ДАРОЗИИ РОХХОИ О ХАНУ НАЦЛИЁТ ДАР МАМЛАКАТХОИ ЧАХОН (х;азор километр) Мамлакатхо Роххои охай Роххои автомобили (руйпуши сахт) ИМА 245 5640 ИДМ 146 1196 Х,индустон 61 832 Чин 53 840 Фаронса 35 717 Олмон 31 426 Ч.ОПОН 27 1127 Дар боркашонии бахрй Ч,опону ИМА бартарй доранд. Гардиши боркашонии ин навъи наклиётро флоти бахрй идора мекунад. Хдчми умумии боркашонии он 600 млн тонна аст. Киштихои бахрй зери парчами 160 мамлакат шино мекунанд. Ракобати байни мамлакатхо ва кушиши онхо бахрй кам кардани харочоту зиёдкунии фоида боиси гузаронидани садхо киштихои калон зери парчами мамлакатхои ру ба инкишоф гардида, ин парчамхо номи парчами «арзон» ё «муфид» -ро гирифтаанд. Барои он арзон, ки дар ин киштихо имтиёзхои андозй, кувваи кории арзон, набудани конуни чиддии мехнат ва бехатарии киштй амал мекунанд. Аз хамин сабаб, холо давлатхои Либерия, Панама ва Юнон ба катори пешсафони флоти бахрй дохиланд. Чопон, Англия, Норвегия, ИМА низ флоти бахрй доранд. = 89 Шумораи умумии бандархои бахрии чахон аз 2,5 хазор зиёд буда, роххои асосй аз укёнусхои Атлантик, Ором ва Х,инд мегузаранд. Нисфи боркашонии бахрй ба хиссаи Атлантик рост меояд. Дар хар ду сохили он бандархои калонтарини дунё - Роттердам (Голландия), Ню-Орлеан (ИМА), Марсел (Фаронса), Гамбург (Олмон) чойгиранд. Аз руйи боркашонии бахрй дар чойи дуюм укёнуси Ором буда, бандархои калони он Кобе, Нагоя, Иокогама (Ч,опон), Сингапур мебошанд. Укёнуси Х,инд аз чихати боркашонй хиссаи нисбатан махдуд дошта, боркашонй бештар ба сохили халичи Форс рост меояд. Каналхои чахонии бахрй низ дар боркашонии бахрй мавкеи назаррас доранду асоситарини онхо каналхои Суэте ва Панама мебошанд. Онхо роххои байни бандархои Аврупою Осиёро 2-3 баробар кутох мегардонанд. Гулугоххои Ламанш, Гибралтар, Ормуз, Малак, Зунд ва гайра низ рохи обии боркашонианд. Аз ин чойхо дар як шабонаруз киштихои зиёде (Ламанш - 500 киштй, Гибралтар - 140, Зунд - 175) мегузаранд. Кддимтарин навъи накдиёт роххои обии дохилй - дарёй мебошанд, ки асосан талаботи боркашонии дохилиро конеъ мегардонанд. Калонтарин дарёхои киштигарди дунё Рейн, Дунай, Одер, Элба (дар Аврупо), системаи Мисисипи - кулхои Бузург (ИМА) буда, 5 дарсад боркашонии обии дохилии чахонй ба хиссаи обхои дохилй рост меояд. Борхои асосии накдиёти обй нафт, ангишт, маъдан, галла, фосфоритхо ва гайрахо мебошанд. НАКЛИЁТИ ХАВОЙ Сохаи чавону тезтараккиёбандаи накдиёт аст. Дар дунёи имруза мамлакате нест, ки ин соха дар он хизмат нарасонад. Агар соли 1950 ба воситаи накдиёти хавой дар тамоми олам кариб 30 млн нафар одам кашонида шуда бошад, пас ин ракам холо аз 2,5 млрд гузашта аст. Нуктахои такягохи ин накдиёт 30 хазор фурудгоххои калони хавой (аэропорт) буда, калонтарини онхо хар сол даххо млн. нафар мусофирро мегузаронанд. Дар фазой Атлантик дар як вакт на кам аз 100 тайёра парвоз мекунад. Тайёрахои тамгаи «Боинг-474» (ИМА), «Ил-86» (Русия), «Аэробус» (Олмон-Фаронса-Англия) гунчоиши то 500 нафарро доранд. Барои баъзе нохияхои дунё наклиёти хавой ивазнашаванда аст. 90 Давлатх,ои калонтарини ин наклиёт ИМА, Ч,опон, Англия, Фаронса, Канада, Русия буда, дар бисёр мамлакатхои ру ба инкишоф он навъи мухимми наклиёт гаштааст. НАКЛИЁТ ВА М УХИТИ АТРОФ Наклиёт хам аз бисёр чихатхо ба шароитхои табий вобастагй дорад. Баробари тараккии ИИТ ин вобастагй такозои нав пайдо кардааст. Барои тараккиёти наклиёти хушкигард холо куху дарёхо, биёбону чангалхои тропикй, хатто гулугоххои бахрй монеа шуда наметавонанд. Иншоотхои калони сунъй ба тараккии наклиёти обй мусоидат мекунанд. Дар баробари ин, таъсири нохуши наклиёт ба вазъи мухити атроф зиёд шудааст. Ифлоскунандаи зиёди табиат наклиёти автомобилист (парки чахонии автомобилй беш аз 500 млн мошин дорад). Наклиёти хавой ва рохи охан низ бо воситаи дуду газ хаворо ифлос мегардонанд. Обхои чахониро ифлос намудани киштихои калони нафткашон, заминхои коршоямро ишгол намудани наклиёти хушкй ба кй маълум нест?! Имрузхо бисёр мамлакатхои чахон бахри хифзи мухити атроф аз ифлосшавихои наклиётй чорахои чиддй андешида истодаанд, ки тавассути онхо микдори сурб дар сузишвории автомобилй кам мегардад. Истифодаи электромобилу сузиш- ворихои газй ва гидрогенй огоз ёфтааст, дар Укёнуси чахонй «минтакахои санитарй»-и махсус таъсис дода мешаванд. Савол ва пурсиш 1. Барои хусусиятхои хоси наклиёти нохияхои алохида мисолхо оред. 2. Хусусиятхои хоси наклиёти мамлакати худро шарх дихед. 3. Сабабхои тараккиёти наклиёт дар мамлакатхои тараккикарда дар чист? 4. Хисоб кунед, ки ба хар 100 км2 майдони давлатхои ИМА, ИДМ, Чопон, Хиндустону Чин чанд километр рохи охану автомобилй рост меояд. 5. Мохияти мафхуми «байраки арзон» дар чист? Бартарию норасоии хар навъи наклиёт кадомхоянд? 6. Вобастагии байни дарачаи тараккиёти мамлакат ва хусусияти системаи наклиёти он дар чй зохир мегардад? Дар мисоли давлати муайян шарх дихед. 7. Ба акидаи шумо кадоме аз навъхои иаклиёт дар ташкилёбии хочагии чахонй мавкеи бештар дорад? Ба фикри шумо Тараккиёти имрузаи накдиёт ба ИИТ алокаманди Дорад? Чаро дар боркашонии чахонй наклиёти бахрй пешсаф аст? Чаро дар мамлакатхои собик мустамлика наклиёти хушкигард дар нохияхои сохилй мушохида карда мешавад? Тараккиёти ин ё он навъи накдиёт ба сохаи релефу мавкеи географй вобастагй дорад ё не? АЛОКАХ,ОИ ИКТИСОДИИ БАЙНАЛМИЛАЛИ Алокахои иктисодии байни мамлакатхои чах,он яке аз омилх,ои асосии инкишофи иктисодию мадании онхо мебошад. Бо боварии том гуфта метавонем, ки имруз х,еч ягон мамлакати дунё, хатто тараккикардатарини онхо хам барои истехсоли самараноки хама навъи ма*сулотх,о кодир нест. Кдтъи назар аз нооромию душворихои замона, алок;ах,ои иктисодй беш аз пеш ривоч меёбанду на танх,о боиси камолоти иктисодй, балки инчунин боиси мустах,камшавии сулх,у амонй мегарданд. Шаклх,ои муносибатх,ои иктисодии байналмилалй хеле зиёданду мух,имтаринашон инх,оянд: 1. Савдои байналмилалй, ки таърихи аз хдма кадима дорад. ИИТ ба вай такони нав дод. Х,оло суръати афзоиши он аз суръати афзоиши истех,солоти чах,онй пеш асту ба х,иссаи он 80 дарсади тамоми муносибатх,ои иктисодии байналмилалй рост меояд. Ин х,олат аз васеъшавии таксимоти географии мех,нат дарак медих,ад. Зери таъсири ИИТ дар таркиби молии савдои байналмилалй дигаргуних,о ба амал омадаасту зиёдшавии х,иссаи молх,ои илмталаб яке аз зух,уроти он аст. 2. Сармоябарорй (харакати сармоя). Мохияташ аз он иборат аст, ки сармоя аз мамлакате, ки сохиби он аст, ба мамлакати дигар барои гирифтани даромад бароварда мешавад. Мамлакатхои асосии сармоябарорй имруза ИМА, Чопон, Англия, Фаронса 92 ва дигаронанд. Хусусияти хоси сармоябарории имруза он аст, ки мамлакатхои сармоябарор низ капитал ворид мекунанд. 3. Муносибатхои карзию молиявй, ки аз додани карз иборатанд. 4. Хамкорихои илмию техникй, ки онхо ба чорикунии комёбихои илму техника, окилона истифодабарии боигарихои табиат, садои ахбор (патента, литсензия)-и илмию техникй мусоидат мекунанд. 5. Пешниходи навъхои гуногун хизматрасоий, ки онхоро «содироти ноаён» хам меноманд. Хизматрасонихои сохтмонй, молиявй, наклиётй (хизмат ба киштихои ба бандари мамлакат дохилшуда) аз кабили онхо мебошанд. 6. Сайёхии байналмилалй (туризм). Шакли аз хама серха- ракат буда, солхои 1950-1990 шумораи сайёхони хоричй аз 25 то ба 750 млн нафар расидааст. Сабабхои асосии ин холат тараккиёти куввахои истехсолкунанда, такмили воситахои наклиёт, зиёдшавии урбанизатсия, болоравии сатхи зиндагию фарханги ахолй аст, ки чунин холатхо дар одамон хиссиёти донистани дигар халкхоро бедор кардаанд. Дар баробари ин, имрузхо «индустрия туризм» («индустрияи мехмоннавозй») - шабакаи мехмонхонахо, мотелу фирмахои сайёхй, ташкилотхои накдиётй, хизматхои ахборотию намоишй, муассисахои ис­ техсоли молхои савдо (тухфа) низ бо суръат инкишоф меёбанд. Нохияи асосии туризм Аврупо буда, сарчашмаи хеле мухимми даромади як катор мамлакатхо мебошад. Ин холат барои баъзе мамлакатхои ру ба инкишоф ахаммиятноктар аст ва сайёхй барояшон сохаи асосии тахассуси байналмилалй гардидааст. Савол ва супориш ----- 1. Кадоме аз шаклхои муносибатхои иктисоди байналмилалй кадимаанду кадомашон нав? 2. Сармоябарорй ба кадом мамлакатхо бештар хос аст? 3. Сабаби афзоиши тези муносибатхои хизматрасонию сайёхй дар чист? 4. Вазъи ин сохахо дар мамлакати шумо чй гуна аст? 5. Ахаммияти иктисодии сохаи туризм (сайёхй)-ро барои мамлакати худ шарх дихед. Ба фикри шумо Алокахои иктисодии байналмилалиро мизони (баро- метри) иктисодиёт номидан чй маъно дорад? Чаро савдои байналмилалиро «системаи гардиши хун»-и хочагии чахон меноманд? Чаро навъхои хизматрасониро «содироти ноаён» номидаанд? Дар мамлакати шумо дар давраи бозсозии механиз- ми хочагй кадом шакли муносибати иктисодии бай­ налмилалиро бештар тараккй додан зарур аст? МАСЪАЛАХ,ОИ УМ УМ ИЧАХОНИИ ИНСОНИЯТ Аз чй сабаб маршалам уозираро маруалаи масъалахои глобалй меноманд? Кадом масъалауо инсониятро имруз ба ташвиш овардаанд? Яроцпартой ба инсоният чй гуна нафъи щтисодй меоварад? Мафхуми масъалахои умумичахонй. Охирхои асри XX дар назди ахли башар масъалахое пайдо гардиданд, ки халли онхо на ба як ё гурухи алохидаи мамлакатхои чахон, балки ба тамоми ахли башар, катъи назар аз гуногунии дин, миллат, шакли хокимятдорию хочагидорй дахл дорад. Аз ин чихат, ин масъалахо номи умумичахонй (глобалй) гирифтаанд. Масъалахои умумичахонй (глобалй) хамон масъалахое номида мешаванд, ки тамоми оламро фаро гирифта, халли онхо барои имрузу фардои инсоният мухим ба шумор меравад. Ин муттахид намудани кувва ва амалиёти якчояи хама давлатхоро талаб менамояд. Тамоми масъалахои умумичахонй бо таъсири муттакобилаи худ як секунчаи томро ба вучуд меоранд: ахолй, иктисодиёт ва мухити атроф. Аз руйи хусусияти худ масъалахои умумичахонй мухта- лифанд, ки мухимтаринашон инхоянд: 1) ярокпартой ва мухо- физати сулх; 2) масъалаи экологии мухити табий; 3) масъалаи демографй; 4) масъалаи хурокворй; 5) масъалахои ашёи хом ва энергетика; 6) бархам додани кафомонй; 7) масъалаи Укёнуси чахонй. 1. Ярокпартой ва мухофизати сулх. Аз руйи хисоботхои олимон дар дунё 15 хдзор чанг шуда гузаштааст, вале х,еч гох мисли имруза чунин микдор яроки катли ом чамъ нашудааст. Х,оло ба хар сари ахолии дунё хамон кддар моддаи тарканда рост меояд, ки ба воситаи онхо мавчудоти зиндаро якчанд маротиба нобуд кардан мумкин аст. Ч,анги имруза чанги ядроист. Окибати вай пайдо шудани «зимистони ядрой» буда, икдими кураи Замин тагйир меёбад. Дар он икдим ягон мавчудоти зинда хаёт ба cap бурда наметавонад. Дар арафаи асри XXI масъалаи яроки кайхонй ба миён омад ва он «чанги ахтарй» ном гирифтааст. Ярокпартой, инчунин барои инсон зарур аст боз аз он чихат, ки харочоти сохаи хдрбй дар як сол аз 1 трлн доллар зиёд аст. Дар кушунхои харбй беш аз 30 млн нафар ахолии дунё ва дар тамоми сохахои ба харбй тааллукдошта кариб 100 млн ахолй банд аст. Тасаввур кардан душвор нест, ки агар ин микдор воситаю захирахо ба сохахои ичтимоию иктисодй равона карда мешуданд, тамаддуни имруза то ба кадом дарача мерасид. Хамаи ин ярокдартоии умумиро талаб менамояд. Барои он ки ба ин максад ноил шавем, бояд сиёсати хамзиштии осоиштаро пеш гирем. 2. Масъалахои экологй. Асосй ин масъаларо муносибати инсон ба табиат ва мухофизати мухити атроф ташкил менамояд. Хануз академик В.И.Вернадский гуфта буд, ки таъсири фаъолияти хочагидории инсон ба мухити географй нисбат ба таъсири ходисахои геологии дар кураи арз рухдиханда афзалият пайдо намудааст. Аз чумла «Мубодилаи модда»-хо байни табиату инсон пайдо гаштааст. Инсон сохиби техникаю технологияи пуриктидор гардида, ба табиат чунон зиён овард, ки мувозинат хеле коста гашта, хусусияти глобалй табиатро халалдор намуд. Аз нимаи дуюми асри XX cap карда, дар муносибати мутакобилаи инсону табиат чахиши наве ба вучуд омад. Зиёдшавии ахолй, индустриякунонию урбанизатсияи босуръат кобилияти худтозакунии системахои экологиро суст намуданд. Тавассути ин давргардии табиии моддахо дар биосфера тагйир ёфта, саломатии наели имрузаю ояндаи инсонро зери хатар гузоштааст. Укёнусшиноси намоёни фаронсавй Жак де Кусто гуфтааст, ки пеш табиат инсонро ба вохима меандохт, холо бошад инсон табиатро. Ин гуфтахо асос доранд. Дар баъзе мамлакату нохияхо вазъи экологй хатто ба дарачаи «бухрони экологй» расидааст. Ин аз ифлосшавии мухити атроф гувохй медихад. Имрузхо зиёни он ба миллиардхо доллар баробар аст. ---- 95 Самтхои асосии бадшавии сифати мух,ити атроф кадом- хоянд? Пеш аз хама нобудкунии бешазор, биёбоншавии за- минхо, ифлосшавии об, атмосфера ва дигархо мебошанд. Х,ар сол бештар аз 11 млн га чангалхои тропики бурида шуда, кариб 8 млн га заминхои кишоварзй аз махсулдихй мебароянд. Аксар мамлакатхои дунё аз норасоии обхои нушокй танкисй мекашанд. Дарёхои Дунай, Рейн, Сена, Мисисипи, Волга, Днепр, кулхои Ладога, Балхаш ва гайра хеле ифлос шудаанд. Микдори партовхо ва моддахои захрноки ба мухити атроф зиёнрасон зиёда аз 40 млрд тоннаро ташкил медихад. Ифлосшавй бо гази дуокиси сулфур боиси «боронхои кислотагй» шуда, хок, обанбор, олами набототро захролуд мегардонад. Чунин боронхо дар ИМА ва Аврупой Еарбй кариб ба 30 млн га дар майдони чангалзор сироят кардааст. Хатари дигари табий пайдоиши «эффекта парникй» - вайроншавии кабати озонии стратосфера мебошад. Сабаби асосй зиёд истехсолкунию истифодабарии фреонхо (моддахои фтор, хлору углерод) буда, онхо кабати озониро сурох мена- моянд, ки тавассути он нурхои ултрабунафш зиёдтар ба сатхи Замин расида, ба организмхои зинда зарар мерасонанд. Конфронси байналмилалй дар шахри Вена (соли 1985) ва Рио-де- Жанейро (соли 1992) мамлакатхои чахонро ба камтар истехсол ва истифодабарии моддахои химиявии ба хаёт зиёновар даъват намуд. Созмони Милали Муттахид низ оид ба масъалахои экологй хуччутхои мувофик тартиб додааст, ки мухимтарини он «Стратегиям умумичахонии хифзи табиат» мебошад. Ин хуччат барномаи амалиёти хамаи мамлакатхои чахонро оид ба хифзи табиат ифода намудааст. 3. Масъалаи демографй. Пайдоиши ин масъала ба афзоиши зиёди ахолии кураи Замин ва таъмин намудани он ба воситаи зиндагй вобаста аст. Роберт Малтус дар охири асри XVIII назарияи барзиёд- нуфузии ахолиро пешниход карда буд. Мувофики он афзоиши ахолй нисбат ба воситахои зиндагй бештар меафзояд, ки ин сабаби паст шудани сатхи зиндагй ва кашшокии одамон ме- гардад. Ин аз вазъияти демографии кунунию норасоии воситахои зиндагии ахолии мамлакатхои ру ба инкишоф гувохй медихад. Вохимаи барзиёднуфузиро худи афзоиши демографй не, балки шароитхои ичтимой-иктисодии хозира (пеш аз хама дар мамлакатхои ру ба тараккй) ба миён овардаанд. Бо максади халли масъалаи демографй СММ «Накшаи умумичахонии 96 = сохаи нуфузиокй»-ро кабул намудааст. Чунин барномахо барои ба танзим овардан ва муътадил гардонидани афзоиши ахолию бехтар намудани сатхи зиндагй мусоидат мекунанд. 4. Масъалаи хурокворй. Х,оло дар сайёраи мо беш аз 1 млрд одамон аз гуруснагию нимсерй азият мекашанд. Аз ин сабаб, масъалаи бо хурок таъминкунии ахолй яке аз масъалахои мухимми глобалй мебошад. Аз он чумла вазъияти хурокворй дар мамлакатхои ру ба инкишофи Африка, Чанубу Шаркии Осиё ва Амрикои Лотинй мураккаб аст. Ахолии мамлакатхое, ки гуруснагию нимгуруснагиро аз cap мегузаронанд, хамагй 1/3 хиссаи галладонагихо ва танхо 15 дарсади гушту шир ва тухми чахонро истехсол менамоянд. Мохияти масъалаи хурокворй на дар он аст, ки дар дунё озукаворй нокифоя аст, балки дар он аст, ки географияи истехсолу истеъмоли хурокворй бо хам мувофик нестанд. Аз он чумла ИМА, Канада, Австрия, Русия, Аврупои Барбй аз талаботи худ хеле зиёд хурокворй истехсол менамоянд. Мамлакатхои ру ба инкишоф бошанд, аз норасоии он душворй мекашанд. Сабаби он дар муддати тулонй зери мустамлика карор ёфтани кисми мамлакатхои ру ба инкишоф мебошад, ки он ба тарзи хочагидории онхо таъсири калон расонидааст. Ин дар норасоии нурихои менералй, техника ва усули хоча­ гидории мамлакатхои ру ба инкишоф мушохида карда мешавад. Дар чахон инчунин усулхои пешкадами рустанипарварй ва чорводорй вучуд доранд, ки онхо низ барои давлатхои ру ба инкишоф дастрас нестанд. Аз ин чихат барои халли ин масъала истифодаи усулхои пешкадами истехсолот зарур аст. Пеш аз хама агротехникаи пешкадам ва селексияи хозиразамонро истифода бояд бурд. 5. Масъалахои энергетики ва ашёи хом. Ин масъалахо ба махдудияти сарватхои минералй алокаманд буда, окилона истифода бурдани онхоро талаб менамоянд. Дар акси хол, дар муддати начандон тулонй инсоният ба камшавй ва норасоии ашёи хом ва сарватхои энергетикй дучор мегардад. Барои аз ин вазъият баромадан сарватхои минералиро бояд бо технологияи бепартов истифода бурд. Инкишофи энергетикаро барои ис­ тифода бурдани сарватхои энергетикии тамомнашаванда равон намуд. Аз ин нигох, холо дар бисёр мамлакатхои чахон бахри сарфаю сариштаи энергия ва ашёи хом чорабинихои зиёдеро мегузаронанд. Хрло 1/3 хиссаи металлхои истифодашаванда, ба = 97 монанди алюминий, мис, сурб ва к д л ъ а г й аз партовхо ва ашёи хом такроран истехсол карда мешаванд. Дар баъзе давлатхо ба истифода бурдани энергияи Офтоб, шамол, мадду чазр, обхои гарми геотермалй асос гузоштанд. 6. Бархамднхии кафомонни мамлакатхои ру ба инкишоф. Микёси кафомонии мамлакатхои чахони сеюм хеле бузург аст. Барои муайянкунии дарачаи кафомонй асосан нишон- дихандаи даромад ба хар cap ахолиро истифода мебаранд. Мисол, таносуби ин нишондиханда байни ИМА ва Хдбашистон (Эфиопия) 100:1 баробар аст. Ахолии мамлакатхои ру ба ин­ кишоф бошанд, нисбат ба мамлакатхои тараккикарда 3 баробар зиёд аст, вале онхо 6 баробар кам махсулоти саноатй истехсол мекунанд. Ин ба хнсоби хар cap ахолй аз давлатхои мутараккй 15-16 баробар кам аст. Чаду Камбоча бошанд, аз Норвегия хазорхо маротиба неруи барк кам истифода мебаранд. Дарозумрй дар чахони тараккикарда 70-75 сол, дар олами ру ба инкишоф: дар Хдбашистон (Эфиопия) - 42, дар Сомалй - 44, дар Х,индустон - 55, дар Сера Леоне - 32 солро ташкил медихад. Кафомонии мамлакатхои ру ба инкишофро масъалаи карзи берунии онхо афзунтар намудааст, ки он холо аз 1 трлн доллар зиёд аст. Кафомонихои ичтимоию иктисодии мамлакатхои ру ба инкишоф бори гаронест, ки бархам додани он маблаггузории зиёдро талаб менамоянд, ки он барои мамлакатхои ру ба инкишоф нихоят мушкил аст. Ин аз он мамлакатхо гузаронидани бозсозихои ичтимоию иктисодиро талаб менамояд. Шарти дигари бархам додани кафомонии давлатхои ру ба инкишоф, ин дар чахон ба миён овардани тартиботи нави муносибатхои одилонаи иктисодй байни мамлакатхо, кам кардани харочотхои сохаи харбй ва истифодаи онхо барои иешрафти иктисодиёти мамлакатхои ру ба инкишоф мебошад. 7. Масъалаи истифода бурдани Укёнуси чахонй. Укёнуси чахонй хамеша барои инсоният ахаммияти бузург дошт. Алалхусус, дар алокаи мамлакатхо ва халкхои сайёра воситаи мухимме ба хисоб меравад. То миёнахои асри XX Укёнус факат 1-2 дарсади даромади умумии хочагидории инсониятро мед од. Баробари тараккиёти инкилоби илмй-техникй тахкикот ва азхудкунии Укёнуси чахон тамойули дигарро гирифт. Аз чумла, тезу тундшавии талаботи чахонй ба энергияю ашёи хом боиси пайдоиши истихрочи маъдани кухй, коркарди химиявии бахрй ва истехсоли энергияи он гардид. Пешравихои ИИТ боиси боз хам зиёдшавии истихрочи нафту газ, охан ва 98 — дигар ашёхои минералй мегардад. Инчунин, барои сохтани иншоотхои бузурги баркй (мадду чазрй), истифодаи кувваи чараёнхои бахрй ва ширинкунии оби бахрй имконият медихад. Дар катори ин аз Укёнуси чахон инсоният такрибан 12-15 дар­ сади сафедаи хайвонотро мегирад. Доираи ба хочагй чалбкунии сарватхои укёнусй васеъ гардида, истифодаи он хусусияти глобалй пайдо намуд. Ин боиси торафт ифлосшавии оби сатхи Укёнуси чахонй ва паст гардидани хачми истехсоли ашёи хоми биологй гардида истодааст. Солхои охир хачми боркашонии бахрй нихоят зиёд гардида, боргунчонии киштихо то ба 200-500 хазор тонна расид. Ин ба зиёд гардидани хочагии бахрй мусоидат намуд. Дар як вакт барои бештар ифлосшавии кисми сохилии Укёнуси чахон замина гардид. Ба замми ин, солхои охир дар чойхои хушманзари бахру укёнус сохтани муассисахои рекреатсионй (истирохатию табо- батй) хеле авч гирифт, ки ин хам сабаби бештар гардидани ифлосшавии обхои кисми сохилй гардид. Хрдисахои ифлосшавй бештар дар бахрхои канорй: бахрхои Шимолй, Балтика, Миёназамин, халичи Форс ва гайрахо хеле ба чашм мерасанд. Пешгуйй ва ба низом овардани ин ходисахо хамкории мам­ лакатхои бахриро талаб менамояд. Барои ба амал баровардани ин гоя конвенсияи Созмони Милали Муттахид (соли 1982), ки хамчун «Хартияи бахрхо» эътироф шудааст, ахаммияти калон дорад. 8. Азхудкунии кайхон. Кайхон хамчун мухити глобалии умумиинсонй барои хамаи мамлакатхо дастрас дониста шудааст. Азхудкунии он кори на чандон осон аст. Ин хамкории техникй, иктисодй, аклии бисёр мамлакатхои чахонро такозо менамояд. Аз ин нигох, азхудкунии кайхон яке аз масъалахои мухимми умумичахонй гардидааст. Ин аз давлатхои чахон истифодаи осоиштаи кайхонро талаб менамояд, яъне фазой кайхонй бояд аз хама гуна ярок ва озмоишхои он сокит бошад. Faftp аз масъалахои дар боло номбаргардида дар назди ин­ соният хифзи саломатй ва зарурати фахмиши бо хам алокамандй барин масъалахои глобалй истодааст. Савол ва пурсиш 1. Мохияти масъалахои умумичахонй ва рузмарра будани онхо дар чист? 99 2. Чаро халли масъалаи чанг ва мухофизати сулх вазифаи аввалиндарача аст? 3. Чаро ифлосшавии мухити атроф дар нимаи дуюми асри XX пурзур гардид ва роххои асосии пешгирии он кадомхоянд? 4. Вазъи экологии мамлакатхои худро баён намоед. 5. Модоме, ки масъалаи демографй мансуби мамлакатхои ]|>у ба инкишоф бошад, пас мамлакатхои мутараккй ба он ^й муносибате доранд? Роххои халли ин масъала чй гунаанд? 6. Бартарии захирахои нави энергетики дар чист? 7. Сабабхои зиёдшавии фаркияти кафомонии ичтимоию икти­ содии байни мамлакатхои тараккикардаю ру ба инкишоф дар чист? 8. Таъсири ИИТ дар азхудкунии Укёнуси чахонй дар чй зохир меёбад? 9. Чаро азхудкунии кайхон ба масъалаи умумичахонй табдил ёфтааст? Худатонро санчед 1. Чаро давраи хозираро замони проблемахои глобалй номи- даанд? 2. Хал нашудани масъалахои глобалй барои инсоният чй гуна душворихоро ба миён меорад? 3. Оё назарияи Малтус дуруст аст? 4. Сахми илм дар халли масъалахои хурокворй чй гуна зохир мегардад? 5. Самтхои асосии истифодабарии имрузаи Укёнуси чахонй кадомхоянд? Ба фикри шумо Аз масъалахои глобалии инсоният кадоми онхо бештар ташвишоваранд? Ба Укёнуси чахонй кадом таъсирхои экологй тахдид менамоянд? Зухуроти табиии чахон талаботи ояндаи инкишофи чамъиятро таъмин карда метавонад? Баркарор кардани муносибатхои боадолатонаи иктисодй барои давлатхои ру ба инкишоф чй ахаммият дорад? ФАСЛИ II ТАВСИФИ МАМЛАКАТХОИ ЦАХОН АВРУПО Тамоми сайёраи имрузаро мо дар намуди нохия (регион)- хои калони таърихию географй тасаввур карда метавонем. Инхо кисматхои каламраве мебошанд, ки мо онхоро дар алохидагй омухта, донишу тасаввуроти худро дар бораи олами ягона васею пурра менамоем. Дар бораи нохияхои таърихию географии Африка, Амрикои Лотинй, Аврупой Гарбй ва Шарки Наздик шумо аз географияи материкхо ва укёнусхо бохабаред. Ин нохияхо аз чихати мавкеи географй, шароити таърихй, чойгиршавии ахолй ва ташаккул ёфтани сохахои хочагии халк фарк мекунанд. МАМЛАКАТХОИ АВРУПО ДАР ХАРИТАИ ЧА^ОН Мавцеи давлшщои Аврупо дар хочагии ца^онй чй гуна аст? Кадом со^а^ои саноат са%ми асосй доранд? Кадом давлапщои Аврупо дар минтаца мавцеи му ставками ицтисодй доранд? Аврупо яке аз марказхои инкишофёфтаи чахонй ба хисоб меравад. Холо дар каламрави он зиёда аз 40 мамлакати хурду калон вокеъ гардидаанд, ки онхо аз хамдигар бо хусусиятхои хоси таърихй, табий, этникй, иктисодию ичтимой ва маданиашон тавофут доранд. Дар нимаи аввали асри XX Аврупо давраи вазнини таърихиро аз cap гузаронд. Дар каламрави он чангхои якуму дуюми чахон гузаштанд, ки ба талафоти зиёди одамон ва харобшавии иктисодиёт оварда расонданд. Дар натича, мавкеи пешсафии худро дар инкишофи хочагии чахонй аз даст дод. Пешсафй насиби ИМА гардид. К,атъи назар аз ин, имруз хам китъаи Аврупо яке аз марказхои тавонои иктисодии чахон мебошад. Ба ин мавкеи географию иктисодии он мусоидат менамояд. Ба он хотир, ки роххои тичоратии бахрй ва хавоии байналмилалй онро ба тамоми гушаю канори дунё пайваст мекунад. Чунин мавкеи географй боиси пешрафти хама сохахои иктисодиёти Аврупо гардид. Мамлакатхои Аврупо бо шароит ва сарватхои табиии худ аз якдигар фарк мекунанд. Ин дар гуногунии релеф, икдим инъикос ёфтааст. Аз канданихои фоиданок бошад, нисбатан камбагал аст. Ба ин нигох накарда, дар мамлакатхои алохида захирахои на чандон калони нафту газ, ангишт, маъдани охан, маъданхои металлхои ранга, намак ва гайра вомехуранд, ки дар натичаи ба таври тулонй истифода бурдан захираи онхо хеле кам шуда- анд. Дар баъзе мамлакатхои Аврупо манбаъхои сузишворй- энергетикй кифоя нест. Масалан, истифодаи умумии ман­ баъхои сузишворй-энергетикй аз истехсоли онхо дар Дания, Швейтсария ва Финляндия 10 баробар, Италия ва Шветсия - 5, Фаронса - 2 баробар зиёд аст. Манбаъхои оби нушокй дар каламрави Аврупо ба таври кофй мавчуданд, вале нобаробар чойгир шудаанд. Аз оби нушокй бехтар кисматхои шимолу гарб ва шарки он таъмин мебошанд. Дарёхои калони Аврупо - Дунай, Рейн, Луара, Тахо, Элба ва гайра мебошанд, ки ба мак,садхои гуногун истифода бурда мешаванд. Дарёхои кухии Скандинавия, Алп ва Пиреней гарчанде хурд бошанд хам, дорой захираи зиёди баркй мебошанд. Масалан, Норвегия кисми зиёди неруи баркро аз истгоххои баркии обй истехсол мекунад. Хоки ин чо хеле гуногун аст, дар холати истифодаи нурихои минералй хосили баланд медихад. Каламрави Аврупо пурра аз худ карда шудааст. Бинобар ин, дар он ландшафтхои табий кам дучор мешаванд. Онхоро ландшафтхои антропогенй иваз кардаанд. Майдони чангалхо факат 30 дарсади каламрави онро ишгол намудааст. Бешазори онро дарахтони пахнбарг ва сузанбарг ташкил менамояд. Аз сарватхои рекреатсионй давлатхои Испания, Фаронса, Юнон, Швейтсария бой мебошанд. Аз сабаби муддати зиёд ва васеъ истифодабарии сарватхои табий вазъияти экологии Аврупо нисбатан ноустувор гар­ дидааст. Ин аз нобудшавии чангалзор, ифлосшавии оби дарёхо, кабати хосилхези хок, ба охиррасии захирахои баъзе навъи канданихои фоиданок гувохй медихад. Айни замон вобаста ба ин барои хифзи табиат диккати чидцй дода мешавад. Дар баъзе мамлакатхо ба ин максад хизбу харакатхои гуногун таъсис ёфтаанд. Масалан, «Хизби сабз» дар Олмон бо барномаи хифзи табиат баромад мекунад. АХОЛИ Шумораи умумии ахолии мамлакатхои Аврупо кариб 500 млн нафарро ташкил менамояд. Кисми зиёди ахолии он ба оилаи хинду аврупой мансуб аст. Дар Аврупои Марказй ва Шимолй халкхои гурухи забони олмонй ва дар Аврупои Шаркй бошад, халкхои славянй пахн гардидаанд. Инхо асосан мардумони олмонй, австриягй, голландй, шведй, шотландию англисй, ро- манй, албанй, мачорй ва гайра мебошанд. Барои ахолии Аврупо ходисаи «пиршавй»-и ахолй хос буда, сабабаш камшавии афзоиши табиии ахолй мебошад. Аз дигар тараф, «пиршавй» ин сабаби кам шудани захирахои мехнатй ва дарозумрии миёнаи ахолй гардидааст. Норасогии захирахои мехнатй аз хисоби мигратсияи бурунмарзй хал карда мешавад. Инчунин, дар байни мамлакатхои хурди Аврупо шартномахо баста шудаанд, ки мувофики он аз давлатхои захирахои мех- натии изофа дошта ба мамлакатхое, ки захирахои мехнатй намерасанд, коргар фиристода мешавад. Масалан, Сербия, Мачористон, Албания ва Лахистон ба давлатхои тараккиёфтаи Аврупо кувваи корй мухочир менамоянд. Кисми аксари ахолии Аврупо дар шахрхо зиндагй меку­ нанд. Хиссаи ахолии шахр дар баъзе мамлакатхои Аврупо, ба монанди Белгия, Олмон, Нидерландия, Чехия ва гайра аз 80 дарсад зиёд аст. Аз хамин сабаб, Аврупоро китъаи аз хама бештар урбанизатсияшудаи чахон медонанд. Аввалин шакли агломератсияхои шахрй махз дар хамин чо ба миён омадааст. Аз чумла, агломератсияи Париж ва Лондон яке аз калон- тарин агломератсияхои чахонй ба шумор меравад. Хайати миллии ахолии Аврупо гуногун аст. Ин дар хайати миллии ахолии давлатхои Фаронса, Англия, Лахистону Венгрия, Албания ва дигарон инъикос ёфтааст. Дар китъаи Аврупо дини пахншудатарин насронй буда, он аз шохахои динхои католикй, православянй ва протестантй иборат аст. Шохаи охирин дар Юнон пахн гардидааст. Шохахои дини насронй дар ин ё он мамлакат пахн шуда, баъзан боиси шиддатнокии вазъияти сиёсии хамон мамлакатхо мегарданд. Масалан, дар Ирландияи Шимолй муддатхои тулонист, ки байни эътикодчиёни дини католикй ва протестантй ошубхо ба амал меоянд. ХОЧАГИ Китъаи Аврупои имрузаро яке аз марказх,ои калону пур- иктидори хочагии чах,онй мешуморанд. Мамлакатхои Аврупо беш аз 1/3 хиссаи махсулоти саноатро медиханд. Аврупо маркази калонтарини савдои чахон буда, ба он нисфи муомилоти берунаи чахон рост меояд. Дар баробари маркази калони тичоратии чахонй буданаш дар содироти молхои саноатии илмталаб мавкеи хосро ишгол кардааст. Аз нигохи дарачаи камолоти куввахои истехсолкунанда дар байни нохияхои алохидаи Аврупо тафовутхо вучуд доранд. Аз чихати пешрафти иктисодй ин мамлакатхо ба ду гурух чудо мешаванд: «Хафтгонаи бузург» ва мамлакатхои хурди Аврупо. Сатхи аз хама пасти хочагй дар Аврупои Шаркй мушохида карда мешавад. Ин мамлакатхо камтар аз 11 дарсади махсулоти саноати чахонро истехсол менамоянд. Дар назди ин мамлакатхо зарурати бозсозии иктисодй ба миён омадааст. Сохтори хочагии аврупоро кабл аз хама тарак­ киёти саноатй муайян мекунад. Хочагии энергетикии ин мамлакатхо ба захирахои дохилй ва воридшуда такя мекунад. Дар мамлакатхои Аврупои Ши- молй ва чанубй неруи барк дар неругоххои баркии обй ва атомй истехсол карда мешаванд. Дар сохтори таркиби саноат мавкеи асосиро сохахои метал­ лургия, мошинсозй, химия ишгол мекунанд. Металлургияи сиёх дар Британия, Олмон, Фаронса, Белгия, Лахистон ва Чехия инкишоф ёфтааст. Металлургияи ранга нисбат ба металлургияи сиёх камтар тагйир меёбад. Ин соха дар заминаи ашёи хоми аз хорич во- ридшаванда кор мекунад. Баъзе мамлакатхо, ба монанди собик Югославия, Венгрия, Лахистон дорой заминаи нисбатан мустахками алюминий, мис, сурбу рух мебошанд. Хусусияти индустриявии Аврупоро сохаи саноати мошин­ созй муайян менамояд. Ин соха бештар дастгоххои металл- коркунй, асбобхои дакику оптики, воситахои наклиётй, алока, техникаи саноати истихрочи маъдани кухй мебарорад. Ба ин соха 1/3 хиссаи коргарон ва арзиши махсулоти саноатй рост меояд. Аврупо дар чахон калонтарин истехсолкунанда ва содир- кунандаи мошину дастгоххо ба хисоб меравад. Географияи мошинсозй хеле мураккаб аст. 1^исми асосии махсулоти ин сохаро Олмон, Англия, Фаронса истехсол мена- моянд. Дар баробари мошинсозй дар Аврупо саноати химия низ хуб тараккй кардааст. Ин сохаи саноат тахассуси аник дорад. Махсулотхои ран- губор, пластмасса, каучуки синтетикй, нурихои химиявй, сода, дорусозй, химияи чангал шухрати чахонй доранд. Марказхои асосии саноати химия дар Олмон, Фаронса, Белгия, Швейтсария, Венгрия ва Булгория вокеъ гардидаанд. Саноати сабуку хурокворй мавкеи хоси таърихй доранд. Саноати сабук айни замон ру ба таназзул дорад. Зеро аксари бозорхои фуруши ашёи хомро дар олами ру ба инкишоф аз даст додааст. Бо вучуди он, аз чихати сифати баланди махсулоти саноати бофандагию пойафзолдузй холо хам шухрати чахонии худро аз даст надодаанд. Саноати сабуку хурокворй, ки аз даврахои кадим ташаккул ёфта буданд, географияи худро то имруз кам тагйир додаанд. КИШ ОВАРЗЙ Аврупо дорой махсулнокии баланди кишоварзй аст. Вай талаботи мардумро бо махсулоти асосии хурока кариб пурра таъмин менамояд. Дар таркиби кишоварзй мавкеи нохияхои алохида гуногун аст. Дар мамлакатхои Аврупои Гарбй сохаи чорводорй, дар Аврупои Шаркй зироаткорй бартарй дорад. Баъзе мамлакатхо (Дания, Нидерландия) бо махсулоти чорвои худ дар чахон шухрат доранд. Дар чорводории Аврупо хиссаи чорвои тамоили гушту ширдех бартарй дорад. Еалладона (гандум) асосан дар Дания, Олмон, Фаронса, рус- танихои субтропикй дар сохилхои бахри Миёназамин парвариш меёбанд. Сабзавоту мевахо асосан дар мамлакатхои Аврупои Шаркй, Марказй, сохили бахри Миёназамин пахн шудаанд. Аз руйи истехсоли ангуру равгани зайтун мамлакатхои чануби Аврупо дар чахон дар чойи аввал меистанд. Мавкеи мамлакатхои Аврупо дар истехсоли махсулоти кишоварзй, аз чумла галладонахо (гандум, чуворимакка, шолй) як хел нест. Ба гурухи дах мамлакати чахонии истехсолкунандаи гандум - Фаронса, Олмон, чуворимакка - Фаронса, Италия дохил мешаванд. Умуман, хиссаи кишоварзй дар таркиби истехсоли махсу­ лоти дохилй майли пастравй дорад. Вале ин нишонаи кафо- монй ва бухрон нест. Зеро истифодаи комёбихои илмию тех- никй ба мамлакатхои Аврупо имконият додааст, ки мачмуи агросаноатиро инкишоф дихдд. Дар мамлакатхои пешкадам вай торафт шакли агробизнесро гирифтааст, ки ин васеъшавии назорати сармоя болои кишоварзй мебошад. Агробизнеси мамлакатхои тараккикардаи Аврупо дар баробари истехсолоти кишоварзй, инчунин коркарди махсулот, нигохдорй, кашо- нидан, фуруш, истехсоли техникаи кишоварзй, нурихои мине- ралиро дар бар мегирад. Кишоварзй дар Аврупо торафт хусусияти индустриявй гирифтааст. НАКЛИЁТ Аврупо наклиёти тараккиёфта дорад, дар он тамоми навъ- хои наклиёти хозиразамон амал мекунанд. Дар хаёти ичтимой-иктисодии Аврупо наклиёти автомобилй сахми калон дорад. Аз руйи дарозии роххои автомобилгард Фаронса (0,9 млн километр), Олмон (0,65 млн километр) ба катори дах мамлакати тараккикарда дохиланд. Дар ин чо, хусусан инкишофи наклиёти автомобилй назаррас аст. Аз чумла дар Олмон 42 млн, Италия 31 млн, Фаронса 28 млн, Англия 24 млн, Испания 16 млн автомобил дида мешавад. Дар Аврупо роххои автомобилии ахаммияти байналмилалидошта мавкеи хосса доранд. Масалан, рохи байналмилалии Лондон- Франкфурт-Вена-Белград-Истамбул. Дар хаёти халкхои назди сохилии Аврупо наклиёти обй аз кадим боз мавкеи мухим дорад. Дар Фаронса, Нидерландия, Ирландия, Англия, Норвегия, Дания аз 4/5 то 9/10 хиссаи бор- кашонй ба ин навъи накдиёт рост меояд. Дар Аврупо калонтарин бандархои чахон (Роттердам, Марсел, Гавр, Антверпен, Гамбург, Шветсия ва гайрахо) чойгир шудаанд. Мамлакатхои Аврупой Шаркй (гайр аз Мачористон (Венгрия)-ю Чумхурии Чех (Чехия) аз рохи обии бахрй дуранд. Рохи обии Дунай ахаммияти мухим дорад. Наклиёти рохи охан дар хаёти иктисодию ичтимоии мамлакатхои Аврупо холо хам ахаммияти калон дорад. Аз руйи электриконии роххои охан мамлакатхои Олмон, Фаронса, Италия, Лахистон дар чахон баъди Русия чойи дуюмро ишгол менамоянд. Аз нигохи зичии рохи охан ба хар 1000 км2 масохат Швейтсария ва Олмон дар чойи аввал меистанд. Ч,умхурии Чех (Чехия), Белгия, Мачористон (Венгрия), Лахистон (Полша) ва Словакия, Нидерландия бошанд, ба шабакаи зичи рохи охан дошта дохил мешаванд. Дар таркиби боркашонй хиссаи наклиётхои хавой ва кубурй торафт меафзояд. Марказхои калонтарини боркашонии хавой Лондон, Париж ва Франкфурти лаби Майн мебошанд. АЛОКАХОИ ИКТИСОДИИ БЕРУНА Кариб тамоми гуногунихои алокахои иктисодии беруна ба мамлакатхои Аврупо хос буда, кадимтарин ва пахншудатарину серхаракаттарини онхо савдои берунаи молу хизмат мебошанд. Суръати афзоиши тичорати берунаи ин мамлакатхо аз суръати афзоиши истехсолоташон пеш аст. Китъаи Аврупо маркази калонтарини тичорати хоричй буда, ба хиссаи он беш аз 40 дарсади тичорати чахонй рост меояд. Кисми асосии тичорати мамлакатхои Аврупо ахаммияти дохиликитъавй дорад ва хусусияти хоси он баланд будани хиссаи махсулоти тайёри саноатй мебошад. Дар содироти мамлакатхои мутараккии китъа (Олмон, Фаронса, Англия) махсулотхои тайёр 1/3 ташкил менамоянд. Тичорати байни мамлакатхои шаркй Аврупо ва Аврупои Еарбй солхои охир тамоюли дигар гирифтааст. Х,иссаи давлатхои мутараккй дар содироти чахонй чунин аст: Олмон 9,4 дарсад, Фаронса 6,3, Италия 5,4 дарсад, Англия 5,0 дарсад. Олмон дар китъаи Аврупо мамлакати асосии содиркунандаи молхои технологияи баланд мебошад. Мамлакатхои тараккикардаи Аврупо асосан ашёи хоми саноатй ворид намуда, махсулотхои тайёри саноатй, пеш аз хама, махсулотхои мухталифи саноати мошинсозй содир менамоянд. Мамлакатхои Аврупои Шаркй бошанд, бештар махсулоти мошинсозй ворид намуда, ашёи хому махсулоти нимтайёр содир мекунанд. Дар алокахои берунаи мамлакатхои Аврупо солхои охир хамкорихои илмию техникй, сармоябарорй ва муносибатхои пулию карзй мавкеи назаррасро ишгол менамояд. Солхои охир тичорати тарафайни мамлакатхои Аврупо бо мамлакатхои тараккикардаи чахон суръат гирифта, бо мамлакатхои ру ба инкишоф бошад, андаке суст шудааст. МАМЛАКАТХОИ МУТАРАОДИИ АВРУПОИ ТАРБИ Мавкеи географй. Дар каламрави ин нохия гурухи мам- лакатхое чудо шуда меистанд, ки холо хам дар хочагии чахонй мавкеи назаррас доранд. Аз нигохи географй ва хусусиятхои хоси таърихй, табий, хочагй дар Аврупои Барбй се зернохияро чудо кардаанд: Марказй, Шимолй ва Ч,анубй, ки онхо аз руйи масохат кариб баробар буда, аз руйи шумораю зичии ахолй аз хамдигар фарк доранд. Мамлакатхои ин нохия якчоя каламрави яклухтро ташкил медиханд. Каламрави онхо аз сохилхои бахрй Норвегия то бахрй Миёназамин (аз шимол ба чануб 5 хазор километр) кашол ёфтааст. Масохати умумии нохия 3, 7 млн км2 (2,5 дарсад майдони хушкй) буда, дар 24 давлати мустакил чойгир шудааст ва давлатхои минтакаро умумияти таърихй, муносибатхои сиёсию иктисодй бо хам алокаманд кардааст. Аз нигохи худудй ин мамлакатхо он кадар калон нестанд. Як катори онхо бо ном давлатхои «пакана» (микродавлат)-ро ташкил менамоянд (Андора, Ватикан, Лихтенштейн, Монако, Сан-Марино). Аз хама хурдтарини онхо Ватикан - дар микёси чахон вазни хос дорад. Дар мавкеи географй-иктисодии мамлакатхои Аврупои Гарбй се аломатро бармало хис кардан мумкин аст: 1) нисбатан яклухт будани каламраву бо хам хамсоягии наздик; 2) мавкеи наздибахрй доштан ва наздикй ба роххои бахрии серхаракат; 3) мавчудияти хукуки васеи бахрй бо мамлакатхои Аврупои Шаркй, ки барои тараккии хамкорихои умумй мусоидат мекунад. Мамлакатхои Аврупои Fap6il аз чихати сохти давлатй якхела набуда, онхо давлатхои буржуазии чумхуриявй, монар­ хия, конститутсионй, унитарй ва федеративй мебошанд. Ахолй. Шумораи умумии ахолии Аврупои Гарбй аз 390 млн нафар зиёд буда, афзоиши он суст аст. Вазъияти демографии нохия нисбатан номусоид аст. Дар баъзеи мамлакатхо холати депопулятсия (камшавии ахолй) мушохида карда мешавад. Тавлидшавй факат дар кисми чануби нохия (махсусан дар Испаниё) зиёдтар аст, ки онро ба таъсири зиёди дини насронй алокаманд менамоянд. Х,иссаи нохия дар системаи чахонии мигратсияи берунаи ахолй тагйир ёфтааст. Яъне Аврупои Гарбй дар гузашта (дав- рахои кашфиётхои бузурги географй) сарчашмаи мигратсия буда, айни замон ба маркази асосии эмигратсия табдил ёфтааст. Холо дар ин чо шумораи коргарони хоричй аз 15 млн нафар зиёд аст, онхо хукуки шахрвандй надоранд, коргарон мехмон («гастарбайтерхо») хисоб меёбанд. Ахолии нохия аз нигохи хайати миллй нисбатан якхела аст, бо вучуди ин, аз чихати этникй хархела мебошад. Ин холат дар давлатхои ду ва бисёрмиллата боиси мунокишахои миллй мегардад. Чунин нооромихои миллию этникиро дар Британия, Белгия ва Испания мушохида кардан мумкин аст. Ба нохияи Аврупой Еарбй чойгиршавии нисбатан зичи ахолй хос аст. Ба хисоби миёна дар 1 километри мураббаъ 1000 нафар буда, дар микёси дунё чойи якумро ишгол менамояд. Вале дар кисмхои чудогонаи нохия (байни шимолу марказ) зичии ахолй фарк мекунад. Аз хамин сабаб, ба ин нохия дарачаи баланди урбанизатсия хос мебошад. Аз се ду хиссаи ахолй (дар баъзе мамлакатхояш 4/5) дар шахрхо зиндагй мекунад. Шумораи умумии шахрхо чандин хазор буда, пайдоиши онхо аз замонхои Империяи Рими кадим ва асрхои миёна сарчашма мегирад. Хусусияти хоси агломератсияи шахрй дар шахрхои калон аз хад зиёд чамъ омадани ахолй мебошад. Шахрхои Лондон, Париж, Рейн, Рур аз кабили чунин шахрхои калон мебошанд, ки хар яки онхо зиёда аз як млн ахолй доранд. Агломератсияи Рур яке аз калонтаринхои дунё буда, дорой 9 хазор километри мураббаъ майдон мебошад. Он кариб 13 млн нафар ахолй, кариб 100 шахр, аз чумла 25 шахри калонтаринро дар бар мегирад. Дар баъзе кисмхои ин агломератсия зичии ахолй дар 1 километри мураббаъ то ба 5 хазор нафар расидааст. Солхои 70-80-уми асри XX, баъди афзоиши хеле зиёди шахрхои калон дар Аврупой Рарбй хам зерурбанизатсия o f o 3 ёфт, ки он на танхо шахрхои бо хам наздик, балки шахрхои нисбатан дур ва хатто дехотро муттахид намуд. Пайваста ба ин, васеъшавии агломератсияхои мегополисй ба миён омадаанд, ки онхо дорой 30-35 млн нафар ахолй мебошанд. Тавсифи умумии хочагй. Аксар мамлакатхои нохияи Авру- пои Гарбй ба гурухи давлатхои мутараккй мансубанд. Тавассути инкилоби саноатй дар Аврупой Рарбй он пешсафи капитализми чахонй гардид ва холо хам аз чихати иктидори иктисодй яке аз пуркувваттарин нохияхои чахон ба хисоб меравад. Симои хочагии Аврупой Гарбиро дар бозори чахонй мах­ сулоти саноат муайян мекунад. То Чанги якуми чахон Аврупой Fap6fi бо истехсоли махсулотхои босифати аз хдд мураккаб машхур буд, холо ба истехсоли махсулотхои начандон мурак- каббуда, ба монанди автомобил, дастгоху киштихои бахрй, тачхизоти идоравй, махсулотхои электротехникй машгул ме­ бошад. Х,оло баъзе сохахои технологиям мураккаб низ тараккй карда истодаанд. Географияи саноати Аврупои Гарбй зери таъсири геог­ рафияи сарватхои табий шароитхои табий шакл гирифтааст. Дар кисми шимолии он мавчуд будани канданихои фоиданоки металлй, сузишворй, дар чануб бештар чойгир шудани захираи металлхо ба саноати вазнин ва географияи он асос гузоштанд. Саноати сузишворию энергетики дар ибтидо пурра ба манбаъхои ангишти махаллй такя мекард. Дар миёнахои асри XX истихрочу истеъмоли ангишт кам шуда, чойи онро нафту газ ва атом гирифтанд. Макони бузурги истихрочи нафт акваторияи бахри Шимолй мебошад, ки аз он чо зиёда аз 180 млн тонна нафт ва 100 млрд м3 гази табий истихроч карда мешавад. Дар ин чо бештар аз 250 кон кашф карда шудаанд, ки бузургтаринашон Статфорд мебошад. Яке аз конхои калонтарини гази чахонй Слохтеран дар Нидерландия вокеъ гардидааст. Аврупои Гарбй талаботи худро бо нафт 1/3 хисса, бо газ 2/3 хисса конеъ мегардонад. Бокимондаашонро аз хорича (аз мамлакатхои ру ба инкишоф) мегирад. Вобаста ба воридкунии нафт корхонахои нафткоркунй асосан дар шахрхои бандарй ва кисман дар шахрхои дохилй сохта шудаанд. Географияи истехсоли энергияи баркй ба географияи хав­ захои ангишт, шахрхои калону бандархо мувофик буда, неру- гоххои баркии олавй бартарй доранд. Иншоотхои атомй аз 70 зиёданд. Дар аксари мамлакатхои нохия (гайр аз Норвегия ва Швейтсария) истгоххои баркии обй ахаммияти дувумдарача доранд. Дар Италияву Исландия аз энергияи гидротермалй (обхои гарми зеризаминй) низ истифода мебаранд. Саноати металлургияи Аврупои Гарбй хануз аз огози ИИТ пеш пайдо шуда, ба ашёи хоми дохилй такя мекард. Метал­ лургияи сиёх дар Англия, Олмон, Фаронса, Испания, Белгия, Шветсия ва Люксембург тараккй кардааст. Баъди Ч,анги якуми чахон марказхои калони ин соха дар шахрхои бандарй сохта ва васеъ карда шуданд. (Сабабашонро шарх дихед.) Нохияи калонтарини металлургияи сиёхи Аврупои Гарбй хавзаи Рур буда, дар он чо хар сол 25 млн тонна пулод гудохта 110 мешавад. Калонтарин комбината металлургии он дар шахри Дойсбург чойгир буда, дар як сол 10 млн тонна пул од истехсол менамояд. Дигар комбинати калону хозиразамон дар шахри Тарантой Италия чойгир шудааст, ки он 10 млн тонна икдидори истехсолй дорад. Саноати металлургияи ранга асосан дар мамлакатхое чой­ гир шудаанд, ки ашёи хом ва энергияи баркии зиёд доранд. Сохди мухимтарину инкишофёфтаи он саноати алюминий мебошад. Мошинсозй. Географияи ин сохаи авангард ба географини шахрхои калон ва агломератсияхои онхо мувофик меояд. Дигаргунихо дар географияи мошинсозй дар солхои охир хусусияти нави чойгиркуни пайдо кард ва ин хусусият дар хамачоя гардидани он зохир мегардад (дар шахрхои хурду миёна чойгиркунии сохахои илмталаби мошинсозй). Дар чойгиркунии он хусусиятхои хоси хар як зерсоха ба хисоб гирифта мешаванд. Масалан, дар Англия сохахои электротехника, электроника, дастгохсозй, рекетию кайхонй асосан дар шахри Лондон, автомобилсозй дар Бирменгем, тачхизоти бофандагй дар Манчестер, киштисозй дар Глазго чойгир карда шудаанд. Саноати химия. Географияи ин сохаро то Ч,анги якуми чахон чойгиршавии хавзахои ангишт муайян мекард. Баъди ба яке аз ашёхои хоми мухимми саноати химия табдил ёфтани нафт ва гази табий корхонахои онро дар сохили бахр ва дарё, дар шахрхои бандарй сохтанй шуданд. Марказхои калони саноати химия дар сохилхои Темза, Сена, Рейн, Элба ва Рона пайдо шудаанд. Саноати чангал. Хусусияти хоси ин соха дар заминаи ашёи хом чойгир намудани корхонахо мебошад. Бинобар ин, дар Шветсия ва Финляндия корхонахои чубкоркунй дар мавзеъхои серчангал сохта шудаанд. Ин мамлакатхо аз кадим боз макони асосии истехсолу содироти селлюлозаю когаз мебошанд. Саноати сабук. Яке аз шартхои чойгиркунии корхонахои ин соха дар махалхои серкоргар ва нохияхои истеъмолй чой- гиркунонии онхо мебошанд. Барои хамин, корхонахои ин соха дар тамоми мамлакатхои Аврупои Гарбй пахн шудаанд. Солхои охир корхонахои сохахои саноати сабук бештар дар нохияхои кувваи кории арзондоштаи чанубии Аврупо (Португалия) сохта шудаанд. Нохияхои саноатй. Дар Аврупой Гарбй то хол бартарй доштани нохияхои кухнаи саноатй мушохида карда мешавад. — i l l Масалан, нохияи саноатии Рур ба нохияи кухнатарин буданаш нигох накарда, холо хам яке аз нохияхои калонтарини ин нохияи саноатии Аврупо ба хисоб меравад. Кишоварзй. Шароити табиии Аврупой Fap6H барои тарак­ киёти кишоварзй нисбатан мусоид мебошад. Катъи назар аз ин, нохияхои алохидаи он ба шароити хоси худ аз якдигар фарк мекунанд. Дар кисми марказии Аврупо зироатхои минтакаи муътадил, дар чануби он зироатхо ва дарахтони мевадихандаи субтропикиро парвариш мекунанд. Сохахои асосии кишоварзй дар Аврупой Гарбй зироаткорй ва чорводорй мебошанд. Х,осилнокии гандум ба 60-70 ст/га мерасад,ки он дар чахон нишонаи баландтарин аст. Чорводорй дар аксари мамлакатхо сохаи тахассусёфта ба хисоб меравад. Сохаи чорводорй дар Дания ба дарачаи баланд инкишоф ёфтааст ва он сохаи тахассуси байналмилалии мамлакат хисо- бида мешавад. Дания дар микёси чахон яке аз макони асосии истехсол ва содироти равгану шир, паниру тухм ва гушти хук ба хисоб меравад. Сохаи зироаткорй талаботи ахолиро пурра таъмин менамояд ва дар як вакт заминаи мустахками хуроки чорво ба хисоб меравад. Холо дар зери таъсири зиёди табиию таърихй дар ин чо се навъи асосии кишоварзй ташаккул ёфтааст: 1) навъи шимоли Аврупой; 2) навъи миёнаи Аврупой; 3) навъи чануби Аврупой. Барои ду навъи аввал дарачаи баланди махсусгардонй ва барои навъи сеюм бартарй доштани зироаткорй ва бокимондаи заминдории феодалй хосанд. Сохаи мохидорй чун пештара дар иктисодиёти Норвегия, Дания, Исландия накши назаррас дорад. Дар нохияхои кухй чорводории чарогохй тараккй кардааст. Дар тараккй кардани кишоварзии Аврупо шароити табиии мусоид, дарачаи баланди молии махсулот, шабакаи зичи наклиёт ва истифодаи комёбихои илму техника мусоидат намудааст. НАКЛИЁТ Дар Аврупой Гарбй тамоми сохахои наклиёт амал мекунанд. Шабакаи географии наклиёти ин чо хеле мураккаб аст, асоси онро шохроххои самти арзию тулидошта ташкил медиханд ва онхо дорой ахаммияти байналмилалй мебошанд. Роххои обй низ самти тулию (Рейн) арзй (Дунай) доранд. Боркашонии солонаи дарёи Рейн 250-300 млн тоннаро ташкил ва Колумбия нисбатан тараккй кард. Ин боиси афзудани мах­ сулоти кишоварзй гардид. Давлатхои Перу, Боливия, Эк­ вадор, Салвадор, Гватемала кафомонда буда, муносибатхои нимфеодалй ва афзоиши босуръати ахолй сабаби кафомонии кишоварзй гардидааст. Дар Амрикои Лотинй аз замони мустамликавй боз хо- лати хочагидории калони помешикй (латифундияхо) бокй мондаанд, ки заминхои зиёдро нигох дошта, барои самаранок истифодабарии он монеъ мешавад. Миллионхо дехконон камзамин ва ё тамоман безамин мебошанд. Зироаткорй дар аксарияти давлатхои Амрикои Лотинй сохаи асосии кишоварзй ба шумор меравад. Дар заминхои киштшаванда зироатхои галладона, пеш аз хама гандум ва чуворимакка бартарй доранд. Чун давлатхои Африко зироат­ хои содиротй ва истеъмолй фарк мекунанд. Х,осили асосии зироати мухимми содироти кахваро плантатсияхои калони Бразилия, Колумбия, Гватамела, Салвадор, Коста-Рика ва Гаити медиханд. Какао, найшакар, пахта, тамоку, банан, дарахтони каучукдор хам зироатхои содиротй мебошанд. Давлатхои Колумбия, Коста-Рика, Эквадор, Гондурас, Панама калонтарин дар дунё истехсолкунандаи банан буда, онро ба ИМА ва Аврупо ба воситаи киштихои калони рефрижераторй содир мекунанд. Зироати мухимтарини кишоварзии Гайана, Куба ва Чумхурии Доминикан бошад, найшакар ба хисоб меравад. Х,оло дар Куба бештар аз 50 дарсад заминхои киштро найшакар ташкил медихад. Дар ин чо зиёда аз 150 завод соле бештар аз 5 млн тонна канд истехсол мекунад. Дар Мексика дар сархади ИМА пахта, гандум, шолй ва зироатхои дигарро, ки ба содирот мераванд, парвариш мекунанд. Дар байни зироатхои содиротии Пампаи Аргентина гандум ва чуворимакка мавкеи махсусро ишгол мекунанд. Дар хочагихои майдаи нохияхои дохилй ба сифати зиро­ атхои истеъмолй чуворимакка ва лубиё парвариш менамоянд. Картошка, маниок ва рустанихои равгандор низ мекоранд. Ба сохаи чорводорй аз 1/3 кисми махсулоти кишоварзии нохия рост меояд. Чорводорй дар Аргентина, Уругвай ва Парагвай сохаи мухим мебошад. Вобаста ба шароитхои табий чорводорй дар Амрикои Лотинй тамоилхои хос пайдо кардааст. Масалан, дар Пампаи Аргентина ва Бразилия чорвои калони шохдор, дар Патагония гусфанд ва дар чарогоххои баландкухи Я П саноат дар Англия ва Олмон сабаби пайдоиш ва пахншавии боронхои кислотагй гардиданд. Он ба майдони васеи чангалхо сироят кард, микдори зиёди мох,их,о ва дигар организмхои кулу бахрхоро (махсусан, дар Шотландияю Норвегия, Шветсия) махв кард. Дарёи ифлостарини дунё Рейн мебошад, ки дар сохилхои он 25 млн нафар ахолй зиндагй мекунанд. Дар ин чо аз 2/3 хиссаи иктидори истехсоли саноати химия ва силсилаи неругоххои баркии атомй сохта шудаанд. Онхо ба берун микдори зиёди оби партовй (ифлосшуда) мебароранд, ки хаво, об, Заминро ифлос месозанд. К,атъи назар аз чорабинихои бисёри хифзи мухити атроф, ки солхои охир аксари мамлакатхои нохия ба амал мебароранд, вазъи экологии ин чо холо хам мураккаб аст. Давлатхои Аврупои Гарбй аз чихати тараккиёти иктисодй аз якдигар кам фарк мекунанд. Вале дар байни онхо давлатхое хастанд, ки на танхо ба вазъи иктисодию сиёсии Аврупои Гарбй, балки дар бобати халли масъалахои сиёсию иктисодии чахон таъсири калон доранд. Инхо Олмон, Фаронса, Англия ва Италия мебошанд. Савол ва пурсиш 1. Аз руйи харитаи сиёсии Аврупои Гарбй ва маълумотхои ракамй масохату ахолй, таркиби сиёсию географии нохияро тавсиф дихед. Мамлакатхои аз нигохи майдон, шумораи ахолй, сохти идоракунй бо хам монанду фаркиятдорро чудр кунед. 2. Чаро хиссаи Аврупои Гарбй дар шумораи умумии ахолии чахон кам шудааст? 3. Сабабхои дигаргунихои дар чойгиршавии сохахои саноати Аврупои Fap6il баамаломада дар чист? 4. Сабабхои асосии мураккабшавии масъалахои экологй чй? 5. Оид ба ландшафтхои антропогенй ва ёдгорихои таърихии Аврупои Гарбй чихо медонед? 6. Тафовутхои нохиявй ва сиёсати нохиявии давлатхои Аврупои Гарбй дар чй зохир мегарданд? Худатонро санчед 1. Чаро мамлакатхои Аврупо дар асри XX пешсафии худро аз даст додаанд? 2. Симои хочагии мамлакатхои тараккикардаи Аврупоро кадом сохахо муайян мекунанд? 114 — вазъияти хавфноки экологи дар шахрхои калони саноати ва агломератсияхои бузург боиси хавотирй шудааст. Масалан, дар Мехико 3,5 млн автомобил вучуд дорад. Онх,о дар якчоягй бо корхонахои саноатй вазъи хавои атмосфераро дар холати ногувор нигох дошта, ифлосии х д в о аз холати мукаррарй панч-шаш маротиба зиёд аст. Ифлосшавии обхои кулу дарёхо низ ташвишовар мебошад. Ба ин хотир хукуматхои аксари давлатхои минтака солхои охир ба масъалаи хифзи табиати атроф диккати чиддй медиханд. Савол ва супориш 1. Чаро ин минтакаро Амрикои Лотинй меноманд? 2. Аз руйи харита кисмат (субрегион)-хои асосии Амрикои Лотиниро чудо кунед. 3. Аз кадом намуди захирахои табий Амрикои Лотинй бой аст? 4. Дар харитаи контурй конхои калонтарини нафту газ, ангишт, маъдани охан ва металлхои рангаро тасвир намоед. 5. Таркиби этникии ахолии Амрикои Лотинй чй гуна аст? (j. Дар харитаи контурй тарзи чойгиршавии ахолиро вобаста ба омилхои пайдоиши этникй тасвир намоед. 7. Афзоиши агломератсияхо дар Амрикои Лотинй ба кадом сабабх,о алокаманд аст? X. Кадом сохахои саноатй дар Амрикои Лотинй бештар ин­ кишоф ёфгаанд? 9. Аз руйи харита марказх,ои мух,имми саноатиро нишон дихед ва дар харитаи контурй тасвир кунед. 10. Сохаи кишоварзии минтака ба кадом намуди зироат таъсис ёфтааст? 11. Дар харитаи контурй нохияхои асосии зироаткорию чорводорй ва намуди зироатхои содиротшавандаро бо ранги баланд тасвир кунед. 12. Бо кадом давлатхо равобити хоричии Амрикои Лотинй ривоч ёфтааст? Сабаб? Худатонро санчед 1. Бартарй доштани забонхои аврупой дар Амрикои Лотинй дар чист? 2. Сабаб дар чист, ки се давлати бузурги Амрикои Лотинй - Аргентина, Бразилия ва Мексика хиссаи асосии истехсолоти саноатиро дар минтака ташкил медиханд? парлумони мулкдорихо ба хукумати федератсия итоат ме­ намоянд. Мавкеи иктисодию географии Олмон дар маркази Аврупо симои онро хамчун чоррохаи роххои охану автомобил ва хавой ифода кардааст. Мухимтарини онхо рохи самти арзидошта буда, рохи кутохтарин аз Аврупои Барбй ба тарафи шарк аст. Баромади бевоситаи Олмон ба бахри Шимолй накши махсусро мебозад, зеро дар сохили ин бахр бандархои ахаммияти чахо- нидошта чойгир шудаанд. Аз бандарй Роттердами Нидерландхо низ истифода мебаранд. Дарёхои Рейн ва Рона воситаи мухимми боркашонй аз бахр ба дохили мамлакат ва баръакс мебошанд. Хама давлатхои хамсояи Олмон давлатхои тараккикарда мебошанд. Ахолй. Аз руйи шумораи ахолй Олмон дар Аврупои Барбй яке аз пешсафхо буда, вале афзоиши табиии ахолй нисбатан паст аст. Баъди Ч,анги дуюми чахон дар натичаи аз дигар давлатхо, аз чумла аз Аврупои Шаркй баргаштани немисхо микдори ахолй афзуд. Ч,ойгиршавии ахолй, таркиби шугл ва хайати синфии он симои индустриявй доштани мамлакатро ифода менамоянд. Зичии миёнаи ахолй ба хар як километри мураббаъ бештар аз 230 нафар буда, дар нохияхои саноатй (махсусан дар нохияи Рур) ин нишондиханда ба 1000-2000 нафар мерасад. Аз руйи дарачаи урбанизатсия Олмон дар микёси чахон яке аз аввалин чойхо (бештар аз 80 дарсад)-ро ишгол менамояд. Агломератсияи шахрии хавзаи Рур аз калонтаринхо буда, дар гирду атрофи Эссен, Дортмунд ва дигар марказхои калон даххо шахру махалхои коргарнишин бо хам якчоя шудаанд. Онхо агломератсияи хеле бузургро ташкил намудаанд, ки даххо километр кашол ёфта, бештар аз 5 млн нафар ахолй доранд. Мавчудияти корхонахои калони зиёди саноатй ва ахолии зиёд масъалахои мураккаби экологиро ба миён овард. Махсусан, хаво ва обхои дарёхои Рейну Рур ифлос шудаанд. Таркиби шугли ахолй бо он фарк мекунад, ки аз панч ду хиссаи ахолии аз чихати иктисодй фаъол дар саноат, сохтмон ва косибй машгули коранд. Ин нисбат ба сохаи кишоварзй кариб 8 баробар зиёд аст. Солхои охир хиссаи ахолии дар сохаи хизмат шуглдошта бо суръати хеле баланд меафзояд. Коргарону хизматчиён ва ашхоси музди ками мехнатги- ранда, оммаи дехконону косибон 95 дарсади ахолиро ташкил Хочагй. Бразилия яке аз мамлакатхои пешсафи олами ру ба инкишоф аст. Вай ба мамлакатхои нави саноатй мансуб буда, аз чихдти хачми махсулоти дохилй ба хар сари ахолй дар Амрикои Лотинй дар чойи аввалу дар олами ру ба инкишоф дар чойи дуюм (баъди Хдндустон) буда, дар катори дах маркази хочагии чахонй карор гирифтааст. Бразилия пеш мустамликаи португалихо буд. Дар ибтидо мустамликадорон ба истифодаи чангалхо шуруъ намуданд (барои тайёр кардани рангу бор). Баъдтар найшакарпарварй cap шуд. Ин соха дар кисми шимолу шаркии мамлакат ба рох монда шудааст, ки ба тараккиёти он шароитхои табий мусоидат менамоянд. Тамоми асри XVII даври азхудкунихои конхои тило буд. Ин соха асосан дар Минас-Жейрас инкишоф ёфт. Миёнаи асри XIX ташкил намудани плантатсияхои кахва огоз ёфта, мавзеи Сан-Паулуро дар бар гирифт. Баъди ин чорабинихо васвасаи каучуку какао cap шуд. Хамин тарик, дар тули як аср сохаи тахассуси чахонии хочагии Бразилия хамеша дигар мешуд. Холо Бразилия мамлакати тараккикардаи чахони сеюм буда, хар сол зиёда аз 2 млн автомобил мебарорад ва истехсоли навъхои махсулоти электротехникй, электроника ва дигар навъхои дарачаи баланди тараккиёт ба рох монда шудааст. Саноати калони харбии тараккикарда ва неругоххои обию баркии дар чахон калонтарин бунёд кардааст. Аз руйи истехсоли кахва, найшакар, банан дар чахон чойи аввал ва аз руйи истехсоли равгани лубиёй ва афлесун (баъди ИМА) чойи дуюмро ишгол мекунад. Бо вучуди ин, таркиби сохавии иктисодиёти мамлакат холо хам ба таври кофй такмил наёфтааст. Ин холат, кабл аз хама ба хочагии кишоварзии он хос асту майдонхои хеле фаррохро зироатхои камхосил банд кардаанд. Ба иктисодиёти Бразилия бухрони молиявии соли 1998 ва минбаъд солхои 2008-2009 таъсири манфй расонид (аз кучо cap задани ин бухронро ба хотир оред). Бразилия чойгиршавии хочагию ахолии навъи наздиукёнусй дошта, аз 9/10 хиссаи сохахои истехсолоту ахолй дар 300-350 километр пахнии назди укёнус чойгир шудаанд. Кисми дохилии мамлакат камахолй ва суст азхудкардашуда аст. Зичии ахолй дар Рио-де-Жанейро нисбат ба Амазония 800 баробар зиёд аст. Нохияи байни Рио-де-Жанейро, Сан-Паулу, Белу-Оризонтиро «секунчаи саноатй» меноманд ва хар кадом «кулла»-и ин нохия тахассусу симои хоси худро доранд. 317 Саноат. Бештар аз сад сол кдбл аз ин захирахои табиии Олмон, ба монанди ангишт, намакхои калий, ошй, маъдани охан ба тараккиёти сохахои энергетикаю химия, саноати металлургия ва мошинсозй асос гузошта буданд. Энергетикаи он то миёнаи солхои 60-уми асри XX асосан ба ангиштсанг такя мекард, барои он ки захираи ангишти он хеле калон аст. Х,оло 3/4 хиссаи истихрочи он ба хдвзаи Рур рост меояд. Дар нохияи Кёлн ангишти сиёхтоб бо усули кушод истихроч, карда мешавад. Он ашёи хоми саноати химия ва сузишворй ба хисоб меравад. Кисми зиёди неругоххои баркии олавй дар хдвзах,ои ангишт чойгиранд. Вале дар шароити ИИТ истихрочи ангишт якбора кам шуда, хиссаи нафту газ дар баланси энергетики афзуд. Дар айни замон он 60 дарсадро ташкил менамояд. Дар Олмон неругоххои баркии атомй (дар заминаи маъдани урани махаллй) амал мекунанд. Бо карори нави хукумати Олмон минбаъд фаъолияти неругоххои атомй дар мамлакат катъ карда мешавад. Металлургияи сиёх асосан дар заминаи маъдани охани аз хорич кашондашуда (воридотй) амал мекунад. Кисми зиёди истехсоли чуяну пулод ва кироя ба заводхои Рур, Айзен- хюттенштадт ва хавзаи Саара рост меояд. Ин корхонахо сикли пурраи истехсолй доранд. Аз солхои 60-уми асри XX инчониб ин соха ба бандархо майл пайдо намудааст. Аз сохахои металлургияи ранга саноати алюминий, мис фарк карда меистад ва он асосан ба ашёи хоми воридотй кор мекунад. Ч р й г и р к у н и и корхонахои ин сохахо ба географияи неругоххои баркй (Кёлн, Рур) мувофикат менамоянд. Мошинсозй сохаи инкишофёфтаи саноат буда, аз руйи истехсоли мошинхо Олмон танхо аз ИМА кафо меистад, аммо аз руйи содирот дар микёси чахон чойи якумро ишгол мекунад. Аксари ширкатхои мошинсозй аз доираи мамлакат берун фаъолият менамоянд. Масалан, ширкати «фолксваген», ки яке аз калонтарин ширкатхои мошинсозй ба хисоб меравад, дар як катор мамлакатхо корхонаи муштарак дорад ва зиёда ба сад мамлакат автомобил мефурушад. Махсулоти мошинсозии вазнин, мухаррикхо, локомотиву тачхизотхо ва техникаи нави харбй дар Чднубу Гарб истехсол карда мешаванд. Марказхои асосии мошинсозй дар Дюсселдорф, Кёлн, Штутгарт, Мюнхен, Дрезден, Карл Маркс-штадт вокеъ гардидаанд. Макони асосии киштисозй шахри Гамбург мебошад. Саноати химия яке аз тараккиёфтатарин сохаи саноат буда, аз руйи хачми умумии истехсоли махсулоти он Олмон баъди ИМА ва Ч,опон дар чойи сеюм ва аз руйи содироти он дар микёси чахон дар чойи аввал меистад. Нохияхои калони саноати химия Рур, Галле, Гамбург, Бавария мебошанд. Махсулоти асосии он рангубор, нурихо, дорувор, махсулоти нафту химия мебошад. Кишоварзй. Аз чихати истехсоли махсулоти ин соха Олмон аз Фаронса ва Италия кафо меистад, вале аз руйи суръатнокй ва махсулнокй аз дарачаи миёнаи мамлакатхои Аврупои Гарбй пеш меистад. Олмон аз руйи дарачаи таъминоти мошинхои кишоварзй ва истифодаи химикатхо яке аз чойхои аввалро ишгол менамояд. Иклими Олмон аз икдими укёнусй ба континенталй гузаранда буда, имконият медихад, ки дар мамлакат тамоми зироатхои минтака муътадил парвариш карда шаванд. Хокаш дорой хусусияти хосилхезии миёна мебошад. Дар заминхои кишт аз нурихои химиявй васеъ истифода мебаранд. Дар заминдории Олмон шакли ичораи сармоядорй (пулй) ва заминдории сармоядорй хос аст. Заминдорони калон низ хастанд. Дар натичаи ракобат хочагихои калону миёна хочагихои хурди дехкониро танг намуда, бархам медиханд. Дар таркиби кишоварзии Олмон сохаи чорводорй афза- лиятнокй дорад. Аз панч чор хиссаи арзиши махсулоти кишо­ варзй ба чорводорй рост меояд. Саршумори хук ва чорвои калони шохдор зиёд буда, хочагихои ширчуш даромади зиёд мегиранд. Дар тамоми нохияхо чорводорй бо зироаткорй омезиш ёфта, зироаткорй ба чорводорй хизмат мекунад. Шудгор 1/3 заминхои киштро ташкил менамояд. Зироатхои асосй гандум, рож, чав, сулй буда, гандуму рож хамчун хурокворй, чав барои истехсоли пива, сулй барои хуроки чорво истифода мешаванд. Картошка ва лаблабупарварй дар аксари нохияхо пахн гардидааст. Истехсоли махсулоти кишоварзии ватанй аз панч чор кисми талаботи мамлакатро конеъ мегардонад, аз чумла бо гандум, канд, гушти гов, панир ва равгани маска ахолй пурра таъмин мебошад. Наклиёт. Каламрави Олмонро шабакаи зичи роххои нак- лиётй фаро гирифтааст. Махсусан нохияи саноатии Рур бо шабакаи зичи роххо фарк мекунад. Аз руйи боркашонии рохи охан Олмон аз Фаронса кафо, аз Англия ду баробар, аз Италия чор баробар пеш аст. Боркашонии аз хама зиёд дар нохияи Рур ба назар мерасад. Расми 8. Харитаи щтисодии Олмон Наклиёти автомобилй холо нисбат ба наклиётй рохи охан бештар бору мусофир мекашонад. Накдиёти оби хдм дар хаёти хочагии Олмон ахаммияти калон дорад. Аз панч як хиссаи борхои дохилй ба воситаи дарёхо ва ка- налхо кашонида мешаванд. Гиреххои асосии наклиётй Гамбург, Мюнхен, Кёлн мебошанд. Тафовутхои иктисодию географй. Солхои охир тавассути якчоякунии ду давлати немисй нобаробарихои каламравии тараккиёт мушохида карда мешаванд. Мутобикшавии хочагии заминхои шаркй ба шароити гарбй сабаби дар шарк камшавии истехсолоти саноатй гардид. Кисми гарбии мамлакат нисбатан тараккиёфта мебошад. Нохияхои гарб, чануб ва шимолу шарк аз хамдигар фарк мекунанд. Кисми гарб аз хама тараккикарда буда, нохияи саноатии Рур дар хамин чо чойгиранд. Он танхо 1/25 кисми масохати мамлакатро дар бар гирифтааст. Дар он 1/5 хиссаи ахолй истикомат мекунад ва 1/3 кисми корхонахои саноатии мамлакат чойгир карда шудаанд. Шахрхои калони он Эссен, Дуйсбург, Дюсселдорф мебошанд. 120 Дар кисми чануб сохахои электротехника, мошинсозии дакик, дастгохсозии электронй, саноати химия, бофандагй, хурокворй тараккй кардаанд. Шахри аз хама калонтаринаш Мюнхен аст. Шимолу шаркй кисми гарбй мамлакатро нохияи кишоварзй номидан мумкин аст. Дар хамвории Олмонй Шимолй чорводории тамоили ширй ва кисман гуштй парвариш карда мешаванд. Аксари майдонро чарогоху маргзор, алафдарав, кишти зироатхои хуроки чорво ташкил медиханд. Дар ин чо, инчунин истихрочи ашёи хоми минералй низ вучуд дорад. Шахрхои калонаш Гамбург, Волфсбург буда, ба воситаи онхо тичорати берунии Олмон ба амал бароварда мешавад. Заводхои калони «Фолксваген» дар хамин чо мебошанд. Кисми шаркии Олмон (собик Олмонй демократй) низ нохияхои тафовутнок дорад. Дар кисми чанубу гарб ва чануб мачмуаи мураккаби хочагй ташкил ёфтааст. Дар ин чо саноат бартарй дошта, кишоварзии интенсивй тараккй кардааст. Агломератсияхои калони шахрй дар атрофи Лейптсиг, Галле, Дрезден ба вучуд омадаанд. Дар кисми марказ ва шарк истихрочи ангишт, истехсоли неруи барк, металлхои сиёх, истехсоли махсулоти электронию радиотехники, химиявй, дастгохсозй, полиграфй, дузандагй тараккй кардаанд. Пойтахти Олмон шахри Берлин дар хамин чост. Округхои шимоли ин чо «дарвозаи бахрй» ба хисоб мераванд. Алокахои иктисодии хоричй. Олмон кариб бо тамоми мам­ лакатхо алокаи тичоратй дорад. Аз руйи содирот дар чахон дар чойи дуюм меистад. Бештар аз 56 дарсади содироташ ба хиссаи автомобилсозй, мошинсозии умумй, молхои химиявй ва электроники рост меояд. Аз руйи содироти махсулоти бофандагй дар чахон пешсаф буда (11 дарсад содироти чахонй), аз руйи содироти либоси тайёр баъди Чину Италия дар чойи сеюм, аз руйи махсулоти кишоварзй баъди ИМА, Фаронса, Голландия дар чойи чорум меистад. Олмон мамлакати воридотчии калони дунё аст. Шарикони калони тичоратии Олмон Фаронса, Италия, Англия, ИМА, Австрия, Голландия, Дания, Белгия ва Люксембург мебошанд. Савол ва пурсиш 1. Ба мавкеи иктисодию географии Олмон бахо дихед. 2. Таркиби шугли ахолии Олмонро бо яке аз мамлакатхои Ав­ рупои Гарбй мукоиса намоед. 3. Тафовуташ дар чист? 4. Нохияхои зичахолй ва агломератсияхои калони шахриро чудо кунед. 5. Нохияхои асосии металлургия, мошинсозй, химияро муайян намоед. Хусусияти чойгиркунии ин сохахо дар чист? 6. Хиссаи Олмонро дар истех,солоти саноати «Хдфтгона» мукоиса намоед. 7. Сохахои асосии саноати хавзаи Рур ва шахрхои атрофи он кадомхоянд? 8.Тафовутхои иктисодию географии кисмхои мамлакат ро номбар кунед. Сабаби ин тафовутхо дар чист? 9. Руйхати молхои содиротию воридотии Олмонро тартиб дода, онро шарх, дихед. Худатонро санчед 1. Мавкеи Олмонро дар чахонй имруза чй муайян мекунад? 2. Мавкеи он дар иктисодиёт ва сиёсати чахон чй гуна аст? А з нигохи шумо Чаро Олмон баъди чанги харобиовар ба зудй ба катори мамлакатхои хафтгона дохил гардид? Сабабашро шарх дихед. Оё дар оянда мавкеи сиёсй, иктисодй ва харбии Олмон тагйир меёбад ё не? АНГЛИЯ Масохаташ - 244,1 хазор км2. Ахолиаш - 60,7 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Лондон. Забони давлатй - англисй. Вохиди пулй - фунт-стерлинг. Хайати каламрав ва мавкеи иктисодию географй. Англия дар чазирахои Британй чойгир буда, ба хайати он Англия, Шотландия, Уэлс ва Ирландияи Шимолй дохиланд. Номи Британияи Кабир аз номи чазираи калонтарини он, Англия аз хисоби таърихи давлат гирифта шудааст. Мавкеи дазиравии он ва хамдигарро бурида гузаштани роххои байналмилалии обию хавой барои мамлакат шароити мусоид ба миён оварданд. Хусусан роххои бахрй ба Англия имконият медиханд, ки бо бисёр мамлакатхои чахон равобити иктисодй дошта бошад. Алокахои бисёртарафаи берунаро мухайё кардаанд. Ахолй. Шумораи ахолии Англия то асри XX босуръат меафзуд. Солхои охир пастшавии суръати афзоиши ахолй ба назар мерасад. Мегуянд, ки дар Англия холати пиршавии миллат фаро расидааст. Сабаби он камшавии таваллуди табий ва афзоиши хиссаи ахолии калонсол аст. Барои Англия дарачаи хеле баланди урбанизатсия хос аст. Аз панч чор хиссаи ахолй сокини шахр буда, аз нисф зиёди он дар шахрхои калону агломератсияхои шахрй зиндагй мекунанд. Калонтарини онро Лондони Калон ба вучуд овардааст, ки шумораи ахолии он зиёда аз 12 млн нафар аст. Вобаста ба зиёдшавии урбанизатсия вазъи экологй тезу тунд гардидааст. Шакли асосии сокиншавии дехот махалхои чудогонаи фермерй мебошанд. Хайати синфии ахолй бо хиссаи хеле баланди коргарони кироя фарк мекунад. Ахолии аз чихати иктисодй фаъол аз 90 дарсад бештар аст. Аз ин камтар аз як дарсад ба кишоварзй рост меояд. Дар байни зиёиён шумораи коркунони сохаи бонкй ва идоравй зиёд буда, онхоро клеркхо ё «гиребонсафед»-хо меноманд. Табакаи буржуазия ва фермерхо каманд, зиёда аз 3 дарсади ахолии мамлакатро буржуазияи калон ва лендлордхо ташкил додаанд, ки хокимияти сиёсй ва нисфи даромади миллй дар ихтиёри онхо мебошад. Англия нисбатан мамлакати якмиллата мебошад, 4/5 кисми ахолиро англисхо, бокимондаро шотландихо, ирландихо, уэлсхо ташкил менамоянд. Ин халкиятхо урфу одат, маданияти каблии худро нигох доштаанд. Онхо дину мазхабхои гуно- гунро парастиш (ирландихо асосан католикй, шотландихо протестанта, англисхо пайрави калисои англичанй) мекунанд. Байр аз халкхои мукимй инчунин 1800 хазор коргарони хоричй - хиндухо, покистонихо, арабхо, чинихо ва африкоихо зиндагй менамоянд. Сохти давлатии Англия монархияи конститутсионй буда, сардори давлат шох мебошад, аммо дар амал хокимият ------- = 123 дар дасти сарвазир мебошад, ки онро интихоб менамоянд. Англия рохбари бо ном «Иттиходия»-и собик доминианхо ва мустамликахо мебошад, ки холо мустакил гардидаанд. Тавсифи умумии хочагй. Ч,анги дуюми чахон ба хочагии Англия бетаъсир намонд. Як катор шахрхои саноатй вайрон шуда, алокахои тичоратии берунй канда шуданд. Тули солхои баъдичангй он аз тамоми мустамликахояш махрум гардид. Мухточии иктисодию молиявиаш ба ИМА афзуд. Х,оло Англия мамлакати мутараккии дунявй буда, дар таркиби хочагиаш саноат бартарй дорад. Дар истехсоли махсулоти саноати чахон мавкеи мухимро ишгол менамояд. Аз се ду хиссаи тамоми махсулоти саноатии он ба саноати вазнин рост меояд. Дар солхои охир сохахои анъанавии саноат - истехсоли ангишт, бофандагй, киштисозй тамоюли пастравй пайдо кардаанд. Суръати тачхизонии корхонахо бо техникаи нав суст гардид, ки ин сабаби пастшавии суръати афзоиши саноат гардид. Сохдхое, ки пешрафти онхо ба ИИТ алокаманданд, бо суръати нисбатан баланд тараккй мекунанд. Ба ин сохахо саноати атомй, электронию электротехники ва нафтохимиявй дохил мешаванд. Хусусияти хоси тараккии иктисодиёти баъдичангии Англия дар зери таъсири давлатй-монополистй гузаштани он аст. Давлат дар ширкатхои калон иштирок намуда, шахтахои ангишт, наклиёт, неругоххои баркии калонро дар ихтиёри худ доштааст. Харочотхои ахолии аз чихати иктисодй фаъол дар сохаи кишоварзй аз хама кам аст, вале ин соха симои интенсивй дошта, нисфи талаботи мамлакатро бо хурокворй таъмин менамояд. Хусусияти дигари иктисодиёти Англия ба савдои беруна вобаста будани он мебошад. Саноати мамлакат асосан ба ашёи хоми воридотй такя мекунад, вале кисми зиёди махсулоти тайёр содир карда мешавад. Саноат. Заминаи табиии саноати мамлакат мустахкам нест (гайр аз захираи ангишт). Солхои охир дар бахри Шимолй захираи калони нафту газ кашф карда шуда, ба истифода дода шуд ва мамлакат дар ин чода дар Аврупои Fap6H дар чойи аввал меистад. Захирахои намак, каолин низ зиёданд. Захирахои маъдани охан талаботи мамлакатро конеъ мегардонанд. Захирахои обй ахаммияти энергетики надоранд. Манбаи асосии энергия ангишт, нафту газ мебошад, як кисми онхо аз Алчазоир оварда мешавад. Хиссаи энергияи атомй низ назаррас аст. Англия дар байни давлатхои мутаракдй аз чихати истехсоли неруи барк (12,5 дарсад) мавкеи калонро иютол менамояд, факат аз ИМА ва Ч,опон кафо мемонад. Металлургияи сиёхи Англия дар заминаи ангишти коксди- хандаи махаллй ва маъдани охани воридотй (аз Канада, Либерия, Шветсия) кор мекунад. Марганетс ва дигар металлхои лозимию оханпораро низ аз хорича меоварад. Марказхои асосии металлургия нохияхои наздисохилй (Уэлси Ч,анубй, Шимолу Шарк) мебошанд. Металлургияи ранга бештар чойгиршавии наздисохилй дорад. Дар таркиби саноати Англия машинасозй чойи аввалро ишгол менамояд. Хусусан сох,ахои ба содирот нигаронидашуда хеле тараккй кардаанд. Ба ин дастгохсозй, истехсоли тачхизоти электроникаю электротехники, автомобил, тракторхо дохил мешаванд. Барои содирот солхои охир моделхои нави мо- шинхои сабукрав истехсол карда мешаванд. Дар ин чода Ч,опон ракобатчии пурзури Англия мебошад. Дар мошинсозии мамлакат мавкеи сармояи ИМА пурзур аст. Аз панч як хиссаи дастгохсозиро фирмахои амрикой дар ихтиёри худ медоранд. Солхои охир хиссаи сармояи Цопон ва мамлакатхои Араб зиёд шудааст. Саноати химия дар заминаи коркарди нафт бештар нахи синтетики истехсол менамояд. Мачмуахои нафту энергохимиявй дар шахрхои бандарй - Лондон, Ливерпул, Шотландия, Шимолу Шарк чойгир карда шудаанд. Саноати сабуку (бофандагй) хурокворй дар хаёти иктисодии мамлакат низ накши назаррас доранд. Кишоварзй. Шароити табиии Англия бештар барои чор- вопарварй мусоидат мекунад. Иклими бахрии муътадил на дар хама чо имконияти парвариши гандумро мусоидат менамояд. Дар махалхои аз 600 м аз сатхи бахр баландбуда ва гарбии Англия аз сабаби зиёд будани намнокй гандум пухта намерасад. Вале маргзорхои табий кариб дар хама чо дар тули тамоми сол хамеша сабзанд. Дар кишоварзй заминдории калони помешикй бартарй дорад. Лендлордхо, баъзе саноатчиёни бой ва савдогарон кисми зиёди заминхоро, ки кисман барои шикор, паркхо ва майдонхои варзишй истифода мешаванд, дар ихтиёри худ доранд. Помешикон аслан дар сохаи кишоварзй мехнат на- карда, заминро ба ичора медиханд. Кисми зиёди махсулоти кишоварзиро хочагихои калони фермерию ичоравй, ки онхо кисми зиёди саршумори чорворо низ сохибанд, истехсол менамоянд. Сохаи асосии кишоварзй чорводорй буда, заминаи мус- тахками хурока дорад. Ба чарогоххо нурихои минералй дода, алаф медараванд, ба чорво хурокхои омехта, бехмевахо дода, фак,ат дар мавсими кутохи зимистон дар огил нигох медоранд. Хочагихои ба истехсоли шир махсусгардонидашуда бартарй доранд. Хадафи асосии зироатчигию чорводорй ахолиро бо хурока таъмин кардан аст. Аз 2/3 кисми майдони киштро зироатхои хуроки чорво ишгол менамоянд. Аз галладонагихо дав, гандум, сулй, аз рустанихои техникй лаблабуи канд кишт менамоянд. Талаботи ахолии шахр сабаби тараккй ёфтани сабзавоткорию богдорй гардидааст. Мохипарварй хам дар хочагии Англия ахаммияти калон дорад. Бандархои асосии мохидорй дар сохили шаркии мамлакат чойгиранд. Истихрочи нафт дар бахрй Шимолй обро ифлос намуда, ба захирахои мавчудоти биологии бахр, аз чумла ба мохиён зиёни калон овардааст. Наклиёт. Дар боркашонии дохилй мавкеи накдиёти авто- мобилй бештар буда, тавассути ракобати он кисми роххои охан бекор мемонанд. Шохроххои асосии наклиётй дар Лондон, Бирменгем, Манчестер пайваст мешаванд. Англия сохиби флоти бахрии тичоратй ва мусофиркашон аст. Флоти бахрй харакати каботажй низ дорад. Наклиёти хавой низ хеле тараккй кардааст. Тафовутхои иктисодию географй. Аз чихати тафовути икти­ содй каламрави Англияро ба чор нохияи калон таксим кардаанд: 1. Чанубу Iмарки. ки онро Англияи Сабз хам номидаанд. Дар ин чо нури Офтоб бештар меафтад ва микдори боришот кам аст. Ин барои ба нохияи асосии кишти зироатхои техникй ва галладонагй табдил ёфтани он мусоидат намудааст. Дар мавзеъхои ба Лондон наздик богу обчакорй, дар назди Ла- Манш чорводорй бартарй доранд. Ин чо чорво кдсман тахти назорати «электрочупон» чаронида мешавад (симхои кувваи ками чараёндошта барои ба дигар тараф гузаштани чорво монеа мешаванд). Солхои охир дар ин чо корхонахои саноатй комат рост кардаанд. Дар сохил заминахои харбй, бандархо, курортхо чойгиранд. Калонтарин бандари одамкашонй Саутгемитон низ дар хамин чо вокеъ гардидааст. > ? б ---------- - 2. Кисми маркази. Дар ин чо аввалин бор дар чахон саноати ангишт ва фабрикаю заводхои металлурга, металлкоркунй, бофандагй пайдо шуда буданд. Имруз хдм дорой сохахои кух,наю нави саноатй мебошад. Шахри Бирменгем ва шахрхои гирду атрофи он бо гуногун будани мошинсозии худ фарк мекунанд. Сохди бофандагй то имруз тахассуси асосии Ман­ честер, истехсоли пулоди хушсифат тахассуси Шеффолд ба хисоб мераванд. Киштисозй низ тараккй кардааст. Шахри Ливерпул баъди Лондон бандарй дуюми боркашонии Англия ба хисоб меравад. 3. Уэлс. Дар кисми кухии он заминхои нокорам доман афканда, дар чануби он бошад, нохияхои саноатй ташаккул ёфтаанд. Дар ин чо сохахои кухнаи саноатй бартарй дошта, гирифтори таназзул мебошанд. Шахри Глазго нисфи киштихои Британияро истехсол менамояд. Дар кисми кухии он гусфандпарварй, дар назди сохил чорвои ширдех парвариш мекунанд. Солхои охир аз тунукобаи бахри шимолй нафту газ истехсол мекунанд. Шахри калони ин кием Эдинбург мебошад. 4. Олстер кисми аз хама сусттараккикардаи Англия аст. Асоси иктисодиёташ сохаи кишоварзй буда, заминхо дар ихтиёри англисхо мебошанд. Маркази асосии маъмурй, саноатй ва мадании ин кием бандарй Белфаст мебошад. Алокахои иктисодии беруна. Англия баъди солхои 80 асри XX ба мамлакати баланси савдои фаъолдошта табдил ёфт. Нисфи воридоти онро ашёи хоми саноатй ва хурокворй ташкил медихад. Содироташ аз молхои тайёр ва нимтайёр иборат буда, кариб 40 дарсади он ба мошину тачхизотхо рост меояд. Шарикони асосии тичоратии он мамлакатхои Аврупои Гарбй, ИМА, мамлакатхои «Иттиход» мебошанд. Савол ва супориш 1. Ба мавкеи географии Англия бахо дихед. 2. Аз руйи харитаи ахолй зичии он ва хафт агломератсияи шахрии онро муайян кунед. 3. Кадом сохахои саноатро анъанавии англией номидаанд ва чаро? Чаро онхо дар холати карахтй мондаанд? 4. Чойгиркунии нохияхои асосии саноатиро бо чойгиршавии агломератсияхои шахрй мукоиса намоед. 5. Иктисодиёти кисматхои чанубу марказро мукоиса намуда, омилх,ои ба тараккии онхо таъсиррасонро шарх дихед. 6. Сабабхои кафомондагии Уэлс, Шотландия ва Олстер ка- домхоянд? Худатонро санчед 1. Хдйати ахолии Англия бо чй фарк мекунад? 2. Чаро шугли ахолии кобили мехнат дар кишоварзй кам аст? 3. Таъсири Чанги дуюми чахон ба Англия дар чй зохир гардид? 4. Хусусияти хоси тараккиёти иктисодии баъдичангии Анг- лияро дар чй мебинед? 5. Мавкеи Англия дар Иттиходи Аврупо чй гуна аст? 6. Расми 20. Харитаи иктисодии Анлия Ба акидаи шумо «Иттиход»-и дустие, ки Англия сарварй мекунад, чй ахаммияти сиёсй ва иктисодй дорад? Чаро шароити табиии Англия бештар ба инкишофи чорводорй мусоидат мекунад? Захирахои сарватхои зеризаминй нихоят кам аст, дар оянда саноати инкишофёбандаи худро аз ашёи хом бо кадом рох, таъмин мекунад? Ин холат ба пешрафти ояндаи саноати Англия таъсир мерасонад ё не? ФАРОНСА I Масохаташ - 551,0 хазор км2. Ахолиаш - 63,6 млн. нафар. Пойтахташ - Париж. Забони давлатй - фаронсавй. Вохиди пулй - франки фаронсавй. Мавкеи иктисодию географй. Мавкеи иктисодию географии Фаронсаро ду омили асосй муайян мекунанд. Омили якум аз 128 он бар меояд, ки Фаронса ба мамлакатхои Иттиходи Аврупо бевосита хамсархад мебошад ва дар наздикии сархдди он нох,ияхои саноатии тараккикардаи он мамлакатхо чойгир шудаанд. Фаронсаро аз Англия гулугохи танги Паде-Кале чудо менамояд. Хусусияти дуюм аз он иборат аст, ки мамлакатро сохилхои бахрхои укёнуси Атлантика аз шимол ва чануб ихота кардаанд. Ин имконият медихад, ки Фаронса дар алокаи тичорати берунй бо мамлакатхои нохияхои гуногуни чахон ва Аврупои Гарбй наклиёти бахрии арзонро истифода барад. Ахолй. Баъди Ч,анги дуюми чахон афзоиши табиии ахолй дар Фаронса хеле паст буд. Сабаби ин бинобар чанг баланд гаштани дарачаи фавт, паст гардидани дарачаи афзоиши табий мебошад. Солхои минбаъда бехбудихои ичтимоию иктисодй ба миён омада, давлат сиёсати демографиро, ки максади он ба баланд намудани дарачаи афзоиши табиии ахолй равона шуда буд, пеш гирифт. Ба ин нигох накарда холо дар Фаронса дарачаи афзоиши табиии ахолй хеле паст аст. Иммигратсия воситаи мухимми зиёдшавии захирахои мех- натй гардид. Бештари иммигрантхоро коргарон ва дехконони камбагали Африкаи шимолй, италиянй, испанию португалй ташкил медоданд, ки онхо дар шароити вазнину музди кори паст кор мекарданд. Солхои баъдичангй ба шумораи ахолй холати реэмигратсия (эмигрантхои ба ватан бозгашта) низ таъсир расонд. Онхо ахолии фаронсавихои аз мустамликахо баргашта буданд. Салдои мигратсияи беруна дар мамлакат мусбат мебошад. Дар чойгиршавии ахолй мигратсияи дохилй (аз дехот ба шахр) таъсир расонидааст. Кдтъи назар аз афзоиши доимии урбанизатсия шумораи шахрхои калони Фаронса нисбат ба Англия ва Олмон ду баробар кам мебошанд. Хусусияти асосии чойгиршавии ахолй консентратсияи хеле зиёди ахолии агломератсияи Париж (1/4 кисми тамоми шахриён) мебошад. Берун аз Париж дар се агломератсияи дигар (Лион, Марсел, Лилл) бештар аз як млн ахолй зиндагй мекунад. Дар кисмхои бокимондаи мамлакат микдори зиёди шахрхои хурду миёна, пойтахтхои музофотхо (шахрхои калони нохияхои иктисодй)- ро чудо кардаанд, ки онхо шахрхои гуногунвазифаанд. Дар таркиби синфии ахолии Фаронса хиссаи ахолии миёнахол (байни буржуазияи калону коргарони кироя) зиёд аст, ки ба ин гурух дехконони сохибмулки каме замину корхонаи хурд дошта, сохибкорони майдаю точирон шомиланд. Аксари онхо дар ракобат шикает хурда, гурухи коргарони кирояро зиёд мекунанд. Фаронса чумхурии буржуазй мебошад. Сардори давлат президент буда, ваколати зиёд дорад. Аз чихати маъмурй мамлакат ба департаментхо таксим мешавад, дар як вакт номи киемхои кадимии он (Лотарингия, Элзас,Бретан, Нормандия) то хол васеъ истифода бурда мешавад. Тавсифи умумии хочагй. Солхои Ч,анги дуюми чахон кисми зиёди каламрави Фаронсаро Олмонй фашистй забт карда буд, ки ин ба хочагии мамлакат зиёни калон расонид. Баъди чанг Фаронса на факат харобихои хочагиро аз нав баркарор намуд, балки инчунин хачми истехсолоти саноатию кишоварзиро аз дарачаи то давричангй хам баланд бардошт. Кариб дар тамоми сохахои иктисодиёт чоннокшавии заминаи кухнаи техникй ба назар мерасид. Баъди чанг сохахои навтарин, ба монанди сохаи саноати радиоэлектроника, нафту химия, аэрокайхонй тараккй карданд. Дар сохаи саноат ширкатхои миллию трансмиллй хукмронй менамоянд. Дар як катор сохахо монополияхои ИМА мавкеи пурзур доранд. Барои иктисодиёти Фаронса сармоядории давлатй-монополистй хос аст. Давлат ба саноати харбй ва ба бисёр ширкатхои хусусй маблаги зиёд мегузорад. Саноати ангишт, неругохдои баркй, рохи охан, заводи калонтарини автомобилсозии «Рено» миллй кунонида шуданд. Давлат бар- номахои тараккиёти истехсолотро тартиб дода, сиёсати нохиявй мегузаронад, аммо барои хал намудани масъалахои мураккаб кудрат надорад. Аз руйи хачми истехсоли махсулоти саноатй Фаронса дар микёси чахон дар чойи панчум меистад, аз чихати мутамар- казонии минтакавию истехсолй, дарачаи мусаллахонии техникй ва хосилнокии мехнат аз баъзе давлатхои мутараккй кафо меистад. Кисми бисёри махсулотро корхонахои хурду миёна истехсол менамоянд. Саноати сабуку хурокворй хамчун сохахои анъанавй холо хам ахаммияти худро гум накардаанд. Дар даромади миллй хиссаи кишоварзй он кадар калон нест. Вай хамагй дах дарсади даромади миллии мамлакатро медихад. Саноат. Саноати энергетика кисман ба захирахои дохилй такя менамояд. Истехсоли ангишт кам буда, истихрочи он душ- вор аст. Ба кадри на чандон зиёд дар Фаронса нафт ва газ истехсол карда мешавад. Кисми зиёди онхоро аз дигар мамлакатхо, аз 130 чумла Нидерландия, Алчазоир ворид менамоянд. Аз неруи оби дарёхо ва атом низ васеъ истифода бурда мешавад. Заминаи металлургияи сиёх хавзаи кони охани Лотарингия мебошад. Маъданро тавассути шахтахо истихроч менамоянд. Х,оло ду маркази кадимаи металлургияи сиёх амал мекунанд: Лотарингия ва Шимолии Фаронса. Заводхои металлургияи Лотарингия дар заминаи маъдани махаллй, аз они Шимол бошад, дар заминаи маъдан ва оханпораи воридотй кор мекунад. Дар заминаи маъдани охану кокси воридотй дар сохил ду комбинати нави металлургй - Марсел ва Дюнкерка кор мекунанд. Дар доираи Иттиходи Аврупо Фаронса бештар прокат истехсол менамояд. Металлургияи ранга ба захирахои калони боксити махаллй такя менамояд, ки кони он дар сохили бахрй Миёназамин вокеъ гардидааст. Заводхои алюминий дар назди неругоххои баркии Алпу Пиреней амал мекунанд. Мошинсозй дар иктисодиёти мамлакат макоми хосса дош- та, дар он кисми зиёди коргарони сохаи саноат машгуланд. Ба он 1/3 хиссаи махсулоти саноат ва кисми асосии содироти мам­ лакат рост меояд. Заводхои истехсоли дастгоххои электронй, автомобил, тайёрасозй ба дарачаи баланди техникй тачхизонида шудаанд. Сохахои мошинсозии накдиётй ва кишоварзй низ тараккй кардаанд. Маркази асосии мошинсозии мамлакат Париж ба хисоб меравад. Саноати химия яке аз сохахои бо суръат тараккикунанда буда, дар бисёр нохияхо чойгир шудааст. Заводхои дар назди сарчашмахои ашёи хом (конхои ангишт, газ, намаки калий), бандархо (мачмуахои нафту химия), наздикии неругоххои баркй (электрохимия дар Алп) ва шахрхои калон (Париж, Леон) сохта шудаанд. Саноати бофандагй (пахтагй ва пашмй) мавкеи худро аз даст додааст. Аммо ба ин нигох накарда баъзе махсулоти он, ба монанди наххои синтетикй дар бозори чахон талаботи калон дорад. Кишоварзй. Шароити табиии Фаронса барои равнакл кишоварзй мусоид мебошад. Релефи хамвор сабаби зиёд будани замини шудгоршаванда гардидааст. Гуногунии иклим ба та­ хассуси кишоварзй мусоид гардида, ба мухлати вегетатсияи зироатхо таъсир расонидааст. Масалан, дар шимол гандумро нисбат ба чануб як мох дертар чамъоварй мекунанд. Барои сохтори аграрии Фаронса ду навъи асосии хочагидорй хос аст. Кариб нисфи махсулоти кишоварзиро хочагихои калони хуб механиконидаи махсусгардонида ва коргарони кирояро васеъ истифодабаранда медиханд. Хочагихои хурди дехконй зироатхои гуногун: галладона, сабзавоту ангур парвариш мекунанд. Х,ар сол хазорон хочагихои дехконй касод мешаванду дехотро тарк намуда, ба шахр ру меоваранд, замини онхоро хочагихои калон аз худ мекунанд. Дар хочагихои калон истифодабарии васеи Замин сабаби ташкилёбии мачмуахои агросаноатй гардидааст. Кишоварзии Фаронса бисёрсоха аст. Аз руйи истехсоли гушт, шир, чамъ­ оварии гандум, лаблабуи канд Фаронса дар Аврупои Гарбй дар чойи аввал меистад. Аз руйи истехсоли винои ангурй ва микдори навъхои панир (бештар аз 300 навъ) бошад, дар чахон чойи якумро мегирад. Аз укёнуси Атлантик садафак (як навъи молюск) мегиранд. Чорводорй аз се ду хиссаи махсулоти моли кишоварзиро медихад. Сохаи асосии он парвариши чорвои калони шохдор буда, хеле пахн шудааст. Аксари дехконон хук, харгуш, паранда, аз чумла, кабутар хам парвариш мекунанд. Дар сохаи зироаткорй аз руйи майдони кишт ва чамъоварй гандум дар чойи аввал меистад. Гандумро кариб дар хама чо, алалхусус дар Шимоли мамлакат зиёдтар парвариш мекунанд. Чуворимаккаро дар кисми чанубу гарб мекоранд. Дар заминхои обёришаванда ва резишгохи дарёи Рона шолй парвариш мекунанд. Рустании асосии техникй лаблабуи канд мебошад. Аз руйи чамъоварии ангур баъди Италия дар чойи дуюм меистад. Хдмвории кад-кади сохили бахрй Миёназаминро пурра майдони ангур ишгол намудааст. Масохати калони он дар водии Шампан вокеъ гардидааст. Дар хандакхои зеризаминй винои шампаниро нигох медоранд. Коняку винохо (кагор)-и фаронсавй дар чахон машхуранд. Дар бисёр чойхои мамлакат нохияхои махсусгардонидашудаи богу обчакорй мавчуданд. Дар чануб, дар нохияи Нитс гулпарварй тараккй ёфтааст, онро дар саноати атторй истифода мебаранд. Наклиёт. Боркашонии дохилй бештар ба наклиёти рохи охан рост меояд. Кисми зиёди роххо электронида шудаанд. Бо рохи охан наклиёти автомобилй ракобати сахт дорад. Аз шабакаи васеи дарё ва кулхо ба таври пурра истифода бурда намешавад. Зеро аксари онхо ба талаботи имрузаи киштигардй пурра чавоб дода наметавонанд. Газу нафтро бо наклиёти 132 ........... кубурй мекашонанд. Шабакаи наклиётии Фаронса навъи радикалй дорад. Тавассути наклиёти обй асосан содирот ва воридот ба амал бароварда мешавад. Наклиёти хавой (одамкашонии байналмилалй) низ тараккй кардааст, танхо се фурудгох: Париж - Орли, Бурже, Шарл-де Голл хар сол зиёда аз 30 млн мусофир мекашонанд. Тафовутхои иктисодию географй. Фаронсаро ба се кисмати калон чудо кардаанд: кисми шимолй, чанубу шаркй ва гарбй. Дар шимол ва чанубу шаркй мамлакат кариб тамоми саноат ва шах,рхои калон чойгир шудаанд. Дар кисми гарбии он асоси иктисодиётро кишоварзй ташкил медихад. Кисми шимолй нохияи тараккикарда мебошад. Дар ин чо пойтахти мамлакат - шахри Париж вокеъ гардидааст. Вай нисбат ба дигар шахрхо бартарй дорад, зеро ки дар он чо корхонахои калони саноатй, бонкхо вокеъ гардидаанд. Зиёд будани когарони баландихтисос ва зиёиёни илмию техникй онро маркази асосии радиоэлектроника, атом ва дигар сохахои нави саноатй гардонидааст. Либосдузй, пойафзол, чарчинворй низ тараккй кардаанд. Париж ба таксимоти географии байнинохиявии мехнат таъсири калон расонида, бозори калони истеъмоли ашёи хом, хурокворй ва махсулоти тайёр аст. Фурудгохи бахрии шахри Париж шахри Гавр аст, ки дар он саноати мухталиф тараккй ёфтааст. Дар шимоли Фаронса нохияи калони саноати вазнину сабук ташкил ёфтааст. Дар Лотарингия мачмуаи саноатии тамоили саноати кухй ва металлурги дошта ташаккул ёфтааст. Дар чануби Лотарингия ва Элзас саноати бофандагй тараккй кардааст. Ч,анубу шаркй Фаронса нохияи саноати бисёрсоха мебошад. Марказхои калони саноатии он шахрхои Лион ва Марсел мебошанд. Лион бо истехсолоти кадимаи газвори шохй машхур аст. Марсел хамчун шахри бандарй тараккй кардааст. Дар ин чо дар заминаи ашёи хоми воридгардида металлургия ва нафту химия инкишоф ёфтаанд. Гарбй Фаронса нохияи асосии кишоварзй мебошад. Дар ин чо ду шахри калони саноатй: Тулуза ва Бодхо чойгир шудаанд. Баробари аз шимол ба чануб харакат кардан тахассуси сохаи кишоварзй тагйир меёбад. Нормандия ва Бретан ба парвариши чорвои калони шохдор тахассус пайдо кардаанд. Чднубтар аз ин музофотхо тамоку, чуворимакка ва ангур парвариш мекунанд. 133 Ал о ка хо и нктнсоднн беруна. Таркиби воридоти Фаронса аз ашёи хому сузишворй, молхои тайёр ва махсулотхои кишоварзй иборат аст. Аз 3/4 кисми содироташро молхои тайёр ва махсулоти кишоварзй ташкил медихад. Тичорати хоричй асосан дар доираи Иттиходи Аврупо мегузарад. Берун аз Аврупо шарики калони тичоратии Фаронса ИМА мебошад. Савол ва супориш 1. Хусусиятхои хоси мавкеи иктисодию географии Фаронсаро муайян намоед. 2. Аз руйи харитаи ахолй агломератсияхои асосиро чудо кунед. 3. Нохияхои асосии истехсоли энергияи обии баркиро чудо намуда, таркиби энергобаланси Фаронсаро бо Англия му- коиса намоед. 4. Нохияхои асосии саноати вазнин ва сабукро номбар кунед. 5. Кадом сохахои саноат Марселро хамчун бандар муайян кардаанд? 6. Саноати Фаронса аз чихати таъминот бо ашёи хом ва хачми истехсолот аз саноати Англия ва Олмон бо чй фарк мекунад? 7. Нохияхои асосии кишоварзии Фаронсаро муайян намоед. Сохаи кишоварзии Шимол ва Ч,анубро мукоиса кунед. 8. Хусусиятхои хоси шабакаи наклиётии Фаронса кадомхоянд!? Худатонро санчед 1. Бо кадом роххо захирахои мехнатии Фаронса меафзоянд? 2. Сабаби нисбат ба Англия ва Олмон гуногун будани самтхои кишоварзии Фаронса дар чист? 3. Сабабхои дар чахон аз чихати истехсоли винои ангурй ва шумори навъхои панир чойи якум гирифтани Фаронса дар чист? 4. Чаро нохияи Шимоли Фаронса аз дигар кисмхои он бештар тараккй кардааст? Ба фикри шумо Барои чй дар шахри бандарй - Марсел саноати ме­ таллурги ва нафту химия инкишоф ёфтааст? Мавкеи Фаронса дар оянда нисбат ба Иттиходи Аврупой тагйир меёбад ё не? ИТАЛИЯ Масохдташ - 301,0 хазор км2. Ахолиаш - 61,2 млн. нафар. Пойтахташ - Рим. Забони давлатй - итолиявй. Вохиди пулй - лири итолиявй. Мавкеи иктисодию географй. Италия дар кисми Ч ,а н у б и и Аврупо чойгир буда, онро мувофики шароити табиию таърихй, инкишофи хочагй ба се кием чудо кардаанд: кисми материкй, кисми нимчазиравй ва кисми чазиравй. Сархади обиаш аз сархади хушкиаш чор маротиба зиёд аст. Нохияхои дохили хушкй аз бахр 200-300 километр дур вокеъ гардидаанд. Бахрй Миёназамин Италияро бо Шарки Наздик, шимоли Африка ва мамлакатхои чануби Аврупо пайваст менамояд. Ин ба тараккиёти хочагии Италия мусоидат мекунад. Роххои хавоии трансконтиненталй аз фазой Италия мегузаранд. Ах,олй. Аз руйи шумораи ахолй Италия дар Аврупои Барбй баъди Олмон дар чойи дуюм меистад. Барои мамлакат эмигратсияи доимй хос аст. Сабабхои асосии ин холат шароити вазнини зиндагии дехконон, бекорй ва дарачаи пасти музди кори коргарон мебошад. Дар Италия нисбат ба Аврупои Гарбй пасттарин дарачаи зиндагии мехнаткашон мушохида карда мешавад. Солхои охир эмигратсия ба мамлакатхои Иттиходи Аврупо зиёд гардид. Дар чойгиршавии ахолй урбанизатсия таъсири калон расонидааст. К,исми зиёди ахолии шахр дар шимоли мамлакат сокин шудааст. Аксари шахрхои Италия дорой таърихи кадима мебошанд. Онхо хамчун осорхонахои таърихй аз ёдгорихо бой мебошанд. Дар байни онхо шахрхои Рим, Флоренсия, Венетсия, Милан, Генуя, Болония бо ёдгорихо ва санъати тасвирии худ фарк мекунанд. Х,айати миллии ахолии Италия якхела буда, 98 дарсади онро италянхо ташкил менамоянд. Дини онхо католикй мебошад. Он дар хаёти сиёсй фаъолона иштирок мекунад ва ба доираи васеи ахолй таъсири зиёде мерасонад. Дар кисми гарбии Рим давлатй солхои 70-ум ва 80-уми асри XX ва аввали асри XXI ба соха­ хои киштисозию мошинсозй ва бофандагй таъсири зиёд ра- сонидаанд. Дар айни замон сохахои мухимми саноатро автомобилсозй (дар чахон чойи 5-ум), химия, металлурга, пулодгудозй, саноати сабук ва хурокворй ташкил мекунанд. Кишоварзй. Омилхои табий бахри пешрафти ин соха хеле мусоиданд ва барои парвариши зироатхои минтакаи иклими муътадилу субтроиикй имконият фарохам овардаанд. Дар шимоли Италия, ки дар он чо хамвории Падан чойгир аст, хоки хосилхези аллювиалй мавчуд аст. Ин хамворй макони асосии зироаткорй мебошад. Дар ин чо зироатчигй дар асоси обёрии сунъй инкишоф ёфтааст. Дарёи калонтарини Италия дарёи По мебошад. Як кисми оби онро барои обёрй истифода мебаранд. Италия мамлакати кухй мебошад. Хамворихо асосан дар назди сохил доман пахн кардаанд. Иклими ин чо бахримиёназаминй буда, тобистонаш хушку гарм ва зимистонаш муътадил мебошад. Бинобар ин, дар ин мавзеъхо рустанихои ситрусй, зайтун, бодом, ангур парвариш карда мешавад. Барои сохти аграрии Италия се навъи асосии хочагй хоссанд: сармоядорй, помешикй ва хочагихои дехконй. Хочагихои сармоядорй кисми асосии даромади кишоварзиро медиханд. Чунин хочагихо асосан дар шимоли Италия вокеъ гардидаанд. Онхо бо истифодаи усулхои пешкадами агротехники, механи- конй, хосилнокии баланд ва истифодаи кувваи кории кироя фарк мекунанд. Шакли пулии ичора бартарй дорад. Дар чануби Италия хочагихои калони помешикй бо хочагихои хурди дехконй якчоя амал мекунанд. Кишоварзй дар Италия мисли Фаронса гуногунсоха аст, вале аз руйи хосилнокй ва тараккиёт аз кишоварзии Фаронса кафо меистад. Асоси кишоварзиро зироаткорй ташкил меди­ хад. Аз руйи чамъоварии хосили ангур дар микёси чахон чойи аввалро ва аз руйи чамъоварии мевахои ситрусй ва истехсоли равгани рустанй дар Аврупо чойи дуюмро ишгол менамояд. Токпарварй дар нишебихои доманакуху адирхои шимол ва нимчазираи Апеннин ривоч гирифтааст. Дар кисми сохили Ситсилия лимону афлесун парвариш мекунанд. Аз галладонагихо - гандум, чуворимакка, шолй ва аз зироатхои техникй лаблабуи канд, канаб кишт мекунанд. Чорводорй нисбатан суст тараккй кардааст. Дар хочагихои калони Шимол чорвои калони шохдор, дар нохияхои кухии камалафи Апеннин, Ситсилия, Сардиния дехконон гусфанду 138 буз парвариш мекунанд. Дар мавзеъхои сохили бахрй ахолй ба мохидорй ва гун намудани дигар махсулотхои биологй машгуланд. Наклиёт. Вазифаи асосии бору мусофиркашонии дохилиро наклиёти автомобилй ичро менамояд. Наклиёти рохи охан дар чойи дуюм меистад. Аз нигохи электриконии рохи охан Италия дар чахон яке аз чойхои аввалро ишгол менамояд. Шимоли мамлакат шабакаи зичи накдиётй дорад. Дар алокахои берунаи Италия наклиёти бахрй мавкеи асосиро ишгол менамояд. Тафовутхои иктисодию географй. Дар байни шимолу чану­ би Италия аз руйи дарачаи тараккиёти иктисодй тафовути зиёд дида мешавад. Дар кисми шимолй ангурпарварй (калонтарин истехсол-ку- нанда дар чахон), богдорй, кишти сабзавот, картошка, лаблабуи канд, зайтун ба рох монда шудааст. Дар ин чо инчунин нохияи калони саноатй ташкил ёфтааст, ки онро секунчаи Милан, Турин, Генуя мегуянд. Шахри Миланро пойтахти корй номидаанд. Зеро вай маркази тичорат, саноат, молия буда, шахрхои атроф ба вай хизмат мерасонанд. Шахри Турин бо заводи автомобилсозии ширкати «Фиат» машхур мебошад. Корхонахои истехсоли кисмхои автомобил ба он хизмат мерасонанд. Генуя шахри бандарй аст. Дар шахр ва гирду атрофи он корхонахои зиёде комат рост кардаанд. Дар он муассисахои истирохатии макоми чахонидошта чойгир шудаанд. Сохили халичи Генуя ахаммияти курортй дорад. Кисми шаркии музофоти шимолй суст тараккй кардааст. Дар ин чо шахри Венетсия бо ёдгорихои таърихию меъмории худ машхур аст. Рим маркази маъмурй, сиёсй ва мадании Италия буда, дорой саноати харбй, химия ва дигар сохахо мебошад. Вай бо ёдгорихои таърихию меъмории худ овозаи чахонй пайдо кардааст. Баъди Ч,анги дуюми чахон дар чануб комбината калони металлурги, неругохи баркии атомй, комбинатхои нафту химия сохта шудаанд. Маркази маданию саноатй ва бандарии чануб шахри Неапол мебошад. Дар ин чо, инчунин муассисахои табобатию истирохатй комат рост кардаанд. Кишоварзии Чднуб дорой агротехникаи кафомонда мебо­ шад. Кисми заминхо бекор хобидаанд, ё хамчун чарогох исти­ фода мешаванд. Ч,ануб макони асосии эмигратсия мебошад. Заминчунбии соли 1980 мавкеи иктисодии чанубро боз сусттар гардонд. Алокахои гичоратии беруна. Италия сузишворй (нафт, ангишт, кокс) ва ашёи хоми саноатй (оханпора), пахта, хурок- ворй, мошин ворид намуда, махсулотхои тайёр (мошинхо, дастгоху газвор), мева (апелсин, лиму) содир мекунад. Кисми асосии тичорати он ба мамлакатхои Иттиходи Аврупо, Швейтсария ва ИМА рост меояд. Нобаробарии баланси тичорати берунаро Италия кисман аз хисоби пули коргарони дар хорича коркунанда ва даромад аз туризм баробар менамояд. Аз чихати тараккиёти туризм мамлакат дар чахон яке аз чойхои аввалро ишгол менамояд. Хизматрасонии сайёхон яке аз сохахои мухимми иктисодиёти Италия мебошад. Х,ар сол ба Италия бештар аз 35 млн нафар сайёхон меоянд. Савол ва супориш =■ 1. Нохияхои серахолй ва камахолй ва шахрхои аз хама калони Италияро ёбед. Омилхои чунин чойгиршави кадомхоянд? 2. Аз руйи харитаи канданихои фоиданок географияи сарчаш- махои энергия ва чойгиршавии онхоро омухта, бандархои воридоти нафт ва заводхои нафткоркуниро муайян намоед. 3. Мавкеи Италияро дар истехсолоти саноатии чахон ва «Хафтгона» муайян намоед. 4. Чаро чойгиркунии сохахои металлургияи сиёху рангаи Италия ва Фаронсаю Олмон фарк мекунад? 5. Кафомонии Италия дар сохахои кишоварзй дар чй ифода ёфтааст? 6. Системаи наклиёти Италияро бо Англия мукоиса намуда, тафовути онхоро гуед. Оё вазъи наклиётй ба хочагии ин мамлакатхо таъсир расонидааст? 7. Омилхои асосии тараккиёти туризм дар Италия кадомхоянд? Худатонро санчед 1. Чаро ба Италия эмигратсияи доимй хос аст? 2. Омили мухимтарини аз давлатй аграрй ба саноатй - аграрй табдилёбии Италия чист? 3. Аломати нобаробарии тараккиёти муносибатхои сармоядорй дар Италия дар чй зохир гаштааст? 4. Бо кадом хусусияти худ иктисодиёти Италия аз Англия, Олмон ва Фаронса фарк мекунад? Пешгуйии шумо Ба кадом роххо тараккиёти кисми чанубро ба кисми шимол наздик ва баробар кардан мумкин аст? Имконияти мисли мамлакатхои пешкадами Аврупо дар Италия инкишоф додани чорводорй вучуд дорад ё не? МАМЛАКАТХОИ ХУРДИ АВРУПО Дар Аврупо дар катори мамлакатхои мутараккй мам­ лакатхои хурд низ мавчуданд. Ба ин мамлакатхо Австрия, Белгия, Дания, Ирландия, Испания, Люксембург, Нидерландия, Норвегия, Португалия, Финляндия, Швейтсария, Шветсия, Юнон ва мамлакатхои пакана (Лихтейнштейн, Андора, Манако, Сан-Марино, Ватикан, Малта) дохил мешаванд. Мавкеи иктисодию сиёсй ва географии онхо гуногун аст. Давлатхои Аврупои Марказй (Белгия, Нидерландия, Люк­ сембургу Австрия ва Швейтсария) дар байни давлатхои мутараккй чойгир буда, бо хам хеле наздиканд. Мамлакатхои Аврупои Шимолй ба хочагии давлатхои мутараккии Аврупо (Англия ва Олмон) зич алокаманд буда, ба воситаи рохи обии Атлантик ба ИМА ва Канада алока доранд. Мамлакатхои хурди Аврупои Ч,анубй асосан дар сохили бахри Миёназамин, дар нимчазирахои Балкану Пиреней вокеъ гаштаанд. Ин давлатхо аз руйи хачми масохати каламрав аз якдигар фарк мекунанд. Сохти давлатии онхо низ гуногун мебошад. Масалан, Австрияю Финляндия чумхурии буржуазй, Белгияю Шветсия давлати монархиста мебошанд. Австрия ва Финляндия сиёсати бетарафиро пеш гирифтанд, кисми дигарашон ба блоки харбии НАТО дохил шуданд. Ахолй. Хайати миллии ахолии аксари ин мамлакатхо якхела буда, танхо Белгия думиллата ва Испания бисёрмиллата мебошанд. Зичии миёнаи ахолй ва дарачаи урбанизатсия дар мамлакатхои Аврупои Миёна ва баъзе давлатхои пакана зиёд аст. Аврупои Ч,анубй аз руйи ин нишондихандахо дар чойи дуюм меистад. Дар Аврупой Шимолй шумораи шахрхо кам, вале хиссаи ахолии шахр зиёд аст. Кисми асосии ахолии шахр дар пойтахтхо чамъ омадааст. Хочагй. Мамлакатхои хурди Аврупо аз руйи дарачаи тараккиёти хочагй аз якдигар фарк мекунанд. Дар байни онхо давлатхои дарачаи хеле баланди тараккиёти ичтимоию иктисодидошта (Шветсия, Швейтсария, Белгия, Дания, Нидерландия) ва давлатхои акнун ба давраи индустриякунонй воридшуда (Испания, Португалия, Исландия) мавчуданд. Катъи назар аз он, ки ин мамлакатхо дар хочагии чахонй мавкеи калон надоранд, дар якчоягй онхоро дар хочагии чахонй кувваи тавоно шуморидан мумкин аст. Х,иссаи онхо дар истехсолоти саноати Аврупой Гарбй ба 32,1 дарсад ва дар тичорати беру на бошад, ба 41 дарсад рост меояд. Аксари ин мамлакатхо аъзои Иттиходи Аврупо буда, дар онхо саноат ва кишоварзй ба дарачаи баланд тараккй кардааст. Саноати мамлакатхои хурди Аврупо бо захирахои табий якхел таъмин нест. Ин холат ва гуногунии шароиту сарватхои табиию мавкеи географй сабаби гуногунии тахассуси сохаи саноат ва кишоварзии он мамлакатхо гардидааст. Симои хочагии онхоро дар микёси чахон истехсоли тачхизот, дастгох, киштй, электротехника ва махсулоти химиявй, селлюлозаю когаз муайян мекунад. Иктисодиёти онхо бештар ба бозори беруна нигаронида шудааст. Мамлакатхои Аврупой Шимолй аз захирахои минералй бой набуда, энергияи зиёди обй доранд. Кисми зиёди энергияро бо неруи об истехсол мекунанд. Дар заминаи энергияи баркии обй дар Норвегия, Шветсия истехсолоти металлурга ва электрохимиявй тараккй кардааст. Норвегия алюминий (аз ашёи хоми воридотй), Шветсия дар заминаи маъдани охани хушсифати худ металли сиёх ва мошинхои гуногун истехсол мекунанд. Мамлакатхои Шимол бо бахр алокаи зич дошта, верфхои калони киштисозй доранд. Норвегия, Финляндия, Шветсияро «устохонаи чангалии чахон» меноманд. Мамлакатхои Шимол (гайр аз Норвегия) нафту газро аз дигар мамлакатхои чахон ворид мекунанд. Энергетикаи мамлакатхои Аврупой Марказй асосан ба нафти воридотй ва кисман ба захирахои худ такя мекунад. Белгия захирахои калони ангишт, Швейтсарияю Австрия энергияи бойи дарёхои кухиро истифода мебаранд. Солхои охир кашфу истифодаи захирахои газу нафти бахрй Шимолй ва истифодаи энергияи атом вазъи энергетикаи он мамлакатхоро тагйир доданд. Белгия истехсолкунандаи калони чуяну пулод, мису калъагй, мошинсозии вазнин; Люксембург истехсолкунандаи пулод, Нидерланд ва Швейтсария бошанд, бо мошинсозии дакик, электротехника ва соатсозй баромад мекунанд. Дар байни мамлакатхои Аврупои Ч,анубй Испания бо дарачаи баланди тараккиёти иктисоди худ фарк мекунад. Дар ин чо дар заминаи тараккиёти саноати металлургияи сиёх, ранга, мошинсозии металлталаб ва химия пешрафт кардаанд. Бо вучуди ин, саноати ин мамлакатхо ба давлатхои мутараккии Аврупо вобастагй дорад. Барои сохаи кишоварзии мамлакатхои Аврупои Шимолию Марказй дарачаи баланди тараккиёт хос аст. Махсусан, хочагихои Нидерланд ва Дания. Чорводорй тамоюли ширию гуштй дорад. Дар зироаткорй кишти гандум бартарй дорад. Faftp аз ин рож, чав, лаблабуи канд, картошка, загир, алафхои хурокворй низ парвариш карда мешаванд. Кариб хамаи мамлакатхо галла ва хуроквории гуштиро аз дигар давлатхо ворид мекунанд. Дар Исландия хочагии гармхонагй вучуд дорад. Дар Норвегия ва Исландия хочагихои мохидорй тараккй кардаанд, ки махсулоти онхоро ба содирот мебароранд. Кишоварзии Аврупои Чднубй нисбат ба Аврупои Шимолй ва Марказй суст тараккй кардааст. Дар ин чо асосан шолй, пахта, тамоку, зайтун, ангур, ситрусхо, меваю сабзавот парвариш мекунанд. Чорводорй хусусияти экстенсивй дорад. Наклиёт. Барои алокахои берунаи аксари мамлакатхои хурди Аврупо наклиёти бахрй накши калонро мебозад. Шахрхои калону марказхои саноатй (гайри Мадрид) дар назди сохил чойгир шудаанд, хаёти онхо ба бахр вобастагии калон дорад. Флотхои бахрии Норвегияву Юнон кайхо боз боркашонии бахриро ичро мекунанд. Наклиёти рохи охану автомобилй дар Аврупои Миёна васеъ истифода мешаванд. Алокахои иктисодии беруна. Мамлакатхои хурди Аврупо дар савдои чахонй хиссаи назаррас доранд. Дар мубодилаи савдои чахонй хиссаи Нидерланд аз хиссаи тамоми мамлакатхои Африка (гайри ЧАЧ) зиёд ва хиссаи Швейтсария ба хиссаи Бразилияю Аргентина (дар якчоягй) баробар аст. Мамлакатхои хурди Аврупо асосан бо давлатхои мутараккии Аврупо, ИМА, Канада ва бо мамлакатхои Аврупои Шаркию Русия тичорат мекунанд. Содироти ин мамлакатхоро мошинхо, тачхизот, киштихои бахрй, махсулоти чубкоркунй ва гайрахо ташкил менамояд. 143 Нидерландия аз руйи содироти махсулоти ширй, Дания аз руйи гушту тухм дар чахон чойи аввалро ишгол мекунанд. Мамлакатхои Аврупои Чанубй ба бозори чахонй асосан ашёи хоми кишоварзию минералй содир мекунанд. Воридоти давлатхои Аврупои Шимолию Марказй аз ашёи хоми саноатй, молхои нимтайёр ва хурокворй иборат аст. Мамлакатхои Аврупои Ч д н у б й асосан мошин, молхои нимтайёр ва ашёи хом (асосан нафт) ворид мекунанд. Дар мамлакатхои хурди Аврупо сохаи туризм ба шакли анъана даромадааст, ки аз ин хисоб даромади баланд мегиранд. Дар ин соха Испания пешсаф аст. Микдори солонаи сайёхони ба Австрия, Швейтсария, Люксембург ва мамлакатхои Шимол меомадагй аз ахолии ин мамлакатхо зиёд аст. Барои баъзеи мамлакатхо туризм яке аз манбаъхои асосии даромад ба хисоб меравад. Савол ва супориш 1. Омилхои асосии ба кисмхо таксимкунии мамлакатхои хурди Аврупоро ном бурда, онхоро шарх дихед. 2. Тахассуси байналмилалии хочагии ин мамлакатхо бештар б^ кадом омилхо вобаста аст? 3. Чаро флоти бахрии Норвегия ва Юнон дар зери «байраки муфид» харакат мекунанд? Худатонро санчед 1. Чаро мамлакатхои хурди Аврупоро ба гурухи мамлакатхои тараккикарда дохил кардаанд? 2. Сабаби васеъ будани алокаи иктисоди берунии мамлакатхои хурди Аврупоро дар чй мебинед? 3. Чаро давлатхои хурди Аврупо сиёсати бетарафиро пеша кардаанд? Ба фикри шумо Сабаби пешравии иктисодиёти мамлакатхои хурди Аврупо дар чист? Чаро иктисодиёти мамлакатхои хурди Аврупо ба бозори берунй нигаронида шудааст? МАМЛАКАТХОИ АВРУПОЙ ШАРКИ Мавкеи географй ва захирахои табий. Аврупой Шаркй нохияи калони таърихию географй буда, дар каламрави он Лахистон, Полша, Чехияю Словакия, Венгрия, Руминия, Булгория, Албания ва собик чумхурихои Югославия чойгиранд. Баъзан ин мамлакатхоро ба Аврупой Марказй ё Аврупой Миёна мансуб медонанд. Вале мафхуми таърихии устувор, ки онро Созмони Милали Муттахид низ кабул кардааст, Аврупой Шаркй аст. Мамлакатхои ин нохия масохати яклухтро ташкил додаанд, ки он аз бахрй Балтик то бахрхои Сиёху Адриатик кашол ёфтааст. Ин мамлакатхо дар рохи тараккиёти таърихй ва ичтимоию иктисодиашон умумиятхои зиёде доранд. Аз каламрави панч мамлакат дарёи Дунай чорй мешавад ва ба воситаи роххои охдну автомобилгард ва хатти неруи барк бо хам пайваст мебошанд. Х,амаи ин ба васеъшавии таксимоти байналмилалии мехнат мусоидат менамояд. Хусусияти дигари мухимми мавкеи географии ин мамлакатхо ба мамлакатхои тараккикардаи Рарб наздик будан аст. Аз каламрави онхо гузаштани роххои наклиёти байналмилалй ба васеъшавии хамкорихои байналмилалй мусоидат менамояд. Мамлакатхои Аврупой Шаркй аз руйи микдори боигарихои табий ва чойгиршавй фарк мекунанд. Танхо захирахои зами- ниашон нисбатан баробар таксим шудаанд. Захираи асосии ангиштсанг дар Лахистону Чехия, нафту газ дар Руминия, захирахои энергияи обй дар мамлакатхои Балкан дида мешаванд. Металлхои ранга дар Лахистон, Руминия, Булгория (мис, сулфур, намаки калий), маъдани охан дар Чехия, Руминия, Хорватия вокеъ гардидаанд. К,исми гарбии собик Шуравй, аз чумла Украина ва кисми аврупоии Русия аз сарватхои табий низ бой мебошанд. Дар ин замина иктисодиёти ин мамлакатхо инкишоф ёфтааст. Ахолй. Шумораи умумии ахолии Аврупой Шаркй беш аз 226 млн нафарро ташкил медихдд. Дар хдйати этникии ахолии ин нохия халклои славянй бартарй доранд. Халкхои руминй, албанй ва венгриягй нисбатан камшуморанд. Пайдоиши халкхои Аврупой Шаркй мухталиф аст. Кабилахои славянй такрибан 1500 сол кабл аз ин ба ин чо омадаанд. Полякхо, чеххо, словакхо дар заминхои шимолу марказ, булгору, сербхо, хорватхо, словенихо ва дигарон дар заминхои чануби Аврупой Шарки маскун шудаанд. Номи давлатй собик Югославия «Замини славянхои чанубй»-ро ифода мекунад. Аксари олимон акида доранд, ки венгриягихои имрузаи хамвории назди Дунай кариб хазор сол кабл аз назди Урал омада буданд. Руминихо наели кабилахои фракии бо романихо омехташуда мебошанд. Афзоиши табиии аз хама зиёд дар Албания дида мешавад, аммо дар дигар мамлакатхо афзоиши табий чандон зиёд нест. Сабаби дарачаи пасти афзоиши табиии ахолй Ч,анги дуюми чахон мебошад, ки таркиби муътадили синну солй ва чинсии ахолиро халалдор намудааст. Ба мамлакати дарачаи баланди урбанизатсиядоштаи нохияи Аврупои Шаркй Чехия (3/4 хиссаи ахолй) дохил мешавад. Дар дигар мамлакатхо дарачаи урбанизатсия паст мебошад. Хдйати миллии ахолй дар мамлакатхои Аврупои Шаркй якхела нест. Дар дохили онхо Лахистону Венгрия нисбатан давлатхои якмиллата ба хисоб мераванд. Чойгиршавии ахолй дар нохия нисбатан баробар аст. Он факат бо дарачаи урбанизатсия фарк мекунад. Шахрхо. Мувофики маълумотхо шумораи умумии шахр­ хои Аврупои Шаркй аз 2,5 хазор зиёд аст. Дар чараёни сокин- шавии мардуми хамаи мамлакатхо шахрхои калонтарин накши асосиро мебозанд ва шумораи онхо аз 100 бештар аст. Дар байни онхо шахрхои пойтахтй чудо шуда меистанд. Калонтарини онхо Будапешт ва Бухарест мебошанд. Дар баъзе мамлакатхо урбанизатсия сабаби пайдоиши агломератсияхои шахрй гардидааст. Ин бештар дар Лахистон назаррас аст. Калонтарин агломератсияхои шахрй Силезияи Болой ва Катовитсе мебошанд. Дар дехот маскуншавии дехотй ва хуторй бартарй дорад. Хочаги. Баъди Чанги дуюми чахон мамлакатхои Аврупои Шаркй рохи сохтмони сотсиалистиро пеш гирифтанд. Дах- солахои баъдичангй дар бисёри ин мамлакатхо индустриякунонй ва кооперативонии кишоварзй ба амал бароварда шуданд. Дар чумхурихои ба хайати собик Иттиходи Шуравй шомилбуда бошад, азнавбаркароркунии баъдичангй гузаронида мешуданд. Мамлакатхои кисми гарбии нохия 10 дарсади махсулоти саноати чахонро истехсол менамоянд. Вале усулхои маъмурию фармондихии идоракунии хочагй, дар истехсолот суст чорикунии комёбихои нави илму техника сабаби сустшавии суръати афзоиши иктисодй ва хосилнокии мехнат гардид. Окибати ин кафомонихои пешрафти техникй ба ракобат тоб наовардани мах,сулотхои тайёр дар бозори чахони гардид. Хамаи ин сабаби пастшавии курби пул ва некуахволии халк гардид. Тагйиротхои сиёсию иктисодие, ки дар солхои 90-уми асри бист дар ин мамлакатхо рух доданд, ба дигаргуншавии куллии тарзи хочагидорй оварда расонданд. Холо ин мамлакатхоро аз руйи усули ташкили хочагй гурухи давлатхои ба иктисодиёти бозорй гузаранда меноманд. Тафовути шароити табиию таърихй ва дарачаи камолоти ичтимоию иктисодй ба географияи хозираи хочагии онхо таъсир расонидааст. Дар ин каламрав мусовотхои индустрия, ба монанди Слезияи Боло дар Лахистон, хавзаи Острова-Карвин дар Чехия ташаккул ёфтаанд, ки ахаммияти умумии аврупой дорад. ХаР кадом мамлакатхои Аврупои Шаркй ба худ равняй хоси кишоварзй доранд. Х^Ч ягон мамлакат ба монанди Руминия майдони кишти чуворимакка, мисли Лахистон майдони рож, картошка, Булгория богу ток, Венгрия майдони киштшаванда надорад. Баъди солхои 50-уми асри XX дар иктисодиёти ин мам­ лакатхо тагйиротхои куллй ба миён омаданд. Аз сохахои саноати вазнин, асосан, сохахои тараккии пешрафти илмию техникиро муайянкунанда (электротехника, мошинсозй, химия) инкишоф ёфтанд. Географияи саноати мамлакатхои Аврупои Шаркй дар зери таъсири омилхои мухталифи чойгиркунии истехсолот шакл гирифтааст. Вале дар тули солхои зиёд шароити табиию захираи сарватхои табий бештар таъсир доштаанд. Аврупои Шаркй барои тараккиёти саноат ба таври кофй захираи сарватхои зеризаминй дорад. Аммо хачм ва таркиби сарватхои табий, аз чумла сарватхои зеризаминй дар хар як нохия ва мамлакат як хел намебошад, ки ин ба сохти геологии каламрави онхо вобаста мебошад. Дар кисми шимолй кариб хамаи захирахои ангишт, мис, сулфур, намакхои ошй ва калийгй, дар кисми чануб бошад, асосан канданихои фоиданоки металлй бештар вомехуранд. Асоси мачмуи сузишворию энергетикии Аврупои Шаркиро саноати ангишт ва нафту газ ташкил менамояд. Истихрочи ангишти сиёхтоб ва лигнит бартарй дорад. Истихрочи онхо дар ин нохия 1/3 истихрочи чахониро ташкил менамояд. Дар дунё нохияе нест, ки дар он ангишти сиёхтоб мисли Аврупои Шаркй чунин ахаммияти калони сузишворию энергетики дошта бошад. Ин навъи ангишт бо усули кушод истихроч карда шуда, аксар х,амчун сузишворй барои неругоххои баркй истифода бурда мешавад. Ангиштсанг бештар дар Лахистону Чехия, Украина ва гарбй Русия чойгир шудааст. Аз чихати хачми истихрочи ангишти сиёхтоб хдвзахои шимоли Чехия ва Белхатув фарк карда меистанд. Иктидори истихрочи солонаи хар кадоми онхо кариб 45 млн тоннаро ташкил медихад. Ангиште, ки дар хавзаи Силезияи Боло истехсол карда мешавад, аз микдори ангиште, ки дар як сол Олмону Англия дар якчоягй истехсол мекунанд, бештар аст. Саноати нафту газ дар Руминия аз хама бештар тараккй ёфтааст. Нафт дар хавзаи Наздикарпат (ш. Плоешти) истихроч карда мешавад. Ч,ойгиркунии саноатхои нафту газро дар дигар мамлакатхои нохия мавкеи иктисодию географии онхо муайян мекунад. Дар ин мамлакатхо заводхои нафткоркунй дар роххои кубурхои нафтгузаронанда ва бандархои бахрй чойгир карда шудаанд. Асосй электроэнергетикаи Аврупои Шаркиро неругоххои баркии аловй ташкил мекунанд. Онхо дар назди хавзахои калони ангишт ва коркарди нафту газ сохта шудаанд. Неругоххои баркии атомй дар гарбии Русия, Украина ва дар дахсолахои охир дар Чехия, Венгрияю Булгория, дар дигар давлатхои Аврупои Шаркй сохта шудаанд. Калонтарин истгохи баркии атомй дар ин нохия «Козлодуй» (дар Булгория) дар сохили Дунай сохта шуда, иктидори он кариб 4 млн квт аст. Иктидори захиравии обию электрикии Аврупои Шаркй холо ба таври бояду шояд аз худ карда нашудааст. Бинобар он, ояндаи ин соха хеле хуб аст. Х,оло дар шохобхои Дунай, Вага, Драва, Олта, Искир ва гайра неругоххои баркии обй амал мекунанд. Калонтарин неругохи баркии обй дар Дунай солхои 70-и асри гузашта, бо якчоягии Руминия ва Югославия (дар Дарвозаи Оханин) сохта шудааст, ки иктидори он 2,1 млн квт буда, хар сол 11 млрд квт/с неруи барк истехсол менамояд. Дар дарёи Волга хам неругоххои баркии обии калон сохта шудаанд. Дар ин музофот ба истифодаи навъхои гайри анъанавии энергия низ огоз намудаанд. Масалан, Венгрия дорой захирахои калони гидротермалй буда, онро барои гармкунии бинохои истикоматй, иншоотхои коммуналию саноатй, табобатгоххои обй ва хавзхои шиноварй истифода мебаранд. Дар ин чода мамлакат дар микёси чахон мавкеи хосро ишгол менамояд. Металлургия. Мачмуи металлурги аз истехсолу истихрочи металлхои сиёху ранга иборат буда, заминаи табиию захиравии тараккиёташ дар хама кисматхои нохия як хел нестанд. Металлургияи сиёх дар аксари мамлакатхо (гайр аз Украина ва гарбии Русия) заминаи сузишворию ашёи хоми кофй надорад. Алалхусус захираи маъдани охан хеле кам ва ё тамоман вучуд надорад. Ба захираи ангиштсанг танхо Лахистону Чехия таъмин мебошанд. Бо вучуди ин, дар солхои хокимияти Шуравй кариб дар хамаи ин мамлакатхо комбинатхои калони металлургии сиклй пурра сохта шуданд. Ибтидои солхои 90-и асри гузашта дар нохия якчанд марказхои калони металлургияи сиёх пайдо шуданд. Баъзеи онхо дар заминаи хавзахои ангишти коксдиханда, дигарашон дар мавзеъхои мавкеи мусоиди иктисодию географидошта ташкил ёфтаанд. Металлургияи ранга дар аксари мамлакатхои Аврупой Шаркй хамчун сохаи мухимми тахассуси байналхалкй ба хисоб меравад. Масалан, дар Аврупой Шаркй калонтарин маркази истехсоли мис дар чанубу гарбии Лахистон дар заминаи хавзаи миси махаллй ташаккул ёфтааст. Мавзеи аз хама калони истехсоли маъдани алюминий пахнкухи Динор мебошад. Заводхое, ки дар ин чо вучуд доранд, дар заминаи захирахои бокситу энергияи электрикй-махаллй сохта шудаанд. Металлургияи ранга дар Булгория, Руминия ва Венгрия низ тараккй кардааст. Мачмуаи мошинсозй аз руйи нархи махсулот ва шумораи коргарон дар Аврупой Шаркй сохаи асосии саноат ба хисоб меравад. Чойгиршавии он ба географияи захирахои мехнатй, мутахассисони баландихтисос ва мавкеи географй вобаста мебошад. Дар аксари мамлакатхо корхонахои ин соха дар шахрхои калонтарин агломератсияхои шахрй ва гиреххои мошинсозиро ба вучуд овардаанд. Дар Чехия корхонахои ин соха дар шахрхои хурду миёна низ сохта шудаанд. Мачмуи химия дар гузашта асосан ба ашёи хоми махаллй такя менамояд (ангишт, намаки калий, намаки ош). Руминия бештар нафту газро истифода менамояд. Баробари васеъ истифода бурдани махсулотхои химияи органикй ва масолехи иолимерхо ин мамлакатхо сохаи нафту химияро инкишоф додаанд. Нохия ва марказхои калони саноати нафту химия дар поёноби дарёи Вислаи Лахистон (шахрхои Бидгош, Торум, Плотск), Руминия ва шахрхои бандар ташкил ёфтаанд. 149 Саноати чубкоркунии нохияи Аврупои Шаркй асосан дар заминаи истифодаи чангали махаллй ташаккул ёфтааст. Аммо на хамаи мамлакатхо бо захираи чуб пурра таъминанд. Булгорияю Венгрия воридкунандагони анъанавии махсулоти чангалй мебошанд. Дар Чехия, Руминия, Албания истифодаи чангал махдуд карда шудааст. Зеро чангалхоро ба сифати мухофизаткунандаи об, хок, инкишофи рекреатсия ва туризм истифода мебаранд. Саноати сабук дар мамлакатхои Аврупои Шаркй хеле тараккй кардааст, алалхусус саноати бофандагй. Он хануз асрхои XVIII-XIX дар заминаи ашёи хоми махаллй (пашму загир) пайдо шуда, баъдтар ба истехсоли газвори пахтагин гузаштааст. Ин соха хам дар шахрхои калон ва хам дар шахрхои хурду миёна инкишоф ёфтааст. Масалан, Лодз калонтарин маркази саноати бофандагй (дар Лахистон) дар Аврупои Шаркй буда, дар ин соха бештар аз 128 хазор одам шугл дорад. Дар гирду атрофи Лодз шахрхои хамсафир бисёр пайдо шудаанд. Онхо тахассуси махдуди истехсолй доранд. Дигар сохахои саноати сабуки чарму пойафзол низ тараккй кардаанд. Дар аксари ин мамлакатхо анъанахои миллии истехсоли мебел, асбобхои мусикй, бозичахо нигох дошта шудаанд. Нохияхои саноатй. Географияи хочагии мамлакатхои Аврупои Шаркиро пеш аз хама мавчудияти кариб 30 нохия, 170 гиреххои саноатй муайян мекунад. Онхоро ба се навъи асосии нохияю гиреххои саноатй чудо кардаанд: 1) нохия ва гиреххои дар заминаи хавзахои ангишт ташкилёфта; 2) нохия ва гиреххои дар заминаи захирахои мехнатй ва истеъмоли махсулот ташаккулёфта; 3) нохия ва гиреххои дар заминаи мавкеи мусоиди иктисодию географй ва шохроххои бандарй пайдошуда. Дар Аврупои Шаркй аз хама калонтарин нохияи саноатй Силезияи Боло дар Лахистон буда, дар ин чо кариб се хазор корхона амал мекунад ва шумораи коргаронаш бештар аз 1,6 млн нафарро ташкил медихад. Дар Лахистону Чехия, Венгрияву Руминия, кисми гарбии Русия, Украина ва Белорус марказхои саноатиро чудо кардан мумкин аст, ки дар онхо нохияхо ва гиреххои калони саноатии ин мамлакатхо чойгир шудаанд. Кишоварзй. Георграфияи хозираи кишоварзии Аврупои Шаркй дар зери таъсири омилхои табий шакл гирифитааст. Хусусан, ба чойгиршавии он захирахои заминй таъсири калон расонидаанд. Дар таркиби фонди замини Аврупои Шаркй майдони шудгор 2/5 хиссаи майдони онро ташкил менамояд. Холо имконияти васеъкунии майдони кишт кариб вучуд надорад. Сохахои асосии кишоварзй зироаткорй ва чорводорй буда, барои инкишоф додани малакахои мехнатии ахолй кумак мерасонад. Хар дуй ин соха дар хама кисмхои нохия пахн гардидаанд. Вобаста ба таносуби инкишофи зироаткорй ва чорводорй дар нохия се навъи тахассуси кишоварзй фарккунандаанд: 1. Навъи Аврупои миёнагй, ки ба он кишоварзии Лахистону Чехия, як кисмй гарбии собик Шуравй ва Словакия мансубанд. Дар таркиби кишоварзии ин мамлакатхо чорводорй бартарй дорад. 2. Навъи балканй, ки он хочагихои Руминия, Булгория, чумхурихои собик Югославияву Албанияро дар бар мегирад. Дар ин чо зироаткорй аз чорводорй афзалият дорад. Ба ин навъ кисми гарбии Русия ва Украинаву Молдова дохил мешаванд. 3. Навъи бахрй Миёназаминй. Ба ин навъ кишоварзии наздибахрии Албания ва собик Югославия дохил мешавад. Дар ин чо рустанихои мевагии гармидуст (анчир, зайтун, ситрусхо) парвариш карда мешаванд. Таркиби мачмуи агросаноатии (MAC) ин мамлакатхо гуногун аст. Онхо хамдигарро пурра мекунанд, ки ин ба бехтаршавии таксимоти географии мехнат ва мубодилаи махсулоти кишоварзй мусоидат менамояд. Наклиёт. Низоми наклиёти Аврупои Шаркй таърихи дуру дароз дорад. Маълумотхои таърихй нишон медиханд, ки навъи кадимтарини накдиёт рохи обй мебошад. Бандархои бахрй хам пайдоиши кадима доранд. Бандари Гданск садсола шудааст. Бандари Констансаи Руминия хануз дар давраи Рими Кадим маълум будааст. Аммо шабакаи накдиётии имрузаи Аврупои Шаркй дар асри XIX ва нимаи аввали асри XX ташкил ёфтааст. Мавкеи дар шохроххои транзитии самти арзй дошта ва дар байни бахрхои Сиёх, Балтик, Адриатик, хавзаи дарёи Дунай, Леба, Одра, Висла ва мавчуд будани системаи куххои Карпату Балкан ба системаи накдиётии он таъсири калон расониданд. Барои Аврупои Шаркй накдиёти рохи охан ахаммияти калон дорад. Солхои баъдичангй дар кисми шимолии Аврупои Шаркй роххо таъмир карда шуданд ва дар кисми чанубии он роххои нав бунёд гардиданд. Барои тараккии наклиёти обй бандархои бахрй ахаммияти нихоят калон доранд ва воситаи асосии савдои байналхалкй ба хисоб мераванд. Дарёи Одра, Дунай, Волга аз хама бештар ахаммияти киштигардй доранд. Сохтани иншооти обй дар Дарвозаи Оханин шароити киштигардии дарёи Дунайро хеле бехтар намуда, канали нави Дунаю бахрй Сиёх дар Руминия (дарозиаш 64 километр) рохро аз дарё то бахр 400 километр кутох кард. Нохияхои туризм. Ба географияи истирохат ва туризм аз хама бештар мавчудияти захирахои табиию рекреатсионй, иктисодию географй, бо инфраструктура таъмин будан, бой будан аз ёдгорихои таърихию маданй мусоидат намудаанд. Х,ар кадом мамлакати Аврупой Шаркй мавзеъхои сайёхию рекреатсионй доранд, ки дар ин чойхо истирохат ва туризм сохаи мухимми тахассус ба хисоб меравад. Тафовути захирахои табиию рекреатсионй сабаби пайдоиши се навъи мавзеъхои сайёхию истирохатй гардида: 1) наздибахрй; 2) наздикулй; 3) кухй. Дар Аврупой Шаркй калонтарин мавзеи туризму рекре- атсионии навъи якум сохили бахрй Адриатик ба хисоб меравад, ки дар он чо шумораи курортхо аз 50 зиёд буда, дар онхо якбора 850 хазор кас истирохат ва табобат гирифта метавонад. Мавзеи асосии туризми кухй пахнкухи Татрхои Басанд дар худуди Лахистону Чехия мебошад. Дар нишебихои шимоли он шахри Закопанеи Лахистон чойгир аст, ки онро «пойтахти зимистона» номидаанд. Роххои асосии туризм аз он чо cap мешаванд. Курортхои табобаткунй, кухию икдимй дар Аврупой Шаркй бисёранд. Ин мамлакатхо аз ёдгорихои маданию таърихй ганй буда, онхо дар шахрхои калону пойтахтхо ва хамчунин дар шахрхои хурду миёна вучуд доранд. Ин шахрхоро шахр-осорхона ва шахр-мамнуъгох эълон намудаанд. Аз хама бехтарини онхо Прага ва Будапешт мебошанд. Вазъияти экологи. Шароитхои экологй дар Аврупой Шаркй чун дар тамоми чахон ноустувор мебошад. Бо максади бехтаркунии вазъи экологй хар мамлакат чорахои алохида ва барномахои мачмуй тартиб дода, онхоро ба амал мебарорад. Сохторхои махсуси хифзи табиат ташкил карда шудаанд. Х,аракатхои «сабз» аз кабили чунин сохторхо мебошанд. Дар Лахистон бештар аз 13 парки миллй, 648 мамнуъгох ташкил ёфтаанд, ки дар онхо ландшафтхои мухимми мамлакат нигох дошта мешаванд. Бо вучуди ин, холо хдм муаммохои мураккаби экологй вучуд доранду онхо ба истихрочи усули кушод, сухтану коркарди химиявии ангишти сиёхтоб вобаста мебошанд. Пайваста ба ин, аксари агломератсияхои шахрй махз дар хавзахои ангишт ба вучуд омадаанд ва дар он чо то хол истехсолотхои гуногуни «чиркин» вучуд доранд. Чойгиркунии як катор агломератсияхои шахрй, заводхои металлурги, нафткоркунй, нафту химия дар сохилхои Дунай, Висла, Волга, Дон, Днепр ва дигар дарёхо ба тозагии оби онхо таъсири манфй расонидаанд. Вазъияти экологй дар нохияхои саноатии кисми чануби Лахистон, кисми гарбии Чехия, Дони Украина ва гайрахо, ки ин чойхо як катор мавзеъхои хатарноки экологй доранд, хеле мураккаб аст. Савол ва супориш ■- 1. Хусусиятхои хоси мавкеи иктисодию географии мамлакатхои Аврупои Шаркиро тавсиф намоед. 2. Аз китоби дарсй ва харитахои атлас истифода намуда, ба захирахои табиии мамлакатхои Аврупои Шаркй бахо дихед. Норасогии он мамлакатхоро бо ашёи хоми минералй муайян намуда, роххои бартараф кардани онхоро нишон дихед. 3. Хусусиятхои мачмуи хочагии халки шимол, чануб ва шаркии Аврупои Шаркй дар чй ифода ёфтаанд? 4. Харитаи кишоварзии мамлакатхои Аврупои Шаркиро тахлил намуда, гуед, ки тафовутхои асосии тахассуси онхо дар чист? 5. Бо ёрии атлас хусусиятхои хоси шабакаи роххои охани мамлакатхои Аврупои Шаркиро нишон дихед. 6. Ба ду мамлакат (интихобан) тавсифи географй дихед. 7. Номгуйи хавзахои калонтарини ангишт, заводхои металлурги, нафткоркунй, неругоххои баркиро дар дафтаратон нависед. 8. Ба фикри шумо дар кадом нохия ва марказхо мошинсозии металлталаб ва дар кадомаш мошинсозии нави илмталаб афзалият доранд? 9. Оид ба ёдгорихои маданй-таърихии мамлакатхои Аврупои Шаркй маълумотнома тайёр намоед. 10. Ба фикри шумо роххои асосию мухимми пешгирй намудани ифлосшавии мухити атроф кадомхоянд? Дар халли ин масъала хонандагон иштирок мекунанд ё не? Худатонро санчед 1. Аломатхои хосу фарккунандаи мамлакатхои Аврупои Шаркй кадомхоянд? 2. Хочагии Аврупои Шаркй дар давраи баъдичангй чй тавр тагйир ёфт? 3. Дар асосй кадом омилхои тахассуси кишоварзй мамлакатхои Аврупои Шаркиро ба гурухдо чудо кардаанд? Ьа фикри шумо Ба бозсозии ичтимоию иктисодии ин мамлакатхо чй сабаб шудааст? Бигуед, ки рохдои асосии аз захирахои минералй таъмин намудани ин мамлакатх,о кадомх,оянд? Дар оянда хамкорихои минбаъдаи давлатхои Аврупои Шаркй ва ИДМ чй гуна бояд бошанд? Барои мамлакатхои Аврупои Шаркй ба Иттиходи Аврупой дохил шудан бехтар аст ё ташкили Иттиходи иктисодии байнихамдигарй? ТАВСИФ И М УХТАСАРИ М АМ ЛАКАТХО И А Л О Х ВД А РУСИЯ Масохдташ -17,1 млн км2. Ахолиаш- 138,1 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Москва. Забони давлатй - русй. Вохиди пулй -рубл. Русия яке аз мамлакатхои бузурги чахон дар китъаи Аврупо ва Осиё буда, кариб 1/3 масохаташ дар Аврупо ва 2/3 он дар Осиё чойгир аст. Кисми шимоли онро бахрхои Укёнуси Яхбастаи шимолй, кисми шимолу шаркиашро обх,ои укёнуси Ором ихота намуда, дар чануб ва шимолу гарб ба бахрхои укёнуси Атлантик: бахрхои Сиёх, Азов ва Балтик баромад дорад. Бандархои ин бахрхо Русияро бо мамлакатхои хорича ва Иттиходи Давлатхои Мустакил алокаманд мекунанд. Вай нисбат ба давлатхои мустакил мавкеи марказй дорад ва кариб хамаи ин давлатхо ба воситаи Русия байни хамдигар алока мекунанд. Дар Русия се минтакаи фарох - Аврупой Шаркй, Сибири Гарбй ва пах,нкухи Сибири Миёна чудо шуда меистанд. Хдмвории Аврупой Шаркиро аз Сибири Гарбй куххои Урал, ки аз шимол ба чануб дар масофаи 2,4 хазор километр кашол ёфтаанд, чудо кардаанд. Иклими Русия хеле гуногун буда, минтакахои иклимиаш аз шимол ба чануб чунин иваз мешаванд: минтакаи иклими арктикй, субарктикй, муътадил ва субтропикй. Муддати сол дар тамоми каламрави он хавои континенталии арзхои муътадил хукмрон буда, зимистон дар зери таъсири хавои арктикй, атлантикй ва антисиклони Сибири Шаркй мебошад. Тобистон сатхи Русия гарм, фишор паст буда, массахои хавоии аз укёнус ба хушкй харакаткунанда хукмронй мекунанд. Боришот дар фаслхои бахору тобистон борон ва тирамоху зимистон барф мебошад. Дар тамоми сатхи он боришоти фасли гарм нисбат ба фасли хунук зиёд аст. Дар каламрави Русия микдори зиёди дарёхо чорй мешаванд, ки онхо ахаммияти энергетики, обёрй, киштигардй, мохигирй доранд. Калонтарини онхо Лена, Об, Иртиш, Волга, Енисей буда, дарозии хар кадоми онхо аз 3500 то 4416 километр мерасад. Русияро кишвари чангалзори чахон меноманд. Чднгалхо бештар аз 60 дарсади масохати онро ташкил додааст. Захирахои табий ва истифодаи онхо. Захирахои табиии Русия хеле зиёд ва гуногун буда, онхо барои тараккиёти бисёр сохахои хочагй мусоидат менамоянд. Захирахои зеризаминии вай сохахои мухимми саноатро бо ашёи хому сузишворй таъмин менамоянд. Захирахои минералй. Аз руйи захира ва истихрочи маъдани охан ва маъдани баъзе металлхои ранга, инчунин тило Русия дар байни дигар давлатхо мавкеи пешеафро ишгол менамояд. Русия аз захирахои гайримаъданй газу нафт, ангишт, намакхои ошу калий, алмос, графит, асбест низ яке аз чойхои аввалро ишгол мекунад. Вай талаботи худро бо нафту газ таъмин намуда, микдори зиёди онхоро ба бозори чахонй мебарорад. Бисёр неругохдои баркиаш дар заминаи ангишти сиёхтоб ва ангиштсанг кор мекунанд. Заминаи ашёи хоми табиии саноати химия хеле мустахкам аст. Кариб дар тамоми нохияхои Русия дар заминаи ашёи хоми минералй корхонахои масолехи бинокорй вучуд доранд. Бо хам мувофик омадани захирахои гуногуни минералй ва сузишворй дар як катор нохияхои мамлакат боиси пайдоиши нохияхо ва гиреххои калони саноатй гардидаанд. Захирахои обй. Захирахои обии Русия дар таъмингардонии талаботи ахолй ва инкишофи хочагии халк накши бузург мебозад. Захирахои обию энергетикии мамлакат бехамто мебошанд. Вале онхо дар каламрави мамлакат нобаробар чойгир шудаанд. Минтакаи чангалй аз дарёхо ва обхои зеризаминй ганй буда, кисми зиёди майдонашро ботлокхо фаро гирифтаанд. Дарёхои калону серобе, ки асосан дар минтакаи тундра ва чангал ташаккул ёфтаанд, минтакаи даштиро бурида мегузаранд. Дар минтакаи дашт обхои зеризаминй хеле чукур чойгир шудаанд ва баъзан нихоят шуранд. Дар ин минтакахо дарёхо сарчашмаи асосии обёрй ба хисоб мераванд. Дарёхои Русия аз захирахои обии энергетики бой мебошанд ва аксари онхоро барои истехсоли неруи барк истифода мебаранд. Захирахои заминй. Русия аз захираи замин низ бой аст. Он ба хисоби миёна ба хар cap ахолй 12,0 га рост меояд. Заминхои хосилдехи кишоварзй 13 дарсад майдони умумии заминро ташкил менамоянд. Аз ин заминхои шудгоршаванда 138 млн га ё кариб 10 дарсад майдони умумии заминро ташкил медихад. Заминхои шудгор асосан дар хамвории Аврупои Шаркй, Сибири БарбИ, дар минтакаи дашту бешадашт ва чануби минтакаи чангал чой гирифтаанд. Шароити агроиклимии Русия барои парвариши зироатхои гуногун мусоид мебошад. Аз захирахои биологй чангалу хайвоноти шикорй ва мохидорй хеле васеъ пахн гардидаанд. Ч д н г а л з о р 764 млн га масохатро ишгол менамояд, ки захираи чуби онхо 80,6 млрд м3- ро ташкил медихад. Х,иссаи Русия дар тайёркунии чуб дар микёси ИДМ 91,2 дарсад, дар истехсоли когаз 82 дарсадро ташкил медихад. Кисми асосии захирахои чангал дар Сибир ва Шарки Дур чойгир шудаанд. Чангалхои р у СИЯ аз занбуруг, чормагз, донамевахо, набототи доругй ганй мебошанд. Минтакахои тундра ва тайга аз хайвоноти шикории муинадор хеле бой аст. Барои ташкили истирохдт ва табобати одамон захирах,ои рекреатсионии табий ахдммияти бузург доранд. Ба он чаш- махои минералй, лойкахои табобатй, шароити иклимй, исти- рохатгоххои сохилй дохил мешаванд. Ахолй. Таркиби ахолии Русия гуногун буда, аз чор се хиссаи онро русхо ташкил медиханд. Шумораи умумии русхо 121 млн нафар буда, бештар аз 81 дарсади ахолии мамлакатро ташкил менамоянд. Аз дигар халку миллатхо - ба тоторхо 4,5, украинхо 3, чувашхо 1, бошк,ирдхо 1 дарсади ахолии он рост меояд. Халкхои сокини Русия ба гурухи забонхои гуногун ман- субанд ва аз хама сершумортаринашон гурухи забонхои славянй (русу украинхо, белорусу лахистонихо), туркй (тотору бошкирдхо, чувашу тувинхо, хакасу олтоихо, ёкутхо, балкархо, карчевхо, озарихо), финй (карелхо, удмурту мордовхо, комихо, ненетсхо) мебошанд. Байр аз ин осетинхо, звенкхо, корякхо, чукчихо бо забони хоси худ гаи мезананд. Динхои аз хама пахншудатарин дар Русия насронй (православй) ва мусулмонй мебошанд. Афзоиши табиии ахолй дар Русия баланд нест. Ба хар 1000 нафар ахолй 12,4 нафар тавлидшудагон рост меояд, ба ибораи дигар хар сол такрибан 2,1 млн нафар тавлид мешавад. Ба хар 1000 нафар ахолй 11,5 нафар фавт рост меояд. Шумораи марду занхо дар микдори умумии ахолй нобаробар аст (мардхо - 47 дарсад, занхо - 53 дарсад). Дарозумрии мардхо 65 сол, занхо 74 сол аст. Ахолии кобили мехнат дар мамлакат 58 дарсади шумораи умумии ахолиро ташкил медихад. Дар сохахои хочагии халк 47,8 дарсади ахолй шугл дорад. Ч,ойгиршавии ахолй дар каламрави мамлакат нобаробар буда, хисоби миёнаи он дар 1 километри мураббаъ 8,7 нафар аст, аз чумла дар дехот 2,1 нафар. Дар кисми аврупоии Русия зичии ахолй дар 1 километри мураббаъ 26,8 нафар, дар кисми Осиёй хамагй 2,5 нафарро ташкил медихад. Мавзеи аз хама зичи ахолй маркази аврупоии Русия буда, аз он чо ба самти шимол, чануб ва шарк зичии ахолй кам мешавад. Нуктахои ахолинишини Русияро ба шахр, шахракхои коргарй, курортй ва дехот таксим мекунанд. Махалхои 12 хазор ва аз ин зиёд ахолй доштаро 86,2 дарсади ахолиашонро коргарону зиёиён ташкил медиханд. Шумораи умумии шахрхо аз 1000 зиёд аст. Х,иссаи ахолии шахр 75 дарсад, ахолии дехот 25 дарсад микдори умумии ах,олии мамлакатро ташкил медихад. Шахрхои миллионер 14 ва аз 500 хазор то 1 млн нафар ахолидошта ба 20-то мерасад. Агломератсияхои калони шахрй, ба монанди Москва, Санкт- Петербург, Нижний Новгород, Екатеринбург, Самара, Ново­ сибирск ба миён омадаанд. Хочагй. Русияи имруза дорой кариб тамоми сохахои хочагии халки хозиразамон аст. Аз он чумла, дар саноат мувофики маълумоти соли 2003 - 26 дарсади махсулоти он ба комплекси сузишворй-энергетикй, 26 дарсадаш ба саноати сабук, 16,5 дарсадаш ба мошинсозй, 14 дарсадаш ба саноати хурокворй ва 13 дарсадаш ба саноати металлургия рост меояд. Дар хочагии чахон Русия хамчун истехсолкунандаи калони ашёи хоми минералй ба хисоб меравад. Аз чумла, ба он 28,4 дарсад истихрочи чахонии газ, 15 дарсад ангишт, 12 дарсад нафт рост меояд. Еайр аз ин, дар ин чо ба микдори зиёд алмос, алюминий, тило, платина, энергияи баркй, металлхои сиёх, чуб, газвори пахтагй, галла, нурихои минералй, мошину тачхизот истехсол менамоянд. Мачмуи сузишворию энергетикии он аз электроэнергетика ва тамоми сохахои сузишворй иборат буда, системаи асосии энергетикаи он нохияхои марказй, шимолу гарбй, Волга, Урал, Сибир мебошанд. Русия талаботи худро пурра бо сузишворй таъмин намуда, газу нафтро содир мекунад. Дар мамлакат сохахои металлургияи сиёх ва ранга инкишоф ёфтааст, ки заминаи инкишофи сохаи мошинсозй ба хисоб меравад. Корхонахои калони металлургияи сиёху ранга дар Урал, Сибири Еарбй ва аномалияи Курск вокеъ гардидаанд. Корхонахои мошинсозй кариб дар тамоми шахрхои калону миёнаи мамлакат чойгир шудаанд. Хамаи мошинхои барои хочагии халк зарурбударо истехсол мекунанд. Аз чихати тараккиёти саноати чубкоркунй Русия яке аз давлатхои асосии коркарди чуб ба хисоб меравад. Айни замон вазифа гузошта шудааст, ки истехсоли аксари махсулотхои истеъмолй, ки норасоиашон хис карда мешавад, бо рохи ташкили корхонахои хурд, кооперативхо, фаъолияти алохидаи мехнатй зиёд карда шавад. Микдори асосии молхои истеъмолиро корхонахои калони сабук, ба монанди бофандагй, чарм, пойафзол, атриёт медиханд. Faftp аз газворхои пахтагину загирй аз руйи дигар махсулотхои саноати сабук Русия аз мамлакатхои Иттиходи Давлатхои Мустакил ба хисоби хар cap ахолй кафо меистад. Чунин вазъиятро гайр аз сохаи мохидорй дар сохаи саноати хурокворй низ мушохида кардан мумкин аст. iss ■■ ■ Дар сохаи кишоварзии мамлакат 13,6 дарсади ахолии ко- били мехнат шугл дорад. Кисми зиёди онхо ба зироаткорй машгуланд. Дар зироатчигй мавкеи асосиро галладона ташкил медихад. 56,7 дарсади заминхои корам ба хиссаи галладонагихо: гандум, чавдар, чав, сулй, арзан, чуворй рост меояд. Аз зи­ роатхои техникй лаблабуи канд, загир, офтобпараст кишт карда мешавад, ки он 6,3 дарсад замини киштро дар бар мегирад. Кишти картошка, сабзавоту полиз 3,7 дарсад, рустанихои хуроки чорво аз 1/3 майдони киштро ташкил медихад. Кисми зиёди махсулотхои кишоварзиро минтакахои дашт ва бешадашти кисми аврупоии мамлакат истехсол менамоянд. Дар Русия кариб тамоми навъхои махсулоти чорво истехсол карда мешаванд. Дар каламрави Русия хамаи навъхои наклиёт амал мекунанд. Дар байни онхо наклиёти рохи охан афзалият дорад. Вай алокаи кисми аврупою осиёии мамлакатро бо дигар мамлакатхои хоричй дуру наздик таъмин менамояд. Ба наклиёти рохи охан 62,1 дарсад боркашонй ва 53 дарсад мусофиркашонй рост меояд. Накдиёти дарёй дар хаёти мамлакат накши бузург дорад. Тавассути он нохияхои шимолй ва чанубй алокаманд мешаванд. Рохи асосии обии кисми аврупой Волгаю Балтика мебошанд. Ба воситаи он Русия ба бахри Балтика баромад дорад. Ба воситаи бахрхои шимол рохи бахрии Шимолй мегузарад, ки вай ба нохияхои Шимол бор мекашонад. Асосан наклиёти бахрй вазифаи боркашонии берунаро ичро мекунад. Бандархои калони бахрй Санкт-Петербург, Калининград, Архангелск, Мурманск, Владивосток, Находка, Магадан, Петропавловск- Камчатка мебошанд. Наклиёти кубурй тараккй кардааст. Кисман ба воситаи ин навъи наклиёт нафту газ ба хорича бароварда мешавад. Дар боркашонй, мусофиркашонии дохилй ва кисман берунии мамлакат наклиёти автомобилй ва хавой ахаммияти калон дорад. Дар айни замон арзиши умумии махсулоти дохилии мамлакт 721,2 млрд (ба хар сари ахолй 82,0) долларро ташкил менамояд. Шарикони асосии савдои берунии Русия собик давлатхои Иттиходи Шуравй, Аврупои Еарбй, ИМА, Чин, Х,индустон мебошанд. Савол ва супориш • 1. Ба мавкеи географй ва шароиту захирахои табиии Русия бахо дихед. 2. Афзоиши табиии ахолии Русия бо кадом хусусияти худ фарк мекунад? 3. Бо кадом хусусиятхо географияи Русия фарк мекунад? 4. Сохахои асосии хочагии халки Русия кадомхоянд? 5. Бо кадом давлатхо Русия муносибатхои иктисодй дорад? Худатонро санчед 1. Ба афзоиши табиии Русия чй хос аст? 2. Ба акидаи шумо Русия мавкеи пештараи худро баркарор карда метавонад ё не? 3. Кадом чихатхои Русия аз мамлакати тараккикарда будани он гувохй медихад? Пешгуйии шумо Оё имконияти аз нав мустахкамшавии алокахои иктисодй, илмию техникй ва фархангии Русия бо дигар чумхурихои собик Шуравй вучуд дорад? Солхои минбаъда махсулоти саноат ва кишоварзии Русия ба ракобати бозори чахонй тоб оварда метавонад ё не? Пешомадхои инкишофи васеъшавии алокахои хочагии Точикистон бо Русия чй гунаанд? УКРАИНА Масохаташ - 603,7 хазор км2. Ахолиаш - 44,8 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Киев. Забони давлатй - украинй. Вохиди пулй - гривна. Дар кисми чанубу гарбии Русия чойгир буда, яке аз мам­ лакатхои тараккикардаи Иттиходи Давлатхои Мустакил аст. Шароиту сарватхои табиияш барои тараккиёти сохахои хочагй мусоидат мекунанд. Мамлакат дорой захирахои калони маъдани охан (хавзаи Кривой Рог), марганетс ва захираи ангишт 160 Украина Русия, Белорус, Гурчистон, давлатхои Аврупой Шаркй ва Еарбй ба хисоб мераванд. Каламрави Украинаро аз руйи нишондодхои иктисодию ичтимой ба якчанд нохияхо чудо кардан мумкин аст. Дар нохияхои Донетск-Наздиднепр мачмуи пуриктидори саноати вазнин ташкил ёфтааст, ки асоси онро ашёи хоми махаллй, ангишт, маъдани охан, ашёи хоми саноати химия ташкил медиханд. Саноати вазнин дар ин нохия бо кон- сентратсияи баланди худ фарк мекунад. Дар ин чо маркази калони саноати ангишт, металлургияи сиёх, химия, мошинсозии вазнин ташкил ёфтааст. Дар шахри Донбасс аввалин заводи металлургии Украина сохта шудааст. Дар ин чо корхонахои мошинсозй, газвори пахтагин, фабрикаи бозичабарорй кор мекунанд. Райр аз ин, дар ин нохия шахрхои саноатии Запороже ва Днепропетровск чойгиранд. Нохияи Ч,анубй ба он фарк мекунад, ки дар ин чо асосан сохахои ба бахр алокаманд зиёданд. Он нохияи асосии киш- тисозй (дар шахрхои Николаев, Херсон, Керч) буда, танкерхои калонхачм, киштихои калони махсулоткашонй, мохидорй, тачхизотхои бандарй истехсол мекунад. Шахри Одесса маркази калони киштитаъмиркунй аст. Нохияхои Чднуби Украина дорой майдони фарохи заминхои кишт буда, дар он чо гандум, чуворимакка, сабзавот, полиз, офтобпараст, рустанихои равгани эфирдор, ангур, мева парвариш карда мешаванд. Мачмуи агросаноатии нохия тараккикарда буда, дар он мошинсозии кишоварзй ва саноати хурокворй мавкеи асосй доранд. Сохаи санаторию курортй низ тараккй кардааст. Шахри калони нохияи Ч,ануб - Одесса бандарй бузурги ахаммияти байналмилалидошта мебошад. Нохияи дигари мамлакат Ч,анубу Fap6 буда, сохаи асосии он кишоварзй ва коркарди махсулоти он мебошад. Пойтахти Украина - шахри Киев дар хамин чо вокеъ гардида, беш аз 1500 сол таърих дорад. Маркази кадимаи тичорат ва муддати дароз пойтахти Руси Киевй буд. Холо маркази маъмурию сиёсй, иктисодию маданй буда, сохахои калони мошинсозй, иттиходияхои илмию истехсолй дорад. Савол ва супориш 1. Сохахои тахассуси хочагии Украина кадомхоянд? 2. Фаркияти онхоро аз сохахои тахассуси Русия баён кунед. 1 6 2 ----------------------------- — 3. Саноати ангишт, химия ва металлургияи Украина чй гуна инкишоф ёфта истодааст? 4. Вобастагии тараккиёти Украина бо мамлакатхои хдмсоя чй гуна аст? Худатонро санчед 1. Мавкеи географии Украина дар тараккиёти хочагиаш чй ахдммият дорад? 2. Сабаби дар Украина ташаккулёбии марказхои калони металлургию мошинсозй дар чист? 3. Чаро дар сохахои энергетикаи Украина истгоххои баркии олавй афзалият доранд? 4. Сабаби камшавии хиссаи галладона дар таркиби сохаи рустанипарварй дар чист? Ба фикри шумо Алокахои икт! Fap6 зиёдтар мен Украина тахассуа Пешгуйихои минбаъдаи Украи намоед. 1содии Украина ми гавад ё не? Вобаст I хочагиаш дигарг шумо оид ба с; [на чй гунаанд? Е нбаъд бо давлатхои 'а ба мустакилияти ун мешавад ё не? уръати тараккиёти ю далелхо асоснок БЕЛОРУС Масохаташ - 207,6 хазор км2. Ахолиаш - 9,5 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Минск. Забони давлатй - белорусй. Вохиди пулй - рубл. Мамлакати аз хама гарбй Иттиходи Давлатхои Мустакил буда, бо Лахистон хдмсархад аст. Аз каламрави он роххои мухимми охану автомобилй, кубурхои газу нафт мегузаранд. 163 Белорус дарачаи баланди зичии ахолй дошта, бо захирахои мехнатй хуб таъмин аст. Белорус мамлакати саноатию ки­ шоварзй мебошад. Дар таркиби он саноат мавкеи хос дорад. Дар байни сохахои саноат саноати хурокворй 24,3 дарсад, сузишворию энергетики кариб 25 дарсад, мошинсозй 22 дарсад ва нафту химия 11,8 дарсади махсулоти умумии саноатро медиханд (соли 2010). Аксари сохахои саноати он мехнатталаб буда, ба кадрхои баландихтисос майл доранд. Асоситарини ин сохахо мошинсозй буда, тахассуси хочагии мамлакат ба хисоб меравад. Саноати автомобилсозй, тракторсозй, мошинсозии кишоварзй тараккй кардаанд. Мошинхои боркаши «БелАз», тракторхои тамгаи «Бело­ рус» махсулоти заводхои Белорус мебошанд. Шахрхои Минск, Гомел марказхои асосии мошинсозианд. Сохахои сано­ ати радиотехника, электронй, техникаи хисоббарор низ кор мекунанд. Тараккии мошинсозиро заводи металлургии Же- лобин мусоидат кардааст. Саноати химия, ки асосан ба заминаи ашёи хоми махаллй такя мекунад, намаки калий (кони Старобин), намаки ошии «Электра» (кони Мозирск), махсулотхои нафту химия (комбинатхои Новополотск, Мозирск) истехсол менамояд. Дар саноати сабук истехсоли газвори загирй ва пашми сунъй мавкеи намоён дорад. Саноати коркарди чуб низ тараккй кардааст. Саноати сузишворй-энергетикй заминаи мустахками дохилй надорад. Захирахои махаллии сузишвориро торфу нафт ташкил медиханд. Каламрави Белорус хеле хуб аз худ карда шудааст. Фазой васеи хамвории Полесе ботлокзор буда, гузаронидани корхои мелиоративиро талаб менамояд. Х,оло хар чор гектар замини кишоварзй мелиоратсия карда шудааст. К а л а м Р а в и Белорус аз фалокати неругохи баркию атомии Чернобил азияти зиёд кашидааст. Аз ин сабаб, холо дар мамлакат барномаи бархам додани окибатхои садама ва азнавбаркароркунии вазъи экологй ба амал бароварда мешавад. Мачмуи агросаноатии мамлакат асосан ба парвариши галладонахо, картошка, сабзавот ва истехсоли ширу гушт тахассус пайдо кардааст. Гушту консервахои ширй, картошка ва махсулоти коркарди он (крахмал) истехсол намуда, онхоро содирот мекунад. Даромади миллии Белорус 53,4 млрд долларро ташкил менамояд. Он ба хар сари ахолй ба 5130 доллар рост меояд. Шахри Минск, ки дар наздикии рохи хавзаи бахрхои Сиёху Балтикаро пайвасткунанда чойгир аст, ахаммияти махсус дорад. Баъди итмоми рохи охани нохияхои маркази Русияро бо Балтика ва мамлакатхои Аврупой Гарбй пайвасткунанда ахаммияти он афзуд. Х,оло Минск маркази саноатии мамлакат буда, дар ин чо заводхои трактору автомобилсозй, хатхои автомата, техникахои электронию хисоббарор, вагонсозй ва гайра чойгир мебошанд. Минск маркази калони наклиётй аст. Шарикони савдои берунии Белорус Русия, ва дигар чумхурихои собик Шуравй, Чин, Аврупой Шаркй мебошанд. Савол ва супориш 1. Сохахои тахассуси хочагии Белорус кадомхоянд? 2. Кадом сохахои онхо дар заминаи ашёи хоми махаллй кор мекунанд? 3. Наклиёт дар махсусгардонии сохахои хочагии халк чй ахаммияг дорад? 4. Кадом навъи рустанй барои саноати бофандагй ашёи хом ба хисоб меравад? Худатонро санчед Кадом омилхо сабаби пастшавии сохаи кишоварзй ме- гардад? Роххои баланд бардоштани махсулнокии кишоварзй кадомхоянд? Дар байни Белорус ва Точикистон муносибатхои иктисодй, илмию техникй вучуд доранд ё не? МОЛДОВА Масохдташ - 33,7 хазор км2. Ахолиаш - 3,6 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Кишинёв. Забони давлатй - молдаванй. Вох,иди пулй - лей. Дар х,удуди кисми чанубу гарбии Иттиходи Давлатхои Мустакил чойгир буда, дар хочагии халки он мачмуи агро- саноатй мавкеи асосй дорад. Каламрави мамлакат бо дарачаи баланди азхудкунии кишоварзиаш фарк мекунад. 80 дарсади масохдташро заминхои кишоварзй ташкил додаанду дар он майдони кишт макоми асосй дорад. Молдоваро мамлакати богу токпарварй меноманд. Ба хиссаи онхо 11,2 дарсади заминхои кишоварзй рост меоянд, ки ин нисбат ба дигар мамлакатхои ИДМ зиёд аст. Дар мамлакат бештар аз 50 навъи ангур парвариш карда мешаванд, ки сифату хосилнокии баланд доранд. Масохати майдонхои ангур дар Украинаю Молдова баробаранд. Дарахтони мевадихднда кариб дар хама чо пахн шудаанд. Себхои гуногуннавъу нок, олу, олуча, гелос, зардолу ва шафтолу парвариш карда мешаванд. Дар мамлакат навъхои сабзавоти гармидуст (помидор, боимчон, каламфур), офтобпараст, лаб- лабуи канд, рустанихои равгани эфирдиханда хуб парвариш меёбанд. Чорводорй дар Молдова самти гуштй дорад. Навъи асосй чорвои калони шохдор, гусфанд, хук мебошанд. Дар асоси кишоварзии серсоха саноати хурокворй тараккй ёфтааст. Кон- сервакунии меваю сабзавот дар тамоми шахрхо ва бисёр дехахои калон мавчуд аст. Мачмуи агросаноатии Молдова ба навъхои гуногуни мошинхо ва тачхизотхо ниёзманд аст. Бинобар он, заводхои мошинсозй ба истехсоли трактор, мошинхои саноати сабук, яхдонхои меваю сабзавотро нигохдоранда махсус гардонида шудаанд. Истехсоли мухаррикхои харакаткунанда, транс­ 166 форматор, асбобхои электронй, мошинхои хисоббарор дар шахрхои Кишинёв ва Тираспод мавдуданд. Дар Молдова унсурхои ёрирасони MAC хуб ташкил карда шудаанд, аз думла анборхои нигахдории сабзавоту мева, ях- донхо, сохахои махсусгардонидашуда. Дар Кишинёв нисфи махсулоти сохаи мошинсозй истехсол карда мешавад. Дар ин до маркази калони тадкикоти сохахои кишоварзй вокеъ гардидааст. Даромади миллии Молдова 12,1 млрд долларро ташкил медихад. Он ба сари хар як нафар ахолй 2671 долларро ташкил медихад. Савол ва супориш 1. Сохахои тахассуси ходагии Молдова кадомхоянд? 2. Сохаи богпарварии Молдова аз хамин сохаи Украина бо чй фарк мекунад? 3. Сабаби аз хад зиёд аз худ кардани захираи заминии Молдова дар чист? Ба акидаи шумо Кадом омилхои табий ба тараккиёти мачмуи агросаноатй сабаб шудаанд? Сабаби дар таркиби захираи заминии Молдова зиёд будани майдони киштро дар чй мебинед? ЭСТОНИЯ Масохаташ - 45 хазор км2. Ахолиаш - 1,2 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Таллин. Забони давлатй - эстонй. Вохиди пулй - кронаи эстонй. Дар кисмати гарбии Иттиходи Давлатхои Мустакил дойгир буда, сохилхояшро оби бахрй Балтик ихота кардааст. Боигарии асосии табиии Эстония сланетсхои сузанда буда, захираи калон доранд ва ба руйи Замин наздику бо усули кушод истихроч карда мешаванд. Сланетсхо сарчашмаи асосии истехсоли энергияи баркй мебошанд. Хокистари аз сланетс хосилшударо дар заминхо ва хамчун масолехи бинокорй истифода мебаранд. К,исми дигари сланетсро дар корхонахои химиявй истифода мекунанд. Сохахои саноати Эстония масолехталаб набуда, ба гурухи илмталаб мансубанд. Инхо сохахои электротехники, дастгохсозй ва радиотехника мебошанд. Асоси саноати сабукро комбинатхои газвори пахтагй (ш. Нарва, Таллин) ташкил додаанд, ки онхо аз кадим боз дар асоси пахтай воридотй кор мекунанд. Сохахои кишоварзй ба истехсоли махсулотхои ширй ва гушт тахассус доранд. Эстония,ки мавкеи наздибахрй дорад, сохахои мохидорию киштисозй низ дар он ривоч ёфтаанд. Сохахои саноати киштисозй, заводхои металл корку нй, як катор корхонахои бофандагй, саноати чубкоркунй фаъолият мекунанд. Таллинн имруза шахри тараккикардаи саноатй буда, сохаи асосиаш мошинсозй аст. Моторхои электронй, дастгоххои электрикй, тачхизотхо барои саноати нафту химия, экскаваторхо барои корхои мелиоративй истехсол карда мешаванд. Таллин бандарй мухимми савдоии байналмилалй мебошад. ЛАТВИЯ Масохаташ -69 хазор км2. Ахолиаш - 2,2 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Рига. Забони давлати - латиши. Вохиди пулй - лат. Дар сохили халичи Рига чойгир буда, таъсири бахр ба иклими он зиёд аст. Дарёи Даугаваи Латвия чукуробу наклиётгард аст. Боигарихои табиияшро чангал, масолехи бинокорй, торф, захирахои оби ташкил медиханд ва барои конеъгардонии талаботи мамлакат кифоя нест. Аммо мавкеи хуби географй барои аз хорича овардани ашёи хоми зарурй ва инкишофи саноат мусоидат менамояд. Дар саноат хиссаи мошинсозию химия зиёд буда, сохахои электротехника, радиотехника, асбобсозй, микроэлектроника низ тараккй кардаанд. Мо­ шинсозии наклиётй ва кишоварзй низ барпо намудаанд. Аз чумла киштй, трамвай, троллейбус, микроавтобус истехсол карда мешаванд. Саноати химия ба ашёи хоми воридотй такя намуда, резин, лак, ранг, пластмасс, нахи химиявй, дору, воситахои хифзи рустанй истехсол менамояд. Сохахои саноати консерваи мохй, махсулоти ширию гуштй тахассуси мухимми мамлакат мебошанд. Шахри Рига имруз ба маркази калони мошинсозии мурак­ каб, химия ва саноати сабук табдил ёфтааст. Силсила шахракхои курортй дар сохили халичи Рига ба масофаи 33 км тул кашидаанд. Онхо ахдммияти байналхалкй доранд. ЛИТВА Масохаташ - 65 хазор км2. Ахолиаш - 3,5 млн. нафар. Пойтахташ - ш. Вилнюс. Забони давлатй - литвагй. Вохиди пулй - лит. Нисбат ба Латвияю Эстония масохати калон дошта, дар кадим мамлакати аграрй буд. Х,оло дар мамлакат сохахои саноати хозиразамон ташаккул ёфтаанд. Сохахои дастгохсозй, киштисозй, электротехники, тачхи- зотсозй, электронй, химия тахассуси мамлакат гардидаанд. Мошинсозию химия дар шахрхои Вилнюс ва Каунас чойгир буда, асосан ба ашёи хоми воридотй нигаронида шудааст. Со­ хахои дар заминаи ашёи хоми махаллй коркунанда, хурокворй, масолехи бинокорй, чубкоркунй, бофандагй дар кисмхои гу­ ногуни мамлакат чойгиранд. Дар мамлакат неругоххои баркии олавй, обию атомй сохта шудаанд. Флоти мохидории Литва асосан дар укёнуси Атлантик фаъолият дошта, коркарди мо\й ва таъмири киштихо дар бандаршахри Клайпедо ба рох монда шудаанд. Дар мавзеъхои назди сохилй кахрабо чамъ меоваранд, ки вай барои тайёр намудани асбобу анчомхои бадей истифода бурда мешавад. Шароитхои хоку ищшмии Литва барои кишоварзй мусоид буда, мачмуи агросаноатиаш нисбатан пуркувват аст. Савол ва супориш ....... .....- ---------- ■ ■ 1. Ба мавкеи географй ва шароиту боигарихои табиии Эстония, Латвия, Литва бахо дода, тафовути онхоро ошкор намоед. 2. Сохахои тахассусии ин мамлакатхо кадомхоянд? 3. Ба ташкилу ташаккули сохахои хочагии ин мамлакатхо Русия чй гуна таъсир расонидааст? 4. Умумияту фаркияти сохахои тахассуси ин мамлакатхоро ошкор намоед. Тахассуси кишоварзии давлатхои Назди- балтика кадомхоянд? 5. Сахми захирахои рекреатсионии ин давлатхоро дар ик- тисодиёташон шарх дихед. Худатонро санчед 1. Хусусияти хоси сохахои саноати мамлакатхои Наздибалтика аз чй иборат аст? 2. Сабаби тараккии сохаи мохигирй чист? 3. Сохахои дар заминаи ашёи хоми махаллй ва воридотй коркунандаи ин мамлакатхо кадомхоянд? Ба акидаи шумо Дар баркарору васеъкунии корхонахои саноатии мамлакатхои Наздибалтика кадом давлатхои чахон кумак мерасонанд? Дар шароити иктисодиёти бозори дар географияи сохахои хочагии мамлакатхои Назди балтика тагйирот ба амал омаданаш мумкин аст ё не? ФАСЛИ III ТАВСИФ И М АМ ЛАКАТХОИ ОСИЁ Захирах,ои табий ба пешрафти иктисодии давлатхои Осиё чй гуна таъсир расониданд? Кадом сохахои кишоварзй бештар тараккй ёфтаанд? Кадом нохия ва мамлакатхои алохидаи Осиё бо суръати баланди инкишофи иктисодй фарк мекунанд? Мавкеи географй, андоза ва хайати каламрав. Осиё китъаи калонтарини олам ва яке аз марказхои кадимтарини тамаддуни чахон мебошад. Номи Осиё аз мавкеи географии он бар меояд. Х,ануз географхои Юнони Кадим худудхоеро, ки дар гарб ва шимолии Юнон вокеъ гардидаанд, ба Аврупо (аз калимаи юнонии эреб - Fap6) ва он минтакахоеро, ки дар шаркии он чойгир шудаанд, ба Осиё (аз калимаи юнонии асу - шарк) мансуб медонанд. Мавкеи иктисодию географии Осиёро пеш аз хама дар байни китъахои олам мавкеи мобайниро ишгол намудан ва дар сари роххои чахонии бахрии тичоратии аз Аврупо ба суйи укёнусхои Х,инд ва Ором раванда чойгир шудани он муайян менамоянд. Мавкеи бехамтои иктисодию географии Осиё, сарватхои табий, моддй, маданй, мавчуд будани кувваи кории арзон ва аз нигохи судмандии харбию стратегй дар байни китъахои Аврупо, Африка, Австралия чойгир будани он ба худ диккати бисёр мамлакатхои ачнабиро чалб менамуд. Х,ануз аз охири асри XV ва ибтидои асри XVI манфиати тичорат аврупоихоро водор намуд, ки ба Осиё рохи бахриро чустучу намоянд. Бо ин максад, бахрнаварди португалй Васко да Гама соли 1497 сохилхои гарбии Африкаро давр зада, ба сохилхои чанубу шаркии он харакат намуда, ба укёнуси Х,инд ворид шуд. Аз он чо бо рохбаладии олим ва бахрнаварди араб Ахмад ибни Мачид ба самти шимолу шарк харакат намуда, соли 1498 ба сохилхои чанубу гарбии ХинДустон расид. Баъди кашфиёти рохи бахрии Хиндустон аврупоихо, аз чумла точирон то Ч,опон рафтанд. Хдмин тавр, тавассути кашф шудани рохи бахрии Х,индустон аврупоихо дар бораи Осиёи Чднубу Шаркй тасаввуроти амик пайдо намуданд. Баъди дар гарданаи Суэте канали Суэтс-ро бунёд намудан (асри XIX) мамлакатхои Амрикои Шимолй, Аврупо, хавзаи бахрй Миёназамин имконият ёфтанд, ки бо рохи бахрии нисбатан наздик бо мамлакатхои Осиё тичорат намоянд. Мамлакатхои Осиё на факат ба укёнусхои Ором ва Х,инд, балки 171 ба укёнуси Яхбастаи Шимолй баромад доранд. Роки бахрии шимолй рохи бахрии укёнуси Оромро бо рохи бахрии укёнуси Атлантика пайваст менамояд. Чунин мавкеи хоси иктисодию географй ба раванди таркиби сохавии хочагй ва пешрафти он ба хусусиятхои хоси ахолй ва инкишоф ёфтани алокаи тичоратй бо мамлакатхои чахон таъсири калон расонидааст. Бояд кайд намуд, ки ин мавкеи мусоиди иктисодию географиро аз сабаби дар дохили Осиё чойгир шудан (мисол, Мугулистон, Непал, Афгонистон, Бутан) ва нобаробар тараккй кардани мамлакатхои сохилй як хел истифода бурда наметавонанд. Барои он ки на хама мамлакатхое, ки ба бахр баромад доранд, флоти бахрии пуркувват доранд. Як кисми он мамлакатхо барои ба хорича бор баровардан ва аз он чо бор овардан аз киштихои дигар мамлакатхо истифода мебаранд. Масохати Осиё 44 млн километри мураббаъро ташкил менамояд. Дар он такрибан 40 давлат вокеъ гардидааст. Дар ин каламрави фарох, ки бо гуногунии табиат, фаровонии сарватхои табий ва хусусияти хоси хочагию хайати ахолй фарк мекунад, тамаддун ва маданияти кадим бо дастовардхои илмию техникии муосир бо хам омезиш ёфтаанд. Мувофики тадкикоти олимон аз чор тамаддуне, ки ташаккул ёфтани онхо ба дарёхои бузург вобаста мебошаду дар илм номи «Тамаддуни дарёхои азим»-ро гирифтаанд, се тоаш он дар водии дарёхои калонтарини Чин, Хиндустон ва Месопотамия ба миён омадаанд. Тамаддуни водии дарёхои Чин ва Хиндустон ба аз худ намудани заминхои х,осилхез, обёрии сунъй ва инкишоф ёфтани шолипарварй асос ёфта буд. Аз хамин сабаб, онро тамаддуни «шолй» мегуянд. Шолипарварй сохаи мехнатталаб ва серхосил мебошад. Вай метавонад микдори зиёди ахолиро аз биринч (гизои асосии чинихо) таъмин намояд. Аз ин чост, ки дар водии дарёхои калони Чину Хиндустон ахолй зич чойгир шудааст. Чунин вобастагй ба як катор мамлакатхои чанубу шаркй ва шаркй Осиё низ хос мебошад. Табиати Осиё них,оят мухталиф мебошад. Дар каламрави беканори он на хама нохияхо шароити мусоиди табий доранд. Барои он ки масохдти зиёди онро каторкуххои баландтарини чахон, биёбонхои беоб, чангалзорхои фарох ва гайра ташкил додаанд, ки аз худ намудани онхо бартараф кардани душворихои зиёдро талаб менамояд. Аз ин чо мубориза барои хаёт ва тачрибаи бартараф намудани душворихои гуногуни табий ва мутобик гардидан ба он яке аз мухимтарин мероси тамаддуни кадими халкхои Осиё мебошад. Осори онро мо дар аз худ намудани заминхои обёришаванда мушохида менамоем. Халкхои ин сарзамини кухан барои истифодаи заминхои доманакуххо аз усули суфагй ва суфабардорй истифода мебаранд, ки холо хам дар мамлакатхои Осиёи Шаркй, Ч,анубй ва Чднубу Шаркй васеъ пахн гардидааст. Дар асосй ин усул дар Точикистон богу токпарварй ва дар Кавказ чой ва ситруспарварй инкишоф ёфтаааст. Иклими хушку гарм дар бисёр мамлакатхои Осиё сабаби инкишоф ёфтани обёрй гайр аз каналхо (нахрхо), инчунин аз корезхо (нахрхое, ки бо зери замин гузаронида шудаанд) истифодабарй гардид. Дар Точикистон пеш аз инкилоб обёрии корезиро дар нохияи Панчакент мухандиси худомуз эшони Халифа Хасан истифода бурд. Ин шахе бо ин усул дуто нахр гузаронида, заминхоро обшор намудааст. Минтакахои биёбон бо шароити табиии номусоиди худ фарк мекунанд. Дар он чо тобистон гарм, боришот кам буда, набототи нихоят гуногун месабзад. Вобаста ба ин, аз замонхои кадим дар ин чо шакли хоси хочагидорй-чорводории кучманчигй амал менамояд. Дар минтакахои баландкухи Тибет ва Помир одамон ба кутоспарварй маншуланд. Осиёи Шаркй ва Чанубу Шаркй бо иклими муссонии (мавсимии) худ фарк мекунад. Дар ин чо тобистон гарм, сербориш, тирамоху бахор бебориш мебошад. Чунин вазъият аз даврахои кадим ахолии ин нохияхоро водор намудааст, ки бо роххои гуногун бар зидди серборишй ва хушкй чорахои зарурй дида, хаёт ва фаъолияти хочагиро ба он мутобик намоянд. Дар мавсими сербориш барои пешгирй намудани обхезй ахолй дар сохили дарёхо садду даргот ва дигар иншоотхо месохт. Барои захира намудани об ва дар мавсими камбориш истифода бурдани он хавзхо сохта, оби боронро захира менамуданд. Дар мавзеъхои селгир барои аз шусташавй начот додани хок зироатхои намидуст - буттаи чой, найшакар, чут парвариш мекарданд. Ба шароити табий мувофик хонахои сабук месохтанд. Хамин тавр, дар мубориза бар зидди номусоидихои табиат барои халкхои Осиё хаётан мехнатдустй ба дарачаи баланд такмил меёфт. Мехнатдустй, пуртокатй, дар лахзахои душвор ба якдигар ёрдамрасонй, садокат доштан ба хама он чизе, ки бо мехнат бунёд шудааст, чихати хоси маънавии ин халкхо мебошад. Махз хамин унсурхои умдаи инсонй ба халкхои Осиё имконият дод, ки дар заминаи мероси тамаддуни кадим дастовардхои илмию техникии муосир, мавкеи мусоиди иктисодию географй ва шароиту сарватхои табиии мухталифро истифода бурда, хочагии бисёрсохдвии хозиразамонро ташаккул диханд. Аз ин чо Осиё дар худ на факат таърих ва тамаддуни кадим, балки симои ба худ хос, ташаккул ва инкишофи иктисодиёти муосирро тачассум менамояд. САРВАТХОИ ТАБИИ ВА ИМ КОНИЯТИ ИСТИФОДАИ онхо Худуди Осиё бо аз хад бой ва нихоят гуногун будани сарватхои табий фарк мекунад. Ин пеш аз хама ба фарохии каламрав, сохти геологй, гуногунии релеф, навъхои икдим вобаста мебошад. Бахой иктисодй ба сарватхои табиии Осиё дода, омилхои табииро ба назар гирифта, бояд гуфт, ки иктисодиёти минтака ба бой ва гуногунии сарватхои табий ва имконияти истифодабарии онхо вобаста мебошад. Тахлили он нишон медихад, ки Осиё барои хаматарафа тараккй додани саноат имконияти фаровон дорад. Хусусан, сатхи он аз ашёи хоми минералй нихоят бой мебошад. Аммо онхо бо сабабхои гуногун дар бисёр мамлакатхои Осиё аз чихати геологй хуб омухта нашудаанд. Ба ин нигох накарда, Осиё дар арсаи байналмилалй бо захираи тадкдкшудаи як катор сарватхои минералй мавкеи мухимро ишгол менамояд. Дар байни онхо захираи сарватхои маъданй калон аст. Хусусан, аз калъагй ва волфрам бой мебошад. Агар дар дигар китъахо конхои онхо ахён-ахён вохурад, дар кисми шаркии Осиё як минтакаи яклухтро ташкил менамоянд. Ин минтака аз канори чанубии хамвории Бузурги Чин то чазирахои Зонд тул кашидаанд. Х°ло ба мамлакатхои Осиё аз 2/3 хиссаи захираи тадкикгардидаи калъагй ва 50 дарсад волфрами чахон рост меояд. Дар каламрави он, инчунин захираи калони маъдани охан, манган, хром, никел, мис, металлхои ранга, симоб, тило ва алмос муайян карда шудаанд. Хиссаи Осиё дар захираи тадкикшудаи чахонии графит ва сурма низ калон аст. Дар каламрави он аз 2/5 хиссаи графит ва 1/6 хисса сурмаи чахонй вокеъ гардидааст. Бар хилофи сарватхои маъданй пайдоиши ангишт, нафт, гази табий ба чинсхои тахшин вобаста мебошад. Аз хамин сабаб, ангишт дар кабати тахшинхои хамидаи наздикухй, нафт ва газ бошад, дар фурухамидахои доманакухй ва хавзахои 174 байни куххо вомехуранд. Конхо ва хавзахои ангишт, нафт ва газ, ки дар чунин мавзеъхои нохияхои алохидаи Осиё мукаррар карда шудаанд, дорой захираи калон мебошанд. Конхои нафт на факат дар хушкй, инчунин дар зери тахшинихои тунукоби бахрхое, ки Осиёро ихота кардаанд, низ муайян карда шудаанд. Аз чихати захираи тахкикшудаи ангишт, нафт ва газ Осиё дар байни китъахо чойи аввалро ишгол менамояд. Ба он аз 3/4 хиссаи нафт, гази табий ва 52 дарсади хиссаи ангишти тахкикшудаи чахон рост меояд. Хдмин тавр, захирахои сарватхои минералии Осиё барои тараккй додани саноат ва сохахои мухталифи он шароити мусоид фарохам овардааст. Барои хаматарафа аз худ намудани ин сарватхо техника, технологияи хозиразамон ва маблаггузории калон зарур аст, ки на хама мамлакатхои Осиё чунин имконият доранд. Осиё на факат аз сарватхои минералй, инчунин аз сарватхои обу чангал низ бой мебошад. Захираи оби он 1/3 хиссаи захираи оби умумичахониро ташкил менамояд. Аз чихати таъмини оби ширин ба хар cap ахолй дар байни китъахои олам баъди Австралия ва Африка чойи сеюмро мегирад. Дар дохили Осиё ин нишондод тафовути калон дорад. Дар бобати истифодаи ба хар cap ахолй кисми осиёии Русия ва мамлакатхои чанубу шаркии Осиё аз об бештар таъмин мебошанд. Захираи чуби Осиё 94,7 млрд м3-ро ташкил менамояд. Аз ин чихат, баъди китъаи Амрико (134 млрд м3) чойи дуюмро ишгол мекунад. Бояд кайд намуд, ки бар хилофи саноат дар Осиё шароит барои тараккй додани кишоварзй нисбатан махдуд мебошад. Кисми зиёди каламрави онро каторкуххо, биёбон ва заминхои ботлоку сернам ташкил менамояд. Аз хамин сабаб, масохати ками замини кишоварзй ахолиро водор менамояд, ки заминхои доманакуххоро суфа-суфа карда, истифода баранд. Тавассути кандани нахрхои сунъй (каналхо) заминхои хушки биёбонро обёрй, заминхои ботлокро хушк намоянд. Савол ва супориш 1. Аз руйи харита мавкеи иктисодию географии Осиёро муайян намоед. 2. Тавассути харита се маркази «Тамаддуни дарёхои азим»-ро дар худуди Осиё муайян намоед. 3. Барои чй тамаддуни водии дарёхои бузурги Чин ва Х,ин- дустонро тамаддуни «шолй» мегуянд? 4. Шарх, дихед, ки барои чй шароити табиии Осиё барои тараккй додани саноат мусоид, аммо барои инкишофи кишоварзй он кадар мусоид нест? 5. Дар шароити махдуд будани заминхои ба кишоварзй мувофики Осиё барои васеъ намудани он бояд чй гуна чорахо андешид? Худатонро санчед 1. Номи Осиё ба мавкеи географии он чй вобастагй дорад? 2. Кадом чихдтх,ои Осиё диккати мамлакатхои ачнабиро чалб менамуд? 3. Ташаккул ёфтани марказхои тамаддун дар Осиё ба чй вобаста аст? 4. Мероси тамаддуни кадимаи халкхои Осиёро дар чй мебинем? 5. Осори тамаддуни кадимиро дар каламрави Точикистон дар чй мебинем? Барои чй шароити табиии Осиё барои инкишофи саноат мусоидат менамояд, аммо барои кишоварзй махдуд аст? АХОЛИ ВА ХОНАГИ Ахолй ва чойгиршавии он. Дар Осиё бештар аз 4,0 миллиард нафар ахолй (бе ахолии кисми шаркии Русия) хаёт ба cap мебарад. Афзоиши нихоят баланди табиии ахолй сабаби бо суръат афзудани саршумори он гардидааст, ки ба як катор омилхои ичтимоию иктисодй вобаста мебошад. Ба ин омилхо, пеш аз хама дарачаи нокифояи тараккии иктисодиёт, бартарй доштани сохаи кишоварзй, зиёд будани бесаводй, паст будани маданияти нигохдории тандурустй, акди никохи барвакт, бисёрзанй ва урфу одатхои миллй, ки серфарзандиро химоя мекунанд, мусоидат мекунанд. Афзоиши баланди табиии ахолй кариб ба аксарияти мамлакатхои Осиё хос мебошад. Ба хисоби миёна афзоиши табий ба 1000 нафар ахолй 18 касро ташкил менамояд. Дар солхои охир барои «ба танзим даровардани оила» дар баъзе мамлакатхои Осиё, аз чумла дар серахолитарини он Чин ва Хиндустон аз тарафи давлат чорабинихое андешида 176 шуданд, ки ба паст намудани дарачаи баланди афзоиши табиии ахолй равона карда шудаанд. Дар хайати чинсии ахолии Осиё мардон бартарй доранд. Ин ба он вобаста аст, ки дар натичаи никохи бармахал (дар синни 13-15-солагй), серфарзандй, риоя накардани коидахои тиббй занхо бештар мефавтанд. Дар хайати синну соли ахолй бошад, микдори чавонон зиёд аст. Ч,авонони то 14-сола 40, калонсолон (аз 15 то 59-сола) 53, пиронсолон 6 дарсади ахолиро ташкил менамоянд. Зиёд будани шумораи ахолй дар аксари мамлакатхои Осиё ва суст тараккй кардани иктисодиёт сабаби афзудани сафи бекорон гардидааст, ки баъзан ба мочарохои дохилй оварда мерасонад. Ахолии фаъол дар сохахои мухталифи хочагй кор мекунад. Дар таркиби он шахсоне, ки ба кишоварзй ва сохахои мучовири он (хочагии чангал, шикорчигй, мохидорй ва мохипарварй) маютуланд, бартарй доранд. Х,ама кабила, халкият ва миллатхое, ки дар Осиё зиндагй мекунанд, аз руйи аломатхои зохирй ба се нажоди умумичахонй (аврупой, мугулоидй ва экваторй) мансубанд. Халкхое, ки ба нажоди аврупой дохил мешаванд, дар Осиёи Пеш, Миёна, Хиндустони Шимолй ва Сибири Ч д н у б й пахн гардидаанд. Намояндагони нажоди экваторй дар Осиёи Чанубу Шаркй, Океания ва Австралия хаёт мегузаронанд. Халкхои нажоди мугулоидй асосан Осиёи Чанубу Шаркй, Марказй, Шимолй ва Осиёи Миёнаю Кдзокистонро фаро гирифтаанд. Хама халкхое, ки ба ин нажодхо мансубанд, аз даврахои кадим ин чониб, ба ин ё он дин эътикод доштанд. Бехуда нест, ки махз дар Осиё се дини чахонй - насронй, ислом ва буддой накши худро гузоштаанд. Дини буддой кадимтарин дин ба хисоб меравад. Вай дар ибтидои асрхои VI-V то мелод дар кисми шимолии Осиёи Чднубй ба миён омада, баъд дар Осиёи Марказй ва Шаркй васеъ пахн гардид. Дар заминаи дини буддой дар Хиндустон ва Тибет индуизм ва ламаизм ташаккул ёфтанд. Дини буддой инчунин ба пайдоиши динхои миллии Чин (даосизм, конфусй) ва чопонй (синтоизм) мусоидат намудааст. Дар чанубу гарбй Осиё ва Фаластин боз ду чараёни динй (иудаизм ва насронй) васеъ пахн гардид. Бояд гуфт, ки бисёр фикру акидахои иудаизмро дини насронй (христианй) таклид намудааст. Холо иудаизм (калимй) ва дини насрониро на факат дар Осиё, балки дар дигар кисмхои чахон парастиш менамоянд. Дар мамлакатхои Аврупо ва Амрикои Шимолй шумораи бисёри одамон онро парастиш мекунанд, ки нисбат ба яхудиёни дар Исроил икоматкунанда ду маротиба зиёданд. Дини ислом ибтидо дар нимчазираи Арабистон ба вукуъ омада, баъд дар каламрави чанубу гарбй, чанубй, чанубу шаркй Осиё ва Осиёи Миёна пахн гардид. Мувофики маълумоти А.П. Кузнетсов таркиби дини ахолии Осиё нихоят мухталиф буда, дар 16 мамлакат чараёни суннии ислом бартарй дорад. Дини буддой бошад, дар шаш мамлакат, бо хам омехтагии буддой, даосизм ва конфусй хам дар шаш мамлакат афзалият доранд. Дар як катор давлатхои Осиё ислом хамчун дини давлатй эътироф шудааст. Чойгиршавии ахолй. Вобаста ба шароити табий, имконияти истифодабарии сарватхои он ва омилхои ичтимоию иктисодй дар каламрави Осиё ахолй нобаробар чойгир шудааст. Х,исоби миёнаи зичии ахолй дар як километри мураббаъ 80 нафарро ташкил менамояд. Дар баробари ин, дар Осиё мавзеъхое хастанд, ки дар онхо ахолй бехад зич чойгир шудааст. Ин мавзеъхо чунин чойхое мебошанд, ки дар онхо аз даврахои кадим кишти яке аз зироатхои нихоят мехнатталаб - шоликорй васеъ пахн гардида буд. Осиёи Чанубй ва Чанубу Шаркй аз кабили хамин гуна мавзеъхо мебошанд. Зичии ахолй дар ин мавзеъхо дар як километри мураббаъ аз 200 нафар бештар мебошад. Дар баъзе махалхо 1500-2000 нафарро ташкил менамояд. Дар шахрхо аз ин хам зиёд мебошад. Чунончи, дар Сингапур 4 хазор ва дар Макао бештар аз 30 хазор нафарро ташкил мекунад. Дар Бангладеш ва чазирахои Малдив ин нишондод ба 1000 нафар мерасад. Кдтъи назар аз ин, кисми зиёди каламрави Осиё хеле камахолй мебошад. Аз чумла, зичии миёнаи ахолй дар Мугулистон дар як километри мураббаъ 2, дар кисми Осиёгии Русия 3, дар Арабистон Саудй, Кдзокистон ва Туркманистон аз 10 нафар камтарро ташкил менамояд. Осиёи Марказй, кухсори Тибет, биёбони Гобй ва биёбонхои нимчазираи Арабистон кариб одам надоранд. Дар Осиёи Шимолй ва Помир хам микдори ахолй он кадар зиёд нест. Вобаста ба маскуншавй дар Осиё се навъи махалхои ахолинишин фарк мекунанд: шахрй, дехотй ва бодиянишинй. Ахолии онхо бо нуфуз, холати рухй, тарзи зиндагй, анъана ва малакахои истехсолй аз якдигар фарк мекунанд. Аз чихати нуфуз ахолии дехот бартарй дорад. К^ариб 72 дарсади ахолй дар дехот зиндагй мекунад. Ин аз кадимулайём дар дехот ба инкишоф додани сохахои мехнат- талаби кишоварзй ва обёрй вобаста мебошад. Чунин тамоюл ба шаклхои чойгиршавии ахолии дехот низ таъсир расонидааст. Дар мавзеъхое, ки сохахои мехнатталаби кишоварзй зимни васеъ обёрй намудани заминхо инкишоф ёфтаанд, шакли чойгиршавии гурухии ахолии дехот бартарй дорад. Аммо дар он нохия ва давлатхое, ки шароит барои инкишофи суръатнокии кишоварзй махдуд аст, ахолии дехот ба таври пароканда чойгир шудааст. Хочагии бодиянишинй асосан чорводорй ва шикорчигиро дар бар мегирад. Аз сабабе, ки чорводорон вобаста ба мавсими сол аз як чарогох ба дигар чарогох харакат мекунанд, бинобар ин, онхо махалли сукунати доимй надоранд. Ин шакли чойгиршавии ахолй барои минтакаи дашт, нимбиёбон ва биёбону тундра хос мебошад. Сокинони шахр такрибан 30 дарсади ахолии Осиёро ташкил менамоянд. Ба мавчуд будани шахрхои кадим ва инкишофи минбаъдаи шахрхо нигох накарда, Осиё бо ифодаи образноки олимон хамчун «дехаи чахонй» бокй мемонад. Кдтъи назар аз ин, дар Осиё шахрхое инкишоф ёфта истодаанд, ки мувофики хисобкунихои дурнамо дар соли 2015-ум дар хар яки онхо аз 10 млн бештар ахолй зиндагй хохад кард. Ба ин шахрхои бузург Шанхай (12,8 млн), Токио (26,9 млн), Пекин (10,8 млн), Бомбей (18,3 млн), Калкутта (14,3 млн), Ч,акарта (13,2 млн) дохил мешаванд. Зичии ахолй дар ин шахрхо дар як километри мураббаъ зиёда аз дах хазорро ташкил менамояд. ТАВСИФИ УМУМИИ ХОЧАГЙ Дар инкишофи хочагии мамлакатхои Осиё сиёсати мус- тамликавии давлатхои сармоядор, ки дар гузашта хукмфармо буд, асари худро гузоштааст. Мустамликадорон ба бой будани мамлакатхои Осиё аз сарватхои табиии мухталиф нигох накарда, аз худ дар ин мамлакатхо хочагии кафомондаро ба мерос гузоштанд. Аз хамин сабаб барои аксари мамлакатхои Осиё хочагии аграрй хос мебошад. Замини корам аз 1/6 хиссаи каламрави онро ташкил менамояд. Ба ин нигох накарда, мамлакатхои Осиё дар байни давлатхои ру ба инкишоф аз чихати истехсоли махсулоти кишоварзй мавкеи мухимро ишгол менамоянд. Холо ин мамлакатхо 51 дарсади махсулоти кишоварзии мамлакатхои ру ба инкишофро истехсол менамоянд. Дар кишоварзй сохаи зироат рушд ёфтааст. Он асосан дар пастихои назди бахр ва водии дарёхо парвариш карда мешавад. Ба бозори чахонй аз хама бештар Таиланд ва Бирма биринч мебароранд. Аз 179 дигар навъи зироатхои хурокй арзан, лубиё, батат кишт карда мешаванд. Аз рустанихои техникй дар Таиланд, Шри-Ланка, Индо­ незия, Малайзия каучук, дар резишгохи дарёи Ганг ва Брах­ мапутра чут, дар домана ва нишебии куххои Х,индустон ва Шри-Ланка чой парвариш менамоянд. Хдмаи онхо ахаммияти содиротй доранд. Дар бисёр давлатхои Осиё рустанихои доруворй васеъ пахн гардидаанд. Бинобар он, ин давлатхо ба бозори чахонй дорухои гуногун мебароранд. Чорводорй хамчун сохаи дуюми кишоварзй дар хама мамлакатхо як хел тараккй накардааст. Дар баъзе мамлакатхо, ба монанди Малайзия ва минтакахои кухии нимчазираи Х,индустон ба хочагии чангал диккати махсус медиханд. Махсулоти он (чубхои киматбахо, лок, мум, моддахои даббогии дар чармгарй истифодашаванда)- ро ба бозори чахон мебароранд, рустанихои доругиро чамъ намуда, барои муоличаи касалихои гуногун истифода мебаранд. Бар хилофи мамлакатхои Чанубй ва Чанубу Шаркй дар мамлакатхои Ч,анубу Гарбии Осиё дар кишоварзй баробари заминдорй, инчунин чорводорй ахаммияти калон дорад. Дар заминдорй парвариши рустанихои субтропикй афзалият дорад. Хусусан мамлакатхои сохили бахрй Миёназамин бештар ситрус, ангур ва мевахои гуногун истехсол менамоянд. Дар заминхои обй кишти сабзавот, лаблабуи канд, пахта васеъ пахн гардидааст. Дар кисми чанубии Ирок ва Арабистони Саудй хурмо, найшакар, дар чануби нимчазираи Арабистон бошад, кахва парвариш менамоянд. Дар як катор мамлакатхои нохия ба монанди Туркия, Ирок, Сурия ва Эрон кишти галладона васеъ пахн гардидааст. Чорводорй хусусияти ба худ хос дорад. Кариб дар хамаи мамлакатхо парвариши чорводории майда бартарй дорад. Аз чумла дар Афгонистон парвариши гусфандони карокулй ва дар Туркия бузхои ангорй инкишоф ёфтааст. Дар мамлакатхои Осиёи Марказй, Миёна ва Шаркй дар таркиби кишоварзй (гайр аз Мугулистон) заминдорй бартарй дорад. Барои инкишофи чорводорй дар Мугулистон шароити табий ва анъанаю малакаи истехсолии ахолй мусоидат менамояд. Ин соха асосй иктисодиёти онро ташкил менамояд. Дар Осиёи Миёна чорводорй (гайр аз Киргизистон) сохаи махсусгардонида ба хисоб намеравад. Аз сохахои рустанипарварй дар Осиёи Миёна пахтакорй, богу токпарварй, обчакорй инкишоф ёфтааст. Дар Осиёи Шаркй хам сохаи заминдорй аз чорводорй дида бештар тараккй ёфтааст. Аз зироатхои галладонагй шолй, гандум, чав, чавдор парвариш карда мешаванд. Дар атрофи шахрхо сабзавоткорй (Чопон) ва ситруспарварй тараккй кардааст. Аз зироатх,ои техникй пахта (Чин), тамоку, чой, лаблабуи канд, лубиёи чинй, рустанихои равгандиханда кишт карда мешаванд. Чорводорй сохаи дуюмдарача мебошад. Асосан чорвои кориро парвариш мекунанд. Дар атрофи шахрхо хук ва парандапарварй тараккй кардааст. Як кисми ахолй ба мохигирй ва кирмакпарварй (Чопон) маютул мебошад. Бояд кайд намуд, ки он ислоххое, ки дар солхои охир барои бехтар намудани хаёту зиндагии дехконон ва афзун гардонидани истехсоли махсулоти кишоварзй равона карда шуда буданд, дар бисёр мамлакатхои Осиё натичаи дилхох надод. Усулхои агротехникии коркарди хозиразамони хок, ки барои ба таври интенсивй (босуръат) тараккй додани кишоварзй заруранд аст, факат дар плантатсияхо истифода бурда мешаванд. Дар он мамлакатхое, ки хочагии камзамини дехконй бартарй дорад, кишоварзй бо усулхои акибмондаи агротехникй пеш бурда мешавад, ки ба хочагидории экстенсией хос аст. Аз хамин сабаб дар бисёр мамлакатхо кишоварзй каммахсул буда, талаботи ахолиро бо хурокворй пурра таъмин карда наметавонад. Кдфомонии саноат дар бисёр мамлакатхои Осиё аз давраи мустамликавй гувохй медихад. Яъне дар таркиби саноати аксари мамлакатхо саноати маъданхосилкунй ва коркарди ашёи хоми кишоварзй (саноати сабук ва хурокворй) бартарй дошт. Баъди истиклолият ба даст даровардан дар таркиб ва чойгиркунии саноати як катор мамлакатхо тагйироти назаррас ба миён омад. Пеш аз хама дар мамлакатхои сотсиалистии Осиё - Чин (Хитой), Кореяи Шимолй дигаргунихои калон дар таркиби сохавй ва чойгиркунии саноат ба амал омаданд. Дар байни мамлакатхои Осиёи Чанубй, Чанубу Шаркй ва Чанубу Гарбии Осиё саноати муосир дар Хиндустон, Покистон, Кореяи Чанубй, Тайван, Гонконг, Сингапур, Эрон ва Туркия инкишоф ёфт. Дар як вакт корхонахои саноатй на факат дар шахрхои бандарй, инчунин дар нохияхои дохили мамлакатхо, дар назди манбаи ашёи хом ва сузишворй сохта шудаанд. Дар чумхурихои собик Шуравй саноати бисёрсохавй инкишоф ёфта буд, ки дар натичаи пош хурдани давлати ягона - Иттиходи Шуравй алокаи истехсолию иктисодии байни чумхурихои собик, сохахо ва корхонахои саноатии онхо суст гардид ва таназзул ёфт. Холо ин алокамандй дар доираи Иттиходи Давлатхои Мустакил бо душворихои зиёде баркарор гардида истодааст. Хусусияти хоси чойгир ва инкишоф ёфтани сохахои асосй дар хочагии мамлакатхои Осиё вучуд доштан ва омехтагии тарзхои гуногуни истехсолот ва вучуд надоштани фазой ягонаи иктисодй мебошад. Барои ташаккул ёфтани чунин фазой ягона шабакаи инкишоф ёфтани наклиёти дохилй, байнидавлатй зарур аст. Аммо аз сабаби мувофики матлаб набудани иктисодиёт дар бисёр давлатхои Осиё на факат сохтмони роххои алокаи байни давлатхо, балки роххои дохилии онхо низ суст ба рох монда шудааст. Он давлатхое, ки иктисодиёти пешрафта доранд (Ч,опон, Кореяи Чднубй, Чин, Тайван, Индонезия (Ява), Сингапур, Филиппин, Гонконг (холо ба Чин тааллук дорад), дорой наклиёти мухталиф мебошанд. Аз давлатхои Чануб ва Ч,анубу Гарбии Осиё наклиёт нисбатан дар Х,индустон, Покистон, Эрон, Туркия, Ирок, Исроил, Ливан инкишоф ёфтааст. Чумхурихои собик Шуравй - Точикистон, Киргизистон, Узбекистон, Туркманистон, Казокистон, Озар- бойчон, Гурчистон ва Арманистон хам наклиёти тараккикарда доранд, ки каламрави онхоро бо якдигар пайваст менамояд. Дар бокимонда давлатхои Осиё наклиёт суст тараккй кардааст. Дар баъзе мамлакатхо ба монанди Лаос, Яман рохи охан вучуд надорад. Осиё яке аз китъахое мебошад, ки инсон сарватхои табиии онро садхо ва хазорсолахо бо максадхои гуногун, барои конеъ гардонидани талаботи худ истифода мебарад. Ин ба вазъияти экологии он таъсири калон расонидааст. Баробари афзудани ахолй ин таъсирот торафт назаррас мегардад. Дар шароити камзаминй аз худ кардани заминхои нишеби куххо, сухтаву решакан кардани буттахо, барои ба хорича содирот кардан ва тайёр намудани сузишворй (хезум) буридани дарахтон сабаби шусташавии хок гардидааст. Дар сохили бахрй Миёназамин аз хад зиёд буридани дарахтон ба он оварда расонд, ки дар он чо буттазорхо бартарй пайдо карданд. Дар нимчазираи Хиндустон ва Х,индухитой махз бо хамин сабаб бешахои субэкваторй ва экваториро саванна ва паттазорхо иваз намуданд. Дар чарогоххои Осиёи Миёна ва Маркази аз хад зиёд чарондани чорво боиси кам гаштани баъзе навъи рустанихо гардид. Баробари кам шудани масохати чангалзор микдори хайвонхо хам кам гардид. Дар Осиёи Шаркй, Чанубй, Чанубу Шаркй ва Чанубу Гарбй офатхои табиии обхезй, сунама ва туфонхо сабаби обзеркунии заминхои кишт, дехахо ва ба халокат расонидани одамон мегардад. Аз фаъолияти 182 хочагидории инсон оби дарёхои киштигард ва бахрхои сохили ифлос гардиданд. Хусусан садамахои киштихои нафткашон ва корхонахои нафтистехсолу коркунанда ба мухити атроф (дар бахр ва хушкй) зиёни калон мерасонад. Аз хдд зиёд шикор кардани кит ва гурбах,ои бахрй саршумори онхоро кам намуд. Холо шикори гурбахои бахрй манъ ва шикори китх,о ба танзим дароварда шудааст. Савол ва супориш 1. Дар мамлакатхои Осиё афзоиши зиёди табиии ахолй ба чй вобаста аст? 2. Дар мамлакатхои Осиё барои пешгирй кардани афзоиши ахолй чй гуна чорабинихо гузаронида шуданд? 3. Аз харитаи ахолии Осиё нохияхои серахолиро муайян намоед. 4. Халкхои Осиё кадом динхоро парастиш менамоянд? 5. Сабаби акибмонии хочагии бисёр мамлакатхои Осиё дар чист? 6. Дар Осиё ташаккул наёфтани фазой ягонаи иктисодй ба чй вобаста аст? 7. Аз харитаи иктисодй мамлакатхои тараккикардаи Осиёро нишон дихед. 8. Дар Осиё бадшавии вазъияти экологй ба чй вобаста аст? Худатонро санчед 1. Сабаби дар хайати ахолии Осиё бартарй доштани мардон дар чист? 2. Барои чй Осиёро «Дехаи чахонй» мегуянд? 3. Кадом динхоро дар Чин (Хитой) ва Чопон дини миллй мегуянд? 4. Дар Осиё бисёрсохагии кишоварзй ба чй вобаста аст? 5. Сабаб дар чист, ки ба гуногунии сарватхои табий нигох накарда, саноат дар бисёр давлатхои Осиё суст тараккй кардааст? Аз нигохи шумо Барои паст намудани дарачаи афзоиши ахолй чй гуна чорабинихо гузаронидан зарур аст? Ба фикри шумо барои дар Осиё фазой ягонаи иктисодй ба миён овардан чй кор кардан даркор? ТАФОВУТХОИ ДОХИЛИ ВА ИКТИСОДИЮ ГЕОГРАФЙ Бузургии масохдт, тафовути дохилии табий, чойгиршавии географии сарватхои табий, хусусияти хоси тараккиёт, махсусгардонии истехсолот, таркиби миллй ва малакаи истехсолии ахолй аз даврахои кадим ин чониб дар каламрави Осиё ташаккул ёфтани якчанд фазохои иктисодии «чудогонаю омехта»-ро муайян кардааст. Аз хамин сабаб нохияхои алохидаи Осиё аз якдигар фарк мекунанд. Онхо аз чихати инкишофи иктисодиёт холо хам бо якдигар алокаи зичи иктисодй надоранд. Барои хамин хам дар каламрави Осиё ба монанди Аврупо то хол фазой ягонаи иктисодй ташаккул наёфтааст. Ин окибати мустамликадории мамлакатхои сармоядор мебошад, ки алокаи иктисодии мамлакатхои Осиё на барои пайваст ва мустахкам кардани риштахои иктисодии байни давлатхо, нохияхои дохилии онхо, балки ба манфиати мамлакатхои мустамликадор равона карда шуда буд. Баъди Ч,анги дуюми чахон ва ба даст овардани истикдолият хамаи мамлакатхои Осиё бо тарзу усулхои гуногун ба азнавсозии иктисодиёти худ ва барпо намудани алокаи иктисодии байнидавлатй ва нохияхои дохилй кушиш менамоянд. Дар солхои баъдичангй хусусан алокаи иктисодии берунии онхо бо давлатхои тараккиёфтаи чахон бехтар гардида истодааст. Аммо барои ташаккул ёфтани фазой ягонаи иктисодй дар катори сабабхои таърихй, сиёсй вучуд надоштани хатхои ягонаи накдиёт таъсир расонидааст, ки ба омилхои табий (каторкуххо, биёбонхо) вобаста мебошад. Хамин тавр, вобаста ба гузаштаи таърихй ва он тагйироти сиёсию иктисодие, ки минбаъд рух доданд, каламрави Осиёро олимон ба якчанд нохияхои алохидаи иктисодй чудо намуданд: 1) Осиёи Шаркй; 2) Осиёи Ч,анубй; 3) Осиёи Ч д н у б у Гарбй; 4) Осиёи Чанубу Шаркй; 5) Кисми Осиёии собик Иттиходи Шуравй. О С И Ё И Ш АРКЙ Ин нохияи иктисодй кисми шаркии Русия, каламрави Чин (Хитой), Кореяи Шимоли, Чанубй, Цопонро дар бар мегирад. Шароити табиии он мухталиф мебошад. Иклими Осиёи Шаркй тропикй, субтропикй ва муътадил мебошад. Релефи он аз куххо ва хдмворихои биёбонию аккумулиятивй (аз тахшинихои обоварда хосилшуда) иборат аст. Аз сарватхои табий бой мебошад. Мавкеи иктисодию географии нохияро хамшафатии укёнуси Ором муайян мекунад, ки мамлакатхои нохия тавассути рохи бахрй бо мамлакатхои Чднубу Шаркии Осиё, Австралия, Осиёи Чднубй, Чднубу Гарбй ва Аврупою Амрико тичорат менамоянд. Нохияи серахолй яке аз марказхои тамаддуни чахонй мебошад. Ахолй гуногунмиллат буда, динхои мухталиф (буд­ дой, даосизмй, конфусй, ламистй, католикй ва синтоизмй)- ро парастиш менамоянд. Хочагии ин нохия нисбат ба дигар нохияхои Осиё дида, инкишофёфтатар аст. Барои ин мамлакатхо саноат ва кишоварзии бисёрсоха хос мебошад. Хусусан дар атрофи Ч,опон мамлакатхое чамъ омадаанд, ки аз чихати пешравии иктисодиёт ба хам наздик мебошанд. Дар он маркази тадкикоти навигарихои илмй ва техникиро Ч,°пон сарварй менамояд. Ба ин гурух на факат давлатхои Осиёи Шаркй (Ч,опон, Тайван ва Кореяи Чднубй), инчунин як катор давлатхои саноатии Ч,анубу Шаркии Осиё (Гонконг, Сингапур) дохил мешаванд, ки дар пешрафти иктисодиёт муваффакиятхои назаррас ба даст овардаанд. ОСИЁИ ЧАНУБИ Ин нохияи иктисодй каламрави Х,индустон, Покистон, Бангладеш, Шри-Ланкаро дар бар мегирад. Каламрави он 4 дарсади сатхи кураи заминро ташкил менамояд. Релефи он мураккаб мебошад. Вай асосан аз каторкуххои азим, суфакуххо ва биёбон иборат аст. Нохия аз сарватхои табий, аз чумла сарватхои зеризаминй (маъдани охан, ангишт ва гайра) бой буда, дар ин чо иклими экваторй, муссонии субэкваторй ва тропикй хукмфармо мебошад. Ахолии нохия зиёда аз 1,3 млрд нафарро ташкил менамояд. Он асосан дар водии дарёхо ва хамворихои сохили бахрхо маскун гардидааст. Ахолй динхои буддой, индусй ва исломро парастиш менамояд. Сатхи зиндагии ахолй нихоят паст мебошад. Такрибан 1 млн нафар ахолй гуруснагй мекашад. Зиддиятхои байнидавлатй (дар байни Покистон ва Х,индустон), байникабилавй (дар Хдндустон ва Шри-Ланка) ва кашшокй сабаби ба дигар давлатхо мухочират кардани як кисми ахолй гардидааст. Дар таркиби хочагии давлатхои нохия = 185 кишоварзй бартарй дорад. Дар солх,ои пас аз Ч,анги дуюми чахонй дар натичаи сиёсати саноатигардониро пеш гирифтани сарварони давлатхо ва маблаггузории хоричй саноат, хусусан дар Х,индустон ва Покистон инкишоф ёфт. Бангладеш, Непал, Шри-Ланка, Малдив, Буптан мамлакатхои аграрй мебошанд. Бояд гуфт, ки холо хам мамлакатхои нохия бисёр навъи мошин ва тачхизоти саноатиро аз хорича мегиранд. Ба хорича асосан махсулоти кишоварзй, сохахои анъанавии саноат ва баъзе навъхои ашёи хомро ба фуруш мебароранд. ОСИЁИ ЧАНУБУ FAPBH Ба ин нохия 5,7 дарсади каламрави чахон рост меояд. Он нимчазира ва чазирахоро дар бар мегирад ва дорой мавкеи географию иктисодии нихоят мувофик мебошад. Рохи бахрии байналхалкй, ки аз канори чанубу гарбии нохия мегузарад, алокаи иктисодии онро бо мамлакатхои Осиёи Чанубй, Чанубу Шаркй, Африко, Аврупо ва Амрико таъмин менамояд. Релефи нохия асосан аз суфакух ва кухсор иборат буда, атрофашро каторкуххои баланд ва хамворихо ихота кардаанд. Иклим дар шимоли он субтропикй ва дар чануб бошад, тропикй мебошад. Кариб хама каламрави онро минтакаи нимбиёбон ва биёбон ишгол намудааст. Дороии он асосан нафт, газ (2/3 хиссаи захираи чахон), фосфат, намак, хромит мебошад. Аз сарватхои минералй хусусан кухистони Эрон бой мебошад. Он холо пурра тахкик нашудааст. Ахолии нохия он кадар зиёд нест. Кисми асосии он дар пастихои назди бахри Сиёх, Каспй, бахри Миёназамин, халичи Форс ва пастии Байнаннахрайн чойгир шудааст. Таркиби миллии ахолй дар хама мамлакатхо як хел нест. Аз хама мамлакатхои сермиллат Туркия, Эрон, Афгонистон ва Ирок мебошанд. Аксарияти ахолй дини ислом ва акаллияти он дини насронй ва яхудиро парастиш менамоянд. Сермиллатии ахолй, гуногунии дину мазхаб, дахолати давлатхои империалистй ба корхои дохилй (дар Ирок), мавчуд будани монополияхои нафтистехсолкунандаи хоричй, халли худро наёфтани масъ­ алахои каламрави байни давлатхо сабаби ноустувории вазъияти сиёсии нохия гардидааст. Хочагии нохия (гайр аз Кувайт) хусусияти аграрй дорад, ки аз давраи мустамликадорй мерос мондааст. Аксарияти давлатхо дар таксимоти байналмилалии мехнат хамчун манбаи ашёи хом иштирок мекарданд. Баъди ба даст даровардани истиклолият 1X6 онхо ба тачдиди хочагй ва инкишоф додани саноати миллй кушиш карда истодаанд. Дар ин чабхд Эрон, Туркия, Ирок, Исроил, Ливан натичаи назаррас ба даст дароварданд. Хиссаи саноат дар даромади миллии ин мамлакатхо афзуда истодааст. Катъи назар аз ин нохия дар таксимоти байналмилалии мехнат солхои дароз хамчун истехсолкунанда ва барорандаи нафт бокй мемонад. Саноати маснуотбарорй факат дар Эрон ва Туркия бештар тараккй кардааст. Кишоварзй агарчанде ки дар иктисодиёти давлатхои нохия мавкеи асосиро ишгол намояд хам, вале каммахсул (гайр аз Туркия ва Лубнон) мебошад. Зеро ки олоти асосии дехконон омоч, каланд, метин мебошанд. Нохия аз махсулоти сохаи заминдорй ба хорича меваи хушк, чормагз, бодом, тамоку, пахта, хурмо, кахва, аз чорводорй пашм, пуст, карокул мебарорад. Савол ва супориш 1. Барои чй дар Осиё ба монанди Аврупо фазой ягонаи иктисодй ташаккул наёфтааст? 1. Кадом нохияи иктисодии Осиё нисбатан хубтар тараккй кардааст? 2. Кадом омилхо боиси ноустувории сиёсии Осиёи Ч,анубу Гарбй гардидааст? 3. Иктисодиёти нохияи Осиёи Ч,анубй ва Ч,анубу Еарбиро мукоиса намоед. 4. Дар Осиёи Чднубй паст будани сатхи зиндагй ба чй вобаста аст? Пешгуйии шумо Барои вазъияти Афгонистон ва Ирокро ба эътидол овардан чй кор кардан зарур аст? ОСИЁИ ЧДНУБУ ШАРЦИ Осиёи Ч,анубу Шаркй мамлакатхоеро дар бар мегирад, ки дар нимчазираи Х,индухитой (Чин) ва галачазирахои Малай чойгир шудаанд. Кисми материкии онхо дар Fap6 бо Хиндустоп ва дар шимол бо Чин хамхудуданд. Ин хамхудудй сабаби дар ин мамлакатхо ворид гардидани дини буддой, конфутсия ва ----- ------ ------- 187 даоистй гардид. Дар Индонезия, Малайзия ва кисман Филиппин дини ислом пахд гардидааст. Мамлакатх,ои минтака бо сохти сиёсии худ фарк мекунанд. Ветнам ва Лаос мамлакатхои сотсиалистй мебошанд. Каламрави минтака дорой захирахои гуногуни табий, сарватхои табий ва шароити мусоиди хоку икдимй мебошад. Дар ин замина дар ин чо асосан саноати кухй, сохахои гуногуни кишоварзй ва коркарди махсулоти онхо ба рох монда шудаанд. Дар кишоварзй мавкеи асосиро заминдорй ишгол менамояд. Сохаи асосии заминдорй шоликорй мебошад. Он дар Индонезия кариб 50 дарсад, дар Филиппин бошад, 92,3 дарсади замини киштро ишгол менамояд. Дар сари рохи бахрй чахонй вокеъ гардидани каламрави баъзе мамлакатхо ба онхо имконият дод, ки иктисодиёти тараккикардаро ба миён оваранд. Мисол, Сингапур бо сатхи баланди иктисодиёт ва зиндагонии ахолй фарк мекунад. Даромади дохилии мамлакат ба хар сари ахолй зиёда аз 26 хазор доллари амрикоиро ташкил менамояд. КИСМ И ОСИЁИИ СОБИК ИТТИХОДИ ШУРАВИ Ба ин нохия 8 давлати чавони мустакил дохил мешаванд, ки дар натичаи пош хурдани собик Иттиходи Шуравй истикдолият ба даст овардаанд. Онхо бо шароит, сарватхои табий, микдор, таркиби миллии ахолй, дину мазхаб, мавкеи иктисодию географй аз якдигар фарк мекунанд. Аммо масъалахои иктисодй ва ичтимоие, ки баъди ба даст даровардани истикдолият онхо бояд дар заминаи баркарор ва ташкил намудани алокахои нави иктисодй хал намоянд, барои хамаи он давлатхо хос мебошад. Ин моро водор менамояд, ки давлатхоро дар доираи Осиё хамчун нохияи нави иктисодй чудо намуда, омузем. Дар як вакт ин давлатхо аз чихати мавкеи иктисодй, географй, шароити сарватхои табий, таркибу тахассуси хочагй як гурухашон аз гурухи дигарашон (мамлакатхои Осиёи Миёна, моварои Кафказ (Закавказия), Казокистон) фарк мекунанд. Инро ба инобат гирифта, нохияи мазкурро ба се зернохия чудо мекунем: Зернохияи моварои Кафказ (Закафказия), Осиёи Миёна ва Казокистон. М О В А РО И КА Ф К АЗ (ЗАК А Ф К А ЗИ Я ) Мамлакатхои ин зернохияро умумияти мавкеи иктисодию географй, шароити табий, таърихи ташаккулёбй, тахассусу ало- камандии иктисодй ва ягонагии шабакаи накдиёту энергетики ба хам муттахид менамояд. Табиати мамлакатхои моварои Кафказ (Закафказия) ба худ як хусусияти умумй дорад. Релефи онхо асосан кухй (65 дарсади каламрави он) буда, дар чойгиршавй унсурхои табий хусусияти амудй додааст. Аз хамин сабаб дар каламрави начандон калони моварои Кафказ табиат нихоят мухталиф аст. Табиати он аз сарватхои зеризаминй бой мебошад. Мавчудият ва гуногунии онхо барои ташаккул додани саноати металлурга, химиявй, маснуоти сохтмон, шиша ва чинй имконият додааст. Иклими он барои парвариши зироат ва мевахои гуногун дар минтакаи муътадил ва субтропикй мусоидат намудааст. Ахолии зернохия зиёда аз 6,3 дарсади ахолии Иттиходи Давлатхои Мустакилро ташкил менамояд. Таркиби миллии ахолй гуногун мебошад. Дар он гурчихо, озарихо ва арманихо бартарй доранд. Вобаста ба бухрони сиёсй ва иктисодй солхои охир сафи бекорон зиёд шудааст. Бухрони иктисодй ва мунокишахои дохилй (Карабог, Абхазия) сабаби паст гардидани сатхи зиндагии ахолй гар­ дид. Ин ходисахо барои он рух доданд, ки баъди ба даст даровардани истиклолият робитахои иктисодии корхонахо бархам хурд, бисёр корхонахо фалач гардиданд. Дар кишоварзй хам аз сабаби норасогии техника, нурихои минералй ва гайра махсулнокии кишоварзй паст гардид. Х,оло кушиши бухрони иктисодиро мустакилона бартараф намудан натичаи дилхох надода истодааст. К А ЗО К И С ТО Н Ин зернохия мавкеи иктисодию географии мусоид дорад. Вай ба воситаи бахри Каспй ба мамлакатхои Моварои Кавказ ва Русия баромад дорад. Дар сари рохи охани Турксиб вокеъ гардидани он имконият медихад, ки бо мамлакатхои Осиёи Марказй, Шаркй, Чднубу Шаркй, Гарбии Осиё, бо Русия ва Аврупои Еарбй алокаи иктисодй барпо намояд. Казокистон барои инкишоф додани иктисодиёт заминаи табий ва иктисодии пуркувват дорад. Аз чихати иктидори иктисодй он дар даврони Шуравй дар байни чумхурихои Ит- тих,од чойи сеюм ва аз чихдти бузургии масохдт чойи дувумро ишгол мекард. Каламрави он аз сарватх,ои минералй бой буда, барои инкишофи кишоварзй имконияти калон дорад. Казокистон хусусан аз металлхои ранга, нодир, маъдани охан, хромит, ангишт, нафт, газ бой мебошад. Дар ин замина саноати бисёрсоха тараккй кардааст. Сохаи кишоварзй низ инкишоф ёфта буд. Баъди ба даст даровардани истикдолият ва вайрон шудани алокахои истехсолию иктисодй бисёр корхонахои саноатй пурра кор намекунанд. Истехсоли махсулоти кишоварзй ва коркарди он хам мувофики табъ намебошад. Барои инкишоф додани иктисодиёт Х,УкУмати Казокистон чорабинихои зарурй дида истодааст. Дар иктисодиёт чалб намудани маблаггузории хоричй ва баркарор намудани алокаи иктисодй бо корхонахои Иттиходи Давлатхои Мустакил аз кабили чунин чорабинихо мебошанд. ОСИЁИ МАРКАЗЙ Зернохия масохати чор давлатй мустакил - Узбекистан, Туркманистон, Точикистон ва Киргизистонро дар бар мегирад. Ин мамлакатх,оро ба як зернохия хусусиятхои ба худ хоси мавкеи иктисодию географй, шароити табий, таърихй, иктисодию ичтимой, бахаммонандию таркиби хочагй ва тахассусгардонии он мутаххид менамоянд. Зернохия дорой захираи калони сар­ ватхои минералй, обу замин ва икдимй мебошад. Дар каламрави зернохия кариб 15 дарсад захираи гази табий, 2,3 дарсад ангишт, 0,3 дарсад маъдани охани Иттиходи Давлатхои Мустакил вокеъ гардидааст. Зернохия инчунин аз захираи металлхои нодир ва ранга бой мебошад. Замини кишт бошад, кариб 3 дарсад замини кишти Иттиходи Давлатхои Мустакилро ташкил менамояд. Дар ин чо инчунин 2,9 дарсад захираи оби чоришавандаи ИДМ вокеъ гардидааст. Захираи сарватхои гидроэнергетики бошад, зиёда аз 550 млрд квт/с-ро ташкил менамояд. Сарватхои рекреатсионии он барои ташкил кардани туризм, дамгирию табобат имконияти калон дорад. Хдрорати умумии давраи нашъунамои наботот 4000-6500 дарачаро ташкил медихад. Ин бо захираи обу замин заминаи боэътимоди табиии кишоварзиро ташкил менамояд. Ахолии зернохия дар каламрави он нобаробар чойгир шудааст. Зичии он ба хисоби миёна ба хар километри мураббаъ 190 аз 25 нафар бештар мебошад. Дар баробари ин дар зернохия нохияхое мавчуданд, ки дар он чойхо зичии ахолй дар як километри мураббаъ аз як нафар камтар мебошад. Чунин нохияхо 60 дарсад каламрави Осиёи Марказиро ташкил менамояд. Таркиби миллии ахолй гуногун буда, дар он хиссаи узбекон, точикон, киргизон ва туркманхо калон мебошад. Аксарияти ахолй дини исломро парастиш менамоянд. Барои хама мамлакатхои зернохия хочагии бисёрсохавй хос мебошад. Дар кишоварзй пахтакорй, богу токпарварй; дар саноат сохахои анъанавии он, саноати сабук ва хурокворй бартарй дорад. Дигар сохахои саноат асосан барои конеъ гардонидани талаботи дохилй нигаронида шудааст. Зернохия ба бозори чахонй нахи пахта, матои пахтагй, шохй, атлас, колин, пусти карокулй, вино, консервахои меваю сабзавот, хокаи металлхои ранга ва баъзе мошинаю кисмхои онро мебарорад. Савол ва супориш 1. Барои чй кисми Осиёии собик Шуравиро ба нохияи иктисодии алохида чудо карданд? 2. Дар моварои Кавказ (Закавказия) кадом омилхо сабаби пастшавии сатхи зиндагй гардиданд? 3. Х,укумати Казокистон барои инкишоф додани иктисодиёт чй гуна чорабинихо гузаронида истодааст? 4. Мамлакатхои Осиёи Марказиро ба як нохияи иктисодй кадом омилхо муттахид менамоянд? Аз нигохи шумо Барои баланд бардоштани дарачаи иктисодиёти чумхурихои моварои Кавказ (Закавказия), Осиёи Марказй ва Казокистон чй гуна чорабинихо заруранд? ХАРИТАИ СИЁСИИ ОСИЁ Дар каламрави Осиё давлатхое вокеъ гардидаанд, ки пеш аз Ч,анги дуюми чахон на хамаи онхо сохибихтиёр буданд. Як кисми онхо баъди Чанги дуюми чахон, кисми дигари онхо баъди бархам хурдани Иттиходи Шуравй истиклолият ба даст оварданд. Гурухи охиринро чумхурихои кисми Осиёии собик давлати Шуравй ташкил менамоянд, ки муддати дуру дароз дар хайати он аз маркази ягона идора карда мешуд. Хдмин тавр, Осиёро мамлакатхое ташкил менамоянд, ки аз чихати сохти сиёсй, дарачаи тараккиёти хочагй ва таркиби сохавии он аз якдигар фарк менамоянд. Дар ин чо дар баробари мамлакати мутараккии сармоядорй (Ч,опон) сармоядории тараккикарда (Кореяи Ч,анубй, Тайван, Гонконг. Сингапур), сармоядорй реша давонда истода (Хиндустон, Покистон, Эрон, Туркия), мамлакатхои дар онхо шаклхои хочагии то сармоядорй вучуддошта, мамлакатхои мустакили чавон (собик чумхурихои Иттиходи Шуравй) ва мамлакатхои сотсиалистй (Чин, Ветнам, Лаос, Кореяи Шимолй) вокеъ гардидаанд. Давлатхои Осиё инчунин аз чихати сохти давлатдорй аз якдигар фарк менамоянд. Аз хама шаклхои сохти давлатй дар давлатхои Осиё навъхои гуногуни сохти чумхуриявй (чумхурии халкй, халкй-демократй, буржуазй, федеративй, исломй), монархистй (монархияи мутлак, монархияи конститутсионй) ба назар мерасанд. Дар як вакт дар баъзе мамлакатхо то имруз сохти шохй (Урдун) ва князй (Катар) вучуд дорад. Вазъияти сиёсй ва ичтимой дар баъзе нохияхои Осиё ноустувор мебошад. Сабаби асосии он кашмакашихои сиёсию этникии дохилй ва байнидавлатй мебошад. Ин мунокишахо дар баъзе холатхо ба задухурдхои дохилй (дар Шри-Ланка) ва байнидавлатй (байни Покистон ва Х,индустон) оварда расонид. Дар Филиппин ва Индонезия задухурдхои дохилй дар заминаи ихтилофхои динй рух дода истодаанд. Мочарои байни Исроил ва халки азиятдидаи Фаластин аз соли 1948 ин чониб давом карда истодааст. Махз бо гунохи Исроил ва тарафдорони он халки Фаластин холо хам истиклолияти комил ба даст наовардааст. ШАКЛХОИ ТАРАККИЁТИ ИКТИСОДИ ВА и ч т и м о и Чй тавре ки дар мавзуъхои гузашта ишора кардем, мам­ лакатхои Осиё бо таърихи инкишофи раванди иктисодй ва ичтимой аз якдигар фарк мекунанд. Дарачаи инкишофи иктисодии кунунии онхо хам як хел нест. Табий аст, ки хар яки он давлатхо барои такмил додан ва пешрафти иктисодиёти худ кушиш менамуданд. Дар ин чараён як гурухи мамлакатхо накши тараккиёти худро аник муайян намуданд ва дар чодаи пешрафти иктисодиёт ба муваффакиятхои назаррас ноил гардиданд. Ин муваффакиятхо дар чойи холй не, балки дар заминаи бахисобгирии таърихи инкишофи хочагй, унсурхои ахлокй, малака ва талаботи «сифати мехнат»-и халкхои махаллй (мех,натдустй, дарачаи баланди интизомнокй, эхтиёткорй, мунтазамй, пуртокатй, ба харчи тезтар ба итмом расонидани кори саркарда, муттахидй (бар хилофи шахсиятчигии давлатхои гарб), арзишхои умумичахонй, кор карда баромадани навъхои раванди хоси тараккиёти иктисодию ичтимой ба даст оварда шудаанд. Холо дар доираи мамлакатхои Осиё якчанд шаклхои хоси тараккиёти иктисодию ичтимой амал мекунанд, ки хар яки онхо унсурхои анъанавй ва муосири роххои инкишофи иктисодию ичтимоиро дар бар мегирад. Асосй онхоро фахмиши хозираи иктисодиёти давлатй ва бозоргонй ташкил менамоянд. Дар баъзе давлатхо иктисодиёти давлатй бо бозоргонй якчоя амал мекунад. Дар давлатхои сотсиалистии Осиё то солхои 90-ум ду навъи ташкили иктисодиёти давлатй вучуд дошт: «автаркиявй» ва «тараккиёти вобаста». Навъи «автаркиявй» (худтаъминкунй)-и инкишофи икти­ содиёт барои Ч,умх,урии Халкии Демократии Корея хос буд. Ин давлат солхои тулонй иктисодиёти худро дар шароити чудогй аз хочагии умумичахонй дар зери шиори «такя ба кувваи худ» инкишоф медод. Иктисодиёти Ветнам ва Лаос пурра ба иктисодиёти собик Шуравй вобаста буд. Солхои охир ин давлатхо ба навъи инкишофи иктисодии Осиёи Шаркй (модели Ч,опон) таваччух зохир намуданд. Мугулистон хам барои худ раванди нави иктисодию ичтимоиро чуста истодааст. Навъи бехамтои инкишофи ик­ тисодию ичтимоиро хосса барои Чин (Хитой) кор карда баромаданд, ки он унсурхои ташкили истех,солоти сотсиалистй (дар зери назорати давлат) ва иктисодиёти бозоргониро дар бар мегирад. Дар ин чода Чин бе ягон ноустувории сиёсй дар масъалаи баланд бардоштани иктисодиёт ва бехтар намудани дарачаи некуахволии халк ба муваффакиятхои назаррас ноил гардидааст. Дар мамлакатхои Чанубу Гарбии Осиё вобаста ба истехсол, коркард ва ба хорича баровардани нафт шакли ба худ хоси инкишофи иктисодиёт ташаккул ёфтааст. Дар заминаи истехсол ва коркарди нафт, кимиёи синтези органикй сохахои энергияталаб ба монанди металлургияи сиёх. ва ранга ташкил ёфтанд. Ташаккул ёфтани шакли ба худ хоси инкишофи иктисодиёт ба мамлакатхои ба хорича нафтбароранда (Кувайт, Арабистони Саудй, Уммон, К,атар, Бахрайн) имконият дод, ки дарачаи баланди зиндагии ахолиро таъмин намоянд. Баъзе мамлакатхои Чанубу Еарбии Осиё ба монанди Эрон ва Туркия дорой навъи хос ва ташаккулёфтаи раванди иктисодию ичтимоии худ мебошанд. Тавассути мунтазам амалй гардонидани он дар пешрафти иктисодиёти миллй муваффакиятбадастдароварданд. Дар дохили он навъхои пешрафтаи иктисодию ичтимоие, ки дар Осиё дида мешаванд, навъи чопонии инкишофи иктисодиёт нисбатан маъмул мебошад. Чй тавре ки А.П. Кузнетсов кайд менамояд, он ба коидахои зерин такя менамояд: 1. Мунтазамнамоии сохти давлатй, яъне сафарбар на- мудани хамаи сарватхо барои хал намудани вазифахои авва- линдарача; 2. Равшан ифода ёфтани иктисодиёти ба хорича нига- ронидашуда (молбарорй), барои ба миён овардани захираи пасандоз ва маблаггузорй (инвеститсия); 3. Чалби васеи маблаги хоричй (пеш аз хама барои пешрафти илму техника). Баробари инкишоф ёфтан бисёр мамлакатхо (Чопон, Тайван, Кореяи Чанубй) ба давлатхои ба хорича капиталбароранда табдил меёбанд; 4. Ба миён овардани монополияхои калони миллй, ки дар мубориза барои бозори берунй, мунтазам бехтар намудани сифати махсулот кодир бошад. Савол ва супориш ------ ---- ----- 1. Осиёро ба чанд нохияи иктисодй чудо мекунанд? 2. Нохияи Осиёи Шаркиро аз харита нишон дода, бо нохияи Осиёи Чанубу Еарбй мукоиса кунед. 3. Ба кисми Осиёии собик Шуравй кадом давлатхо дохил мешаванд ва аз дигар нохияхои Осиё чй фарк доранд? 4. Аз харитаи сиёсии чахон мамлакатхои баъди Чанги дуюми чахон ва бархам хурдани Иттиходи Шуравй истикдолият ба даст дароварданд, нишон дихед. 5. Дар Осиё кадом навъхои тараккиёти иктисодию ичтимой амал мекунанд? 6. Навъхои чопонии раванди тараккиёти иктисодию ичтимой ба кадом коидахои асосии инкишоф такя мекунад? 7. Навъи тараккиёти иктисодй ва ичтимоии мамлакатхои ба хорича нафтбароранда ба чй асос ташаккул ёфтааст? ТАВСИФИ МАМЛАКАТХОИ АЛОХИДАИ ОСИЁИ МАРКАЗИ, ШАРКИ, ЧАНУБИ, ЧАНУБУ РАРБИ ВА ЧАНУБУ ШАР^И ЧУМ ХУРИИ ХАЛКИИ ЧИН (ХИТОЙ) Чин мамлакати сотсиалистй аз (1 октябри соли 1949) мебошад. Масохдташ - 9,6 млн км2. Ахолиаш - 1,3 млрд. нафар. Пойтахташ - Пекин. Забони давлатй - чинй. Вохиди пулй - юан. Мавкеи иктисодию географй. Давлати Чин (Хитой) дар байни мамлакатхои Осиё мавкеи ба худ хос дорад: 1) Вай дар нохияе вокеъ гардидааст, ки дар он чо зиёда аз 1/2 хис­ саи ахолии чахон хаёт ба cap мебарад; 2) Каламрави он аз гарб ба шарк ба масофаи бештар аз 5 хазор ва аз шимол ба чануб ба масофаи кариб 4 хазор километр тул кашидааст; 3) Кисми зиёди мамлакат дар дохили материк вокеъ гардида, аз бахрхо ва Укёнуси Ором хазорхо километр дур мебошад; 4) Зиёда аз 2/3 хиссаи хати сархадии Чин ба 5 мамлакати собик сотсиалистй, аз чумла бо Русия, ки бо он рохи охан пайваст менамояд, рост меояд. Бокимонда хати сархади Чин (Хитой) ба куххои Точикистон, Афгонистон, Бирма, Х,индустон ва Непал мегузарад; 5) Х,удуди бахрии он ба масофаи 15 хазор километр тул кашидааст. Киштихои бахрй тавассути дарёи Янсзи дар масофаи 1000 километр ба каламрави Чин дохил мешавад; 6) Кисми сохилии Чин серахолй мебошад. Дар ин чо хаёти зиёда аз 80 млн нафар ахолй бевосита ба бахр вобаста мебошад. Чунин мавкеи иктисодию географй ва пурра истифода бурдани он ба Чин (Хитой) имконият медихад, ки бо давлатхои хамсоя алокаи зичи иктисодй пайдо намояд ва тавассути накдиёти бахрй бо дигар мамлакатхои чахон равобити иктисодй кунад. Шароит ва сарватхои табий. Бузургии масохати мухталифи сохти геологй, релеф ва мавкеи он дар минтакахои гуногуни иклимй ва табий (дар хушкй ва бахр) ба табиат ва чойгиршавии сарватхои табий, кисмхои алохидаи мамлакат таъсири калон расонидааст. Хусусан кисми шаркй ва гарбии он аз якдигар тафовути калон доранд. Мавчудияти каторкуххои калон дар Fap6 ба инкишофи кишоварзй (заминдорй) ва накдиёт таъсири манфй мерасонад. Каламрави Чин (Хитой) дар се минтакаи иклими муътадил, субтропикй, субэкваторй чойгир шудааст, релефи баландкух ва дур чой гирифтан аз бахрхо сабаби сардии иклими кисми гарбии Чин (Хитой) гардидааст. Дар масохати васее, ки онро нимбиёбон ва биёбонхо ишгол намудаанд, зироаткорй ба обёрии сунъй вобаста мебошад. Барои кисми шаркии Чин (Хитой) икдими муссонй хос аст. Бинобар он, тобистони ин чо сербориш, зимистонаш хушки бебориш мебошад. Муссонхои тобистона на факат боришоти зиёд меоварад, инчунин сабаби туфонхои шадид мегардад. Он бо суръати 100-150 километр дар як сония харакат карда, дар сохил зиёни калон мерасонад. Дар натичаи боришоти зиёд дарёхо пуроб гардида, заминхои кишт, нахрхои обёрикунанда, роххо ва шахру дехотхоро хароб менамоянд. Сарвати обии Чин хеле зиёд аст, аз ин чихат дар чахон чойи чорумро ишгол менамояд. Захираи сарвати гидроэнергетикии он нихоят зиёд буда, имконияти истифодаи техникии он 300 млн квт-ро ташкил менамояд. Чднгал 10 дарсади каламрави Чинро ишгол мекунад. Аммо аз чихати гуногунии навъхо дар чахон чойи якумро ишгол менамояд. Дар каламрави Чин вобаста ба шароити табий хелхои гуногуни хок хосил гардиданд. Хоки кисми шаркии Чин хокистаррангу кахваранг, дар чануб зард ва сурх мебошад. Чин (Хитой) баробари дигар сарватхои табий инчунин аз сарватхои зеризаминй низ бой мебошад. Захираи ангишт 986300 млн тонна, слантси сузанда 350 млн тонна, нафт зиёда аз 2500 млн тоннаро ташкил менамояд. Аз сарватхои маъданй дар Чин (Хитой) захираи калони маъдани охан зиёда аз 21 млрд (тонна), манган, волфрам, калъагй, сурма, молибден, боксит дида мешавад. Захираи металлхои пардозй - хромит ва никел нисбатан кам мебошад. Дар дохили сарватхои зеризаминии гайримаъданй захираи калони намак (зиёда аз 100 млрд тонна), магнезит, фосфорит ва графит муайян карда шудааст. Ахолй. Чин (Хитой) ба катори давлатхое дохил мешавад, ки ба навъи дуюми афзоиши ахолй дохил мешаванд. Барои онхо зиёд будани афзоиши табиии ахолй хос аст. Дар он афзоиши мутлаки ахолй соле камтар аз 10-11 млн нафарро ташкил менамояд. Аз хамин сабаб дар таркиби ахолй хиссаи чавонон зиёд мебошад. Ин истифодабарии захирахои мехнатиро дар мамлакат душвор мегардонад. Як кисми чавонон хар сол барои кор кардан ба деха фиристода мешаванд. К^исми дигари он ба мамлакатхои Чанубу Шаркии Осиё барои кор ёфтан хичрат менамоянд. Х,оло берун аз худуди Чин кариб 30 млн нафар чинихо зиндагй менамоянд. Зичии ахолии Чин нисбат ба зичии ахолии чахон (дар як километри мураббаъ ба хисоби миёна 30 нафар) якчанд маротиба зиёд аст. Он ба хисоби миёна дар як километри мураббаъ такрибан 108 нафарро ташкил менамояд. Дар хамвории Бузурги Чин зичии ахолй дар як километри мураббаъ 600 нафар ва дар Тибет бошад, 1-2 нафарро ташкил мекунад. К^исми асосии ахолй дар шаркии Чин зиндагй мекунад. Дар ин чо зичии ахолй зиёд аст. Баръакс кисми гарбии Чин нихоят камахолй мебошад. Ин ба истехсолот чалб намудани сарватхои табиии он чойро душвор менамояд. Чин агарчанде ки шахрхои азим (зиёда аз 40) дошта бошад хам, кисми зиёди ахолй дар дехот (79 дарсад) зиндагй мекунад. Дарачаи урбанизатсия нисбат ба хисоби миёнаи чахонй бештар аз 1,5 маротиба пасттар аст. Чин давлати еермиллат мебошад. Катъи назар аз ин, чинихо зиёда аз 90 дарсади ахолии мамлакатро ташкил менамоянд. Барои миллатхои калон хукуки худмухторй дода шудааст. Х,оло дар дохили мамлакат 5-то каламрави худмухтор амал мекунанд. Забони давлатй забони чинй мебошад. Афзоиши ахолй яке аз масъалахои асосии иктисодию ичтимой мебошад. Бинобар он, барои паст намудани дарачаи афзоиши он дар Чин барномаи миллии идоракунии тавлиди фарзанд кабул карда шудааст. Шиори асосии он «Як оила - як фарзанд» мебошад. Ин сиёсати демографй солхои охир натичаи хуб дода истодааст. Тавсифи умумии хочагй. Чин то давраи истиклолият ба даст даровардан мамлакати кафомондаи аграрй буд. Баъди ба даст даровардани истиклолият банкхо, саноат, наклиёт, тичорати берунй миллй карда шуд. Ислохоти кишоварзй заминдории феодалхоро бархам дода, ба дехконон замин дод. Сарватхои табий низ миллй гардонида шуд. Дар ин замина саноат, кишоварзй, наклиёт ва сохахои гайриистехсолй соли 1949 такрибан як хел мондааст. Дар истехсоли умумии махсулоти кишоварзй чойи якумро зироаткорй ишгол менамояд. Сохаи зироаткорй асосан ба истехсоли махсулоти хурок­ ворй, пеш аз хама ба афзун намудани истехсоли галладона равона карда шудааст. Ба онхо аз 4/5 хиссаи замини кишт ва аз 3/4 хиссаи махсулоти зироаткорй рост меояд. Дар таркиби галладонагихо бошад, кишти шолй бартарй дорад. Он аз 3/5 хиссаи замини киштро ишгол менамояд. Асосан дар водии дарёи Янсизи кишт карда мешавад. Дар хамвории Кабири Чин (Хитой) гандуми тирамохй кишт менамоянд. Аз зироатхои техникй пахта (дар хавзаи Хуанхе, Янсизи), чой (дар Чднуб ва Чднубу Шаркии Чин) парвариш мекунанд. Чорводорй накши дуюмдарачаро мебозад. Дар ин чо асосан чорвои корй парвариш менамоянд. Аз дигар навъхои хайвонот бештар ба хук ва паррандапарварй диккат дода мешавад. Дар чарогоххои гарбии Чин гусфанд, буз, асп, чорвои калони шохдор ва шутур парвариш менамоянд. Холо дар Чин (Хитой) аз 2/5 саршумори хук, 1/5 чорвои корй ва 1/6 хиссаи саршумори гусфанд ва бузи чахонй парвариш карда мешавад. Наклиёт. Баъд аз соли 1949 наклиёти Чин чиддй тагйир ёфт. Пеш аз хама шабакаи роххо афзуд. Роххои нави охан, автомобилй (мошингард), дарёй сохта шуданд. Флоти савдои бахрй пурра аз нав ташкил карда шуд. Бо кумаки техникии собик давлати Шуравй наклиёти хавой ва кубурй барпо карда шуд. Дар боркашонии дохилй накши асосиро наклиёти рохи охан мебозад. Тафовути иктисодию географй. Аз чихати тараккиёт ва махсусгардонй каламрави Чин (Хитой) ба се нохия чудо мешавад: Шимолу Шарк, Шаркй ва Гарбй. Нохияи Шимолу Шаркй бо сохахои саноати вазнини худ фарк мекунад, ки ба сузишворй ва ашёи хоми махаллй такя менамояд. Ин нохия такрибан 1/3 хиссаи ангишту нафт, 2/5 хиссаи истехсоли кувваи барк, фулузоти сиёх, ранга, мошина, тачхизот, 1/4 хиссаи махсулоти саноати химияи мамлакатро истехсол менамояд. Дар як вакт нохия дорой саноати сабук, хурокворй ва кишоварзии нисбатан инкишофёфта дорад. Нохияи Шаркй. Дар ин чо дар заминаи ашёи хоми кишоварзй саноати сабук ва хурокворй тараккй кардааст. Аз саноати сабук бофандагй бартарй дорад. Нохияи Гарбй. Вобаста ба гуногунии табиат сохаи хочагии нохия нихоят мухталиф аст. Дар музофоти Сичуан кишоварзии серсоха тараккй ёфтааст ва яке аз мавзеъхои асосии галлакорй ва зироати субтропикии Чин ба хисоб меравад. Дар нохияи худмухтори Тибет аз сабаби баландкух ва кахратун будани табиати он хочагй нихоят суст тараккй кардааст. Факат дар маркази он шахри Лхаса (аз сатхи бахр 3600 м баланд) корхонахои хурди саноатй сохта шудаанд. Дар нохияи худмухтори Синсзян -Уйгур дар вохахо ахолй ба дехконй, богдорй ва кирмакпарварй машгул буда, марказхои хунармандй ва савдо амал мекунанд. Кисми Шимолу Fарбй ва нохияи Fap6 чарогоххои васеъ доранд. Дар ин чо чорводорй тараккй кардааст. Аз солхои 50-ум инчониб дар ин чо истехсоли нафт, ангишт, маъдани металлхои ранга ва нодир ба рох монда шудаанд. Савол ва супориш 1. Мавкеи хоси иктисодию географии Чин (Хитой)-ро шарх дихед ва ба воситаи харита асоснок намоед. 2. Кадом омилхо гуногунии шароит ва сарватхои табиии каламрави Чин (Хитой)-ро муайян мекунад? 3. Каламрави Чин (Хитой) аз кадом навъи сарватхои табий бой аст? 4. Чин ба кадом намуди афзоиши ахолй дохил мешавад? 5. Барои чй як кисми чавонон ба давлатхои Чанубу Шаркии Осиё хичрат менамоянд? 6. Дар Чин (Хитой) кадом сохахои саноат бештар тараккй кардааст? 7. Дар кадом нохияхои Чин (Хитой) истехсоли фулузоти сиёх ва ранга инкишоф ёфтааст? 8. Дар таркиби кишоварзии Чин (Хитой) кадом соха бартарй дорад? 9. Чин ба чанд нохияи иктисодй чудо мешавад? Аз харита нишон дихед. Аз нигохи шумо Дарачаи инкишофи иктисодиёти Чин ба кадом омилхо вобаста аст? Сиёсати демографии Чин (Хитой) дар оянда барои паст гардидани сатхи таваллуд кумак мерасонад ё не? Агар кумак расонад, чй натича медихад? ЧОПОН Масохдташ - 377765 хазор км: . Ахолиаш - 127,2 млн. нафар. Пойтахташ - Токио. Забони давлатй - чопонй. Вохиди пулй - иен. Мавкеи иктисодию географй. Ч,опон мамлакати чдзиравй буда, дар тарафи шаркии сохилхои Осиё вокеъ гардидааст. Ч,азирахо аз шимолу шарк ва чанубу Fap6 чун камон ба масофаи бештар аз 3 хазор километр кашол ёфтаанд. Аз хама чазирахои калони он Хонсю, Хокайдо, Кюсю ва Сикоку мебошанд, ки дар каламрави онхо аксарияти ахолии мамлакат хаёт ба cap мебаранд. Дар чазирахо чойгир шудани мамлакат ва наздикй ба материк ба мавкеи иктисодию географии мамлакат тобиши хосса медихад. Ч,опон метавонад тавассути роххои бахрй ба укёнуси Ором ба мамлакатхои Осиёи Шаркй, Ч,анубу Шаркй, Австралия, Амрико ва дигар мамлакатхои чахон тичорати манфиатбахш ба рох монад. Ин барои пешрафт ва ба дарачаи баланд бардоштани иктидори иктисодии Ч,опон ахаммияти калон дорад. Ахолй. Мавкеи чазирагй - яке аз омилхои якмиллатии мамлакат мебошад. Дар ин чо бештар аз 99,0 дарсади ахолиро чопонхо ташкил менамоянд. Бокимондаи онро кореягихо, чинихо ва халки айну ташкил менамоянд. Зиёда аз 1,3 млн чопонхо дар хорича зиндагй мекунанд. Афзоиши табиии ахолй дар Ч,опон нисбат ба мамлакатхои мутараккй зиёд аст. Аз ин чихат Ч,опон ба мамлакатхои навъи дуюми афзоиши табиии ахолй наздикй дорад. Аз сабаби бисёр будани нуфузи ахолй зичии он хеле зиёд мебошад. Дар як километри мураббаъ бештар аз 337 нафарро ташкил менамояд. Таносуби микдори ахолии шахр ва дехот низ калон мебошад. Ин дар дарачаи баланди урбанизатсия зохир гардидааст. Х,оло 78 дарсади ахолии Ч,опон дар шахрхо зиндагонй мекунанд. Ахолии фаъол кариб 50 дарсадиро ташкил менамояд. Кисми асосйи он дар агломератсияи шахрхо маскун шудаанд. Шахрхо аз Токио то ■ 7.П1 Осака мегалополиси Ч,опонро ташкил мекунанд. Кисми асосии ахолии фаъол дар саноат кор мекунад. Микдори он нисбат ба шахсоне, ки дар кишоварзй ва мохигирй кор мекунанд, ду маротиба зиёд аст. Дар солхои охир шумораи одамоне, ки дар сохахои гайриистехсолй кор мекунанд, афзуда истодааст. Дини миллии Ч,опон синтоизм мебошад. Табиат ва сарватхои табий. Табиати Ч,опон мухталиф ме­ бошад. Кухх,ои баланди миёна ва теппахо 3/4 хиссаи калам­ рави онро ишгол менамоянд. Куххосилшавй дар Ч,опон ба охир нарасидааст. Аз хамин сабаб ин чо яке аз мавзеъхои заминчунбии чахон ба хисоб меравад. Кисми сохилии Ч,опонро хамворихо ишгол кардаанд. Аз нигохи хочагй дар чазираи Хонсю хамворихои Конто, Ноби, Этиго, дар чазираи Хокайдо Шеакари ва дар чазираи Кюсю Тикуго ахаммияти калон дорад. Зери замини Ч,°гтон аз сарватхои табий он кадар бой нест. Дар ин чо захираи калони ангишти сиёхтоб, камтар нафт, маъдани охан, хромит, мис муайян карда шудааст. Аз сарватхои зеризаминй гайримаъданй захираи калони сулфур, коолин ва ашёи истехсоли маснуоти сохтмон вучуд доранд. Иклими Ч,опон мухталиф мебошад. Он аз шимол ба чануб тагйир меёбад. Дар шимол иклими муътадил, дар чануб суб­ тропики ва ба тропикй гузаранда хукмфармост. Дар як сол ба х,исоби миёна 1000-4000 мм боришот мешавад. Рузхои бесармо 200 рузро ташкил менамоянд. Ч,опон аз сарвати гидроэнергетики бой нест. Захираи он хамагй 21 млн квт-ро ташкил менамояд. Аз навъхои хок дар ин чо хоки хокистарранг, ботлокй, зардча, сурхча ва латеритй пахн гардидааст. Набототи Ч,опон хеле гуногун аст. Дар каламрави он бештар аз 5500 навъи рустанй месабзад. Чднгалзорхо аз 2/3 хиссаи масохати мамлакатро ишгол кардаанд. Тавсифи умумии хонагй. Ч,опон яке аз мамлакатхои мута­ раккии чахон ба х,исоб меравад. Иктисодиёти он аз солхои 50- уми асри сипаришуда то ин дам бо суръати баланд инкишоф меёбад. Ин пешравиро саноат дар натичаи дар истехсолот чорй намудани микроэлектроника, роботхо, ашёхои навин, техникаи коинотй ва технологияи биологй ба даст овардааст. Холо Ч,опон раванди инкишоф додани сохахои илмталаб, истехсолоти кувваи барк ва камхарчкунандаи сузишвориро пеш гирифтааст. Дар айни замон Ч °пон дар байни давлатхои мутараккй аз чихати истехсолоти умумии саноат чойи дуюмро ишгол менамояд. Аз чихати маблаггузории сохаи илм бошад, дар чойи якум меистад. Дар айни замон хачми мачмуи махсулоти дохилии (ММД) Ч,опон 498,4 млрд (ба хар сари ахолй зиёда аз 20 хазор) долларро ташкил менамояд. Саноат. Барои саноати Ч,опон мутамарказонии истехсолот хос аст. Дар як вакт, баръакси дигар давлатхои мутараккй дар саноат корхонахои хурди нимкосибй бокй монданд, ки бо монополияхо дар асоси шартнома кор мекунанд. Масалан, дар саноати автомобилбарорй (мошин) кисмхои автомобилро дар корхонахои хурд тайёр менамоянд. Дар корхонахои калон мотор, кузов тайёр намуда, мошинро васл менамоянд. Саноат асоси иктисодиёти Ч ,о г ю н р о ташкил менамояд. Дар таркиби саноат то ибтидои солхои 50-уми асри XX саноати сабук ва хурокворй бартарй дошт. Холо саноати вазнин аз чор се хиссаи махсулоти саноатро медихад. Хиссаи саноати кухй дар таркиби саноат торафт кам мешавад. Холо Ч,опон кариб 63 дарсад телевизорхои ранга, 15 дарсад пулод, 13,5 дарсад нахи химиявии чахонро истехсол менамояд. Дар як сол бештар аз 100 млн тонна 203 пулод, 12 млн автомашина истехсол мекунад. Аз дигар сохахои саноат саноати нафту химия ва кишоварзй инкишоф ёфтаанд. Мамлакат ба бозори чахонй нихоят ниёзманд аст, зеро ки сол аз сол аз хорича овардани ашёи хом, сузишворй ва ба тичорат баровардани махсулоти тайёри саноатй меафзояд. Саноати муосири Ч,опон бисёрсоха буда, хамаи сохахои имрузаи саноатро дар бар мегирад ва ба дарачаи олй бо технологияи навтарин тачхизонида шудааст. Дар айни замон аз чихати иистехсоли электроника, робототехника ва биотехнология дар чахон чойи аввалро ишгол менамояд. Соли 2011 калонтарин дар чахон неругохи атомй (8,2 млн квт) дар Фукусима (200 км шимолии Токио) дар натичаи ходисаи заминларза ба садама дучор омад, ки ба иктисодиёти мамлакат миллиардхо доллар зарари моддй расонид. Кишоварзй. Баъди ислохоти замини охири солхои 40-уми асри XX дар кишоварзии Ч,опон тагйироти калон ба амал омад. Заминдории помешикй бархам дода шуда, дехконон сохиби замин гардиданд. Ба ин нигох накарда, кисми асосии замин ба дасти фермерхои навташкили капиталиста гузашт. Дар таркиби кишоварзй зироаткорй бартарй дорад. Зироати асосй шолй мебошад. Онро бештар нохияхои Марказй ва Чднубй парвариш менамоянд. Гандум, чавдор ва чавро дар шимолии мамлакат кишт менамоянд. Аз зироатхои техникй лаблабуи канд, лубиёи чинй, тамоку, гиёххои равгандор, чойро бештар парвариш мекунанд. Як кисми ахолй ба гулпарварй, мохидорй ва кирмакпарварй машгул мебошанд. Кишоварзй кариб 3 дарсади махсулоти умумии дохилиро ташкил медихад. Майдони кишт хамагй 14 дарсади масохати мамлакатро дар бар мегирад, вале он пурра ахолиро бо махсулоти кишоварзй таъмин менамояд. Наклиёт. Дар Ч,опон хамаи навъхои наклиёт инкишоф ёфтаанд. Аз чихати пахноварии шабакаи роххои наклиётии Ч,опон ба шабакаи наклиётии мамлакатхои F ap 6 шабохат дорад. Аммо аз чихати хачм ва мусофиркашонй аз онхо пеш меистад. Чдзираи Хокайдо бо чазираи Кюсю, чазираи Хонсию бо Хокайдо тавассути роххои тунелй (накбй), зериобй ва бо рохи охан пайваст карда шудаанд. Флоти тичоратии Ч,опон пуриктидор бошад хам, борбарорй ва борбиёрии мамлакатро пурра таъмин карда наметавонад. Ба ин максад киштихои дигар мамлакатхоро низ истифода мебаранд. Шарикони тичорати берунии Ч,опон мамлакатхои чанубу шаркии Осиё, ИМА, Аврупой Гарбй ва Чин мебошанд. 7114 Каламрави Ч,опон аз чихати дарачаи инкишофи иктисодй як хел нест. Аз хама музофоти тараккикарда ва серахолй кисми марказии Хонсю мебошад. Хонсюи Чанубй ва Кюсюи Шимолй бо шакли хочагидорй ва чойгиршавии саноат бо Хонсюи Марказй шабохат дошта бошад хам, вале аз чихати пешрафти иктисодй аз он акиб меистанд. Иктисодиёти Кюсюи Чднубй, чазираи Сикоку ба монанди Хонсюи Шимолй ва Хоккайдо суст инкишоф ёфтааст. Дар ин музофотхо бештар сохахои кишоварзй инкишоф ёфтаанд. Корхонахои саноатй дар шахрхои алохида Чой гирифтаанд. Савол ва супориш ■ 1. Аз руйи харита мавкеи иктисодию географии Ч , ° п о н р о т а с . вир кунед. 2. Барои чй Ч,опон якмиллата мебошад? 3. Дар Ч,опон кадом навъи захирахои табий бештар ва кадо- машон камтар мебошанд? 4. Дар Чопон он сарватхои табиие, ки барои пешрафти икти­ содиёт зарур аст, кам ё тамоман нест? 5. Фахмонед, ки иктисодиёти он аз кадом хисоб ба дарачаи баланд инкишоф ёфтааст? 6. Дар таркиби кишоварзии Ч,опон кадом соха бартарй дорад? 7. Чазирахои Ч,опон бо кадом навъхои накдиётй бо хам алока мекунанд? ОЗАРБОЙЧОН Масохаташ - 87 хазор км2. Ахолиаш - 9,5 млн. нафар. Пойтахташ - Боку. Забони давлатй - озарй. Вохиди пулй - маноти озарбойчонй. Мавкеи иктисодию географй. Озарбойчон дар кисми шаркии моварои Кафказ (Закафказия) вокеъ гардидааст. Вай 205 ба бах,ри Каспй (Хазар) баромад дорад. Ин барои алокаи иктисодй доштан бо Эрон, Русия, Казокистон ва мамлакатхои Осиёи Марказй ахаммияти калон дорад. Дар хушкй тавассути рохи охан, автомобилй (мошингард) ва хавой бо давлатхои Арманистон, Гурчистон алока дорад. Чунин мавкеи иктисодию географй барои инкишоф додани иктисодиёти мамлакат мусоидат менамояд. Тавсифи умумии табиат ва хочагй. Озарбойчон табиати ба худ хос дорад. Релефи он аз куххои миёна, баландкух ва хамворй иборат аст. Хамворй 60 дарсади каламрави мамлакатро ташкил менамояд. Масохати Озарбойчон дорой сарватхои минералии гуногун мебошад. Дар ин чо захираи калони нафт, газ (нимчазираи Абшерон, тунукобаи Каспй (Хазар), маъдани охан, алунит, кобалт, олтингугирд, марги муш, молибден, намак (Дашткесан), ангишт (Заглик) дида мешавад. Faftp аз ин дар Физилчай конхои металлхои ранга, дар Прагачай, Нахчувон мис, хромит муайян карда шудааст. Аз маснуоти сохтмонй санги хоро, охаксанг, туф, мармар вомехуранд. Дар заминаи сарватхои зеризаминй ва ашёи хоми кишоварзй саноати бисёрсоха ташкил ёфтааст. Дар дохили он мавкеи асосиро мачмуи сузишворию энергетикй ишгол менамояд. Холо Озарбойчон 22,5 млн тонна нафт, 20 млрд квт/соат кувваи барк истехсол мекунад. Ба мачмуи мазкур 75 дарсад захираи асосии саноати мамлакат рост меояд. Мачмуъ нафакат истехсоли нафт, газ, инчунин коркарди он, химияи синтези органикй, тачхизоти нафту газ истехсолкунанда ва коркарди онхоро дар бар ме­ гирад. Металлургияи сиёх ва ранга заводи мартеновй, ку- буристехсолкунй ва алюминбарории Сумгаитро дар бар ме­ гирад. Сохаи мошинсозй, корхонахои электротехники, ас- бобу анчомсозй, электронй, радиобарорй, тачхизоти нафт- истехсолкунй амал мекунанд. Мачмуи кишоварзию саноатй. Инкишофи ин мачмуъ ба тараккиёти обёрй вобаста мебошад. Ба ин максад дар мамлакат обанборхо сохта, аз онхо барои обёрии заминхо каналхо гузаронида шудаанд. Дар айни замон 60 дарсад замини кишт обёрй карда мешавад. Заминхои обёришударо барои кишти гандуму шолй, хуроки чорво ва зироати техникй истифода мебаранд. Истехсоли гандум соли 2010 ба зиёда аз 3200 хазор тонна расонида шуд. Аз зироатхои техникй парвариши пахта ахаммияти калон дорад, ки дар хамвории Кура кишт карда мешавад. Соли 2010 истехсоли он зиёда аз 100 хазор тоннаро ташкил намуд. Дар нишебихои Кафкази Калон ва Хурд ангур парвариш менамоянд. Ин мавзеъхо 50 дарсади ангури тамоми моварои Кафказ (Закафказия)-ро медихад. Дар баробари ангурпарварй богдорй ва сабзавоткорй тараккй карда, дар пастии Ленкоран чой парвариш карда мешавад. Чорводорй сохаи дуюми кишоварзй мебошад. Сохаи мухимми он гусфанд ва кирмакпарварй ба хисоб меравад. Х,оло саршумори гусфанд ва буз, хайвони шохдори калон 2,5 млн сарро ташкил менамояд. Дар заминаи ашёи хоми кишоварзй корхонахои саноати сабук (асосан бофандагй) ва хурокворй кор мекунанд. Дар сохили Каспй минтакаи дамгирй ташкил ёфтааст. Дар алокаи иктисодиёти берунаи мамлакат 64 дарсади воридотро озукаворй, 90 дарсади содиротро нафт ва махсулоти коркарди нафт, газ ва молхои энергияталаб ташкил мекунад. Шарикони асосии тичоратии берунии Озарбойчон, Русия, Эрон, Украина, Туркманистон мебошанд. Наклиёт. Озарбойчон дорой шабакаи ба дарачаи кофй инкишофёфтаи рохи охану автомобилгард (мошингард) мебошад. Дар боркашонй чойи якумро рохи охан, чойи дуюмро рохи бахрй ташкил менамояд. Дар рафти ташаккул ёфтан ва инкишофи хочагии халк дар каламрави Озарбойчон якчанд нохияхои иктисодй ба миён омаданд, ки бо таъсиси сохавй аз якдигар фарк менамоянд: Абшерон, Кура - Араке, Кировобод - Казок, Шекй - Занаталй, Ленгкоран - Астра, вилоятхои худмухтори Нахчувон ва Каробоги Кухй. Савол ва супориш 1. Аз руйи харита ба мавкеи иктисодй-географии Озарбойчон бахои иктисодй дихед. 2. Табиати Озарбойчон ба худ чй гуна чихатхои хос дорад? 3. Озарбойчон аз кадом сарватхои зеризаминй бой мебошад? 4. Дар саноати Озарбойчон кадом мачмуи истехсолй мавкеи асосиро ишгол менамояд. 5. Мачмуи кишоварзию саноатй гайр аз кишоварзй кадом сохахои саноатро дар бар мегирад?______________________ Маводи иловагй 1. Ташаккулёбии каламрави Озарбойчон. Кис­ ми зиёди каламрави имрузаи Озарбойчонро дар кадим Албания мегуфтанд. Ахолии он бо чорводорй = ------------------ 2П7 ва заминдорй маютул буд. Дар асри III Албанияро Эрон ва дар асри VIII арабхо забт намуданд. Халки Озарбойчон асосан дар асрхои XI-XIII ташаккул ёфт. Дар ин давра ба каламрави он туркхои салчукй ва тотору мугулхо хучум оварданд. Дар асри XVI Озарбойчон аз сари нав дар зери тасарруфи империяи форсхо монд, ки то аввалхои асри XVIII манбаи мунокишахои Эрон ва Туркия гардид. Соли 1826 кисми шимолии Озарбойчон ба Русия хамрох карда шуд. Соли 1918 он худро чумхурии сохибистиклол ва соли 1920 Ч,УМХ.УРИИ Шуравии Озарбойчон эълон намуд. То соли 1991 дар хайати собик Иттиходи Шуравй монд. Баъди пош хурдани Иттиходи Шуравй худро давлати мустакил эълон намуд. 2. Ахолии Озарбойчон 9,5 млн нафар буда, дар як мураббаъ 87 кас рост меояд. Аз хама зичтар ахолй дар пастии Ленкоран ва нимчазираи Абшерон чойгир шудааст. Афзоиши табиии ахолй ба 1000 нафар 12 нафарро ташкил менамояд. Дар таркиби ахолй озарбойчонихо 90 дарсад, арманихо 2, русхо 2, догистонихо 3 дарсадро таш­ кил мекунанд. Кисми асосии ахолй (93 дарсад) дини ислом, 4,8 дарсади он дини насрониро пайравй мекунанд. Мардхо ба хисоби миёна 67, занхо бо- шанд, 75 сол умр мебинанд. 3. Алокаи иктисодии Озарбойчон бо мамла­ катхои бурунмарзй дар арафаи баркароршавй ва ташаккулёбй мебошад. Холо 65 дарсади вори- дотро озукаворй ва 85 дарсади содиротро ашёи энергиядиханда ва энергияталаб ташкил мекунад. Худатонро санчед 1. Аз маълумоти иловагй истифода бурда, гуед, ки Озарбойчон хамчун давлати мустакил чй тавр ташаккул ёфт? 2. Дар таркиби ахолии Озарбойчон кадом миллатхо бартарй доранд? 3. Ахолй кадом динхоро парастиш мекунанд? 4. Озарбойчон бо кадом давлатхо бештар алокаи иктисодй дорад? ГУРЧИСТОН Масохаташ - 69,7 х,азор км2. Ахолиаш - 4,6 млн. нафар. Пойтахташ - Тифлис (Тбилиси). Забони давлатй - гурчй. Вохиди пулй - ларй. Мавкеи иктисодию географй. Гурчистон мавкеи иктисодию географии мувофик дорад. Баромад ба бахрй Сиёх, Кафкази Шимолй (бо хушкй) ба он имконият медихад, ки бо Русия, Украина ва давлатхои хавзаи бахрй Миёназамин алокаи иктисодй намояд. Табиат ва маъданхои табий. Табиати Гурчистон мухталиф аст. Ин ба мавкеи географй ва релефи махал вобаста мебошад. Кариб 50 дарсади каламрави он аз сатхи бахр дар баландии 0 то 1000 метр (20 дарсадаш аз 2000 метр) баланд вокеъ гардидааст. Аз хамин сабаб дар ин чо фаркияти амудии харорат, боришот, хоку наботот хеле калон аст. Ба ин нигох накарда, шароити табиии кисми зиёди каламрави он барои инкишофи кишоварзй мусоидат менамояд. Каламрави Гурчистон аз сарвати обй бой аст. Дарёхои пуроби кисми гарбии он дорой захираи калони кувваи барк мебошанд. Аз ин чихат ва аз чихати масохати чангал он аз мамлакатхои хамсояи худ - Озарбойчон ва Арманистон дар чойи аввал меистад. Алафзорхои алпй хамчун чарогох истифода мешаванд. Аз маъданхои зеризаминй захираи марганетс, мис, руху сурб, барит, ангиштсанг, марги муш, сурма, симоб, селестин, гили сафедкунанда ахаммияти саноатй доранд. Ашёи маснуоти сохтмон нисбатан васеъ пахн гардидааст. Тавсифи умумии хочагй. Гурчистон дорой хочагии бисёрсоха мебошад. Дар таркиби он чойи асосиро мачмуи кишоварзию саноатй ишгол менамояд. Вай дар заминаи ман­ баъхои сузишворию энергетикй ва сохахои кишоварзй инкишоф меёбад. Мачмуи мазкур 60 дарсад махсулоти мамлакатро истехсол менамояд. Асосй онро заминдории субтропики ташкил медихад, ки ба сохахои богу токдорй, чойпарварй ва 209 зироатхои эфиру равгандиханда таъсис ёфтааст. Масохати замиии кишоварзй 35 дарсади каламрави мамлакатро ишгол менамояд. Васеъ намудани замини кишоварзй ба хушконидани заминхои ботлокии пастии Колхида ва обёрй намудани заминхои нохияхои чанубу шаркй мамлакат вобаста мебошад. Х,оло кисми зиёди чой дар пастии Колхида, мевахои ситрусй, хурмо, зайтун дар Гарбй Гурчистон парвариш карда мешаванд. Фабрикахои коркарди чой, заводхои консерва, вино ва конякбарорй дар наздикии манбаи ашёи хом чойгир шудаанд. Холо (с 2010) саноати хурокворй 20 дарсади махсулоти умумии дохилии мамлакатро медихад. Як кисми саноати химия ва мошинсозй барои конеъ гардонидани талаботи мачмуи кишоварзию саноатй нигаронида шудааст. Ин сохахои саноат нурихои минералй (Руставели), мошинхои чойгундорй, коркарди замин ва тачхизоти корхонахои саноати хурокворй истехсол мекунанд. Еайр аз ин саноати химия нахи сунъй, пластмас; сохаи мошинсозй автомобил, электровоз, дастгох истехсол мекунад. Заминаи мошинсозиро заводи металлургии Руставели ташкил мекунад. Дар алокаи иктисодии берунаи Гурчистон содирот 1,8 млрд, воридот 3,3 млрд долларро ташкил мекунад. Истехсоли умумии махсулоти дохилй 16 млрд доллар (ба хар сари ахолй 3,6 хазор доллар)-ро ташкил менамояд. Наклиёт. Гурчистон аз навъхои гуногуни наклиёти хозиразамон истифода мебарад. Аммо кисми асосии бор тавассути рохи охан ва бахрй (бо бандархои Батуми, Сухуми, Поти) кашонида мешавад. Нисбат ба мамлакатхои хамсоя дар ин чо рохи аргамчинй (канатй) инкишоф ёфтааст. Наклиёти нохияхои кухй автомобил мебошад. Наклиёти хавой асосан барои мусофиркашонй истифода бурда мешавад. Дехахои баландкухро бо марказхои маъмурй пайваст менамояд. Дарозии умумии рохи охан 1570 километр, автомобилй 33900 километрро ташкил менамояд. Бандархои бахрй - Батуми, Сухуми ва Поти ба хисоб мераванд. Тафовути каламрави таркибии сохахои истехсолот барои ташаккул ёфтани 8 нохияи иктисодй асос гузоштааст: 1. Марказй. 2. Шаркй. 3. Ч,анубй. 4. Абхозистон. 5. Очористон. 6. Гарбй. 7. Осетияи Ч,анубй. 8. Марказии Гарбй. Аз хама нохияи тараккикардаи он Марказии Шаркй мебошад. Вай марказхои саноатии тахассуси гуногундошта (Тифлис, Руставели, Гори)- ро дар бар мегирад ва магзи таркибии каламрави хочагии мамлакатро ташкил менамояд. Нохияи Гарбй (сохили бахрй Сиёх) минтакаи асосии истирохдт ва муоличаи ахолии ватани ва бурунмарзй мебошад. Савол ва супориш 1. Мавкеи мусоиди Гурчистонро чй муайян мекунад? 2. Мухталифии табиати Гурчистон ба чй вобаста мебошад? 3. Сарватхои зеризаминии Гурчистонро аз харита нишон дихед. 4. Барои чй дар Гурчистон мачмуи кишоварзию саноатй бештар тараккй кардааст? 5. Дар боркашонй кадом навъхои наклиёт мавкеи асосиро ишгол менамоянд? Маводи иловагй 1. Ташаккул ёфтани каламрави Гурчистон аз асрхои IV-VI огоз ёфта, дар ин давра дар ин чо ду давлат - Колхида ва Иберия ташкил ёфтаанд. Дере нагузашта мамлакат дар зери тасарруфи форсхо монд. Дар давраи хукмронии он Г урчистон истиклолият гирифт. То нимаи асри VII ба махали мунокишахои империяи Форсу Византия табдил ёфт. Дар нимаи хамин аср онро арабхо забт намуданд. Баъд дар давраи малика Тамара ба куллаи баланди инкишоф расид. Хучуми Темур мамлакатро ба харобазор табдил дод. Дар асри XVI Гурчистони Гарбиро туркхо ва Шаркиро эронихо забт намуданд. Соли 1801 аввал Гурчистони Шаркй, сипас Гарбй ба Русия хамрох шуд. Баъди инкилоби октябр, соли 1918 давлати мустакил эълон карда шуд. Соли 1922 ба хайати собик Шуравй дохил гардид. Баъди пош хурдани Шуравй мустакилият ба даст овард. 2. Ахолии Гурчистон нисбат ба давраи собик Шуравй дида, кам гардид. Сабабаш паст фаромадани дарачаи афзоиши табий аст. Холо афзоиши табий ба хар 1000 нафар ахолй 3,4 нафарро ташкил менамояд. Зичии ахолй ба хар як км2 78 касро ташкил менамояд. Такрибан 4,6 дарсади ахолии Гурчистон дар баландихои 1000 м зиндагй мекунанд. Дар таркиби миллии ахолй гурчихо 68,8, арманихо 9, русхо 5,1, озарбойчонихо 6, осетинихо 3,2, абхозхо 1,7 дарсадро ташкил мекунанд. Аксари 211 ахолиии он дини насронй ва факат 11 дарсади он исломро парастиш менамоянд. 3. Ноустувории сиёсй ва чанг бо Абхозистон ба иктисодиёт ва савдои берунии Гурчистон таъсири калон расонид. Дар айни замон воридоти мол аз содироти он бештар мебошад. Кисми асосии содиротиро махсулоти саноати озукаворй ва кишоварзй (50 дарсад) ва махсулотхои металлию химиявй ташкил менамояд. Шарикони тичорати берунии Гурчистон Русия, Туркия, Озарбойчон, Булгория, ИМА, Англия, Украина, Италия, Руминия ва Олмон мебошанд. Худатонро санчед 1. Ташаккулёбии каламрави Гурчистон аз кадом асрхо огоз ёфтааст? 2. Сарватхои табиии Гурчистон барои инкишофи кадом сохахо мусоидат менамоянд? 3. Дар Гурчистон паст рафтани дарачаи афзоиши ахолй ба чй вобастааст? 4. Ноустувории сиёсй ба иктисодиёти Гурчистон чй гуна таъсир расонид? 5. Кадом давлатхо харифони тичорати берунии Гурчистон ба хисоб мераванд? АРМАНИСТОН Масохаташ - 29,8 хазор км2. Ахолиаш - 2,9 млн. нафар. Пойтахташ - Ереван. Забони давлатй - арманй. Вохиди пулй - драм. Мавкеи иктисодию географй. Арманистон мавк;еи мухимми иктисодию географиро ишгол мекунад. Каламрави он ахаммияти транзитй дорад. Хама роххои автомобилгард ва 212 охдне, ки аз Русия ва мамлакатх,ои моварои Кафказ (Закафказия) ба самти Шарки Наздик ва Шарки Миёна убур мекунанд, аз каламрави Арманистон мегузаранд. Чунин мавкеи иктисодию географй барои баркарор намудани алокаи зичи иктисодй бо мамлакатхои хамсояи дур ва баланд бардоштани дарачаи иктисодиёти он мусоидат менамояд. Иштироки онро дар бозори чахонй устувор мегардонад. Табиат ва сарватхои табий. Арманистон мамлакати кухй буда, такрибан 90 дарсади каламрави он дар баландии 1000 метр вокеъ гардидааст. Релефи кухй ба ташаккул ёфтани навъхои гуногуни икдим (аз субтропикии хушк то континенталии хушк) сабаб гардидааст. Гуногунии иклим ба гуногунии олами наботот ва хосилшавии навъхои хок таъсир расонидааст. Хдмаи ин сарватхои табий дар якчоягй бо сарватхои зеризаминй барои ташкил ёфтани хочагии бисёрсоха заминаи мусоиди табий гузоштааст. Алафзорхои табиии алий ва минтакахои даштро хамчун чарогохи тобистона истифода мебаранд. Чангал хамагй 11 дарсади каламрави Арманистонро ишгол менамояд. Буридани он манъ карда шудааст. Захираи об кам аст, онро бо хамкории Озарбойчон ва Гурчистон истифода мебаранд. Аз сарватхои зеризаминй дар каламрави Арманистон металлхои ранга, нодир, киматбахо, мис (зиёда аз 40 кон), молибден, тило, охан, нефилини синит муайян карда шудаанд. Дар ин чо инчунин хелхои гуногуни ашёи маснуоти сохтмон ва саноати химия мавчуданд. Тавсифи умумии хочагй. Арманистон ба хурдии масохат нигох накарда, дорой саноат ва кишоварзии серсоха мебошад. Асосй онро энергетика ташкил менамояд. Кувваи баркро неругоххои обй (дар дарёи Раздан), аловй (Ереван) ва атомй истехсол менамоянд. Як кисми кувваи баркро Гурчистон медихад. Дар таркиби саноати Арманистон мавкеи асосиро сохахои сузишворию энергетикй, металлурга, хурокворй ишгол менамоянд. Мошинсозй кариб 5 дарсади махсулоти умумии саноатро медихад. Он ба истехсоли асбобу анчоми электротехники, дастгоххои металлкоркунй, радиотехника, мошинхои электронй махсус гардонида шудааст. Саноати металлургияи ранга - мис, молибден, алюминий, рух, сурб, металлхои нодир истехсол менамояд (маркази онхоро аз харита ёбед). Соли 2010 сохаи сузишворию энергетикй 25 дарсад, металлурга 16 дарсад, хурокворй 20,5 дарсад махсулоти саноати мамлакатро истехсол намуданд. 213 Дар заминаи иартови саноати мис ва ашёи хоми махаллй саноати химия инкишоф ёфтааст. Ин соха асосан кислотаи сулфат, нурй, каучук, чархи автомобил, пластмас, нахи химиявй истехсол менамояд. Мачмуи кишоварзию саноатй. Дар сохаи кишоварзй факат 36 дарсад замини каламрави мамлакатро истифода мебаранд. Махдуд будани захираи об ба таври экстентивй (зиёд кардани масохати замини кишт) инкишоф ёфтани кишоварзй имконият намедихад. Замини киштро факат аз хисоби заминхои шуразада, санглох ва нишебии куххо (бо рохи суфакунй) васеъ кардан мумкин, ки он харчи зиёдро талаб менамояд. Х,оло замини кишт 483 хазор гектарро ташкил менамояд. Кишоварзй аз 1/3 хиссаи махсулоти мамлакатро медихад. Дар таркиби он мавкеи асосиро богу токпарварй, тамоку ва сабзавотпарварй ишгол менамоянд. Ин сохахои мехнатталаб асосан дар водии дарёи Арарат инкишоф ёфтаанд. Дар заминхои минтакаи кухй чав ва гандум парвариш карда мешавад. Аз сохаи чорводорй асосан гусфандпарварй тараккй ёфтааст. Саршумори гусфанд ва буз соли 2010 зиёда аз 0,75 млн сарро ташкил намуд. Чорворо тобистон дар чарогоххои кухй, зимистон дар работхо парвариш мекунанд. Барои афзун гардонидани саршумори чорво имконият нест. Ашёи хоми кишоварзиро дар корхонахои саноати хурокворй кор мекунанд. Аз мева ва сабзавот фишурда, консерва, аз ангур вино ва коняк тайёр менамоянд. Х,оло истехсоли умумии махсулоти дохилии мамлакат 18 млрд (ба хар сари ахолй 5290) долларро ташкил менамояд. Дар тичорати берунй содирот 1,0 млрд доллар ва воридот 2,2 млрд долларро ташкил менамояд. Шарикони тичорати берунии Арманистон асосан Русия, Туркманистон ва Эрон мебошанд. Наклиёт. Шабакаи роххои охан ва автомобилгард ба талаботи имрузаи хочагй мувофик мебошад. Шохрохи асосй (рохи охай) хусусияти канорй дошта, аз кисми чанубу шаркй мамлакат мегузарад. Яке аз масъалахои асосй аз наклиёт бехтар таъмин намудани дохили мамлакат мебошад. Ба ин максад барои ба шимол баромадан, хати дуюми рохи охан (Раздан-Иджеван) сохта шудааст. Х,оло Арманистон дорой 852 километр рохи охан ва зиёда аз 8 хазор километр рохи автомобилй мебошад. Каламрави Арманистон аз чихати тахассуси хочагй ва дарачаи тараккиёт ба шаш нохияи иктисодй чудо мешавад. Мухимтарини онхо нохияи Севан ва Арарат мебошад. Онхо тараккикардатарин нохияхои Арманистон ба хисоб мераванд. Савол ва супориш —............ 1. Барои чй каламрави Арманистоиро транзита мегуянд? 2. Кисми зиёди каламрави Арманистон дар кадом баландй вокеъ гардидааст? 3. Арманистон аз кадом сарватхои зеризаминй бой аст? (Аз харита нишон дихед) 4. Дар саноат ва кишоварзй бештаркадом сохахо инкишоф ёфтаанд? КАЗОКИСТОН Масохдташ - 2717,3 хазор км2. Ахолиаш - 17,5 млн. нафар. Пойтахташ - Остона. Забони давлатй - казокй. Вохиди пулй - танга. Мавкеи иктисодию географй. Казокистон дар шарк бо Чин (Хитой), дар шимолу шарк ва шимолу Fap6 бо Русия, дар чануб бо Туркманистону Узбекистан ва дар чанубу шарк бо Киргизистон хдмсархдд мебошад. Бо бах,ри Каспй (Хазар) ба мамлакатхои моварои Кафкоз (Пасикафкоз), Эрон ва Русия баромад дорад. Чунин мавкеи иктисодию географии мусоид имконият медихад, ки бо ин мамлакатхо алокаи хаматарафаи иктисодй дошта бошад. Табиат ва сарватхои табий. Сатхи Казокистон асосан аз хамворй ва теппахои майда иборат аст. Иклими он континенталии шиддатнок мебошад. Баробари аз шимол ба чануб тагйир ёфтани кунчи афтиши нури Офтоб ва боришот (аз 300 то 100 мм) тадричан ивазшавии минтакахои табий (бешадашт, дашт, нимбиёбон ва биёбон) ба миён меояд. Дар каторкуххои канорй ин минтакахои табий ба таври амудй чойгир шудаанд. Мухталиф будани шароити табий ба истифодабарии заминхои кишт таъсир расонидааст. Дар шимоли мамлакат заминхои лалмй ва дар чануб заминхои обёришаванда доман пахн кардаанд. --------------215 Вобаста ба сохти геологи замини Казокистон аз сарватхои зеризаминй бой мебошад. Дар ин но такрибан тамоми навъи сарватхои зеризаминиро дидан мумкин аст. Захираи калони мис дар майдатеппахои казок ва дигар мавзеъхо тадкик карда шудаанд. Аз дигар сарватхои зеризаминй никел (кухй Мугочар), боксит (Тургай), волфрам, молибден, маъдани охан (вилояти Кустанай), марганетс, хром, тило, металлхои ранга (Лениногорск, Такели, Ачисай), фосфорит, асбест, намак, нафт (Манкишлок, Бузачй), газ, ангишт ахаммияти саноатй доранд. Замини дар сохаи кишоварзй истифодашаванда 192 млн гектарро ташкил менамояд. Аз ин 90 дарсадаш ба чарогох, 3,6 дарсадаш ба алафдаравхо рост меояд. Замини кишт 45,0 млн гектарро ташкил менамояд. Захираи гидроэнергетики он кадар зиёд нест. Вай хамагй 7,5 млн квт-ро ташкил мекунад. Хамин тавр, сарватхои табиии Казокистон барои ташаккул ва инкишофи хочагии бисёрсохавй имконияти нихоят калон доранд. Тавсифи хочагии халк. Дар заминаи васеъ истифода бур­ дани сарватхои зеризаминй, энергетикй, замин, саноат ва кишо­ варзии бисёрсохавй тараккй ёфтааст. Дар айни замон махсулоти умумии хочагии мамлакат ба 119 миллиард доллар баробар аст. Ин ба хар cap ахолй 7780 долларро ташкил менамояд. Саноат. Ин соха зиёда аз 50 дарсади махсулоти мамлакатро истехсол менамояд. Аммо дар он истехсол ва коркарди ашёи хом афзалият дорад. Асосй саноати Казокистонро саноати сузишворию энер­ гетикй ва металлурги ташкил менамояд. Х,оло 42,8 дарсади махсулоти умумии саноатро сохаи саноати сузишворию энергетикй ва 28 дарсадашро сохаи саноати металлурга медихад. Саноати металлурги металлургияи сиёх ва рангаро дар бар мегирад. Металлургияи ранга мавкеи асосиро ишгол менамояд. Корхонахои он дар хама нохияхои иктисодии мамлакат чойгир шудаанд. Дар нохияи Марказй мис, дар нохияи Шаркй рух, сурб, мис ва металлхои камёб, дар нохияи Шимолй истехсол ва коркарди металлхои ранга ва ашёи хоми алюминий, дар нохияи Ч,ануб кургошим истехсол менамоянд. Дар асосй боксити вилояти Кустанай заводи алюминии Павлодар кор мекунад. Металлургияи сиёх аз якчанд корхонахои коркарди маъдан (Соколов-Сарбой, Лисаков), комбинати металлурга ва заводи коркарди металлпора иборат мебошад. Металлургияи сиёх, ва ранга ба ашёи хом ва сузишвории махаллй (ангиштсанги Караганда ва ангишти сиёхтоби Эки- баетуз) такя менамояд. Пайваста бо саноати металлурга, сузишворй (кокскунй, нафткоркунй) ва ашёи хоми химиявй (фосфор), корхонахои химияи асосй ва синтези органикй кор мекунанд. Дар асоси металли сиёх ва рангаи махаллй сохаи мошинсозй инкишоф ёфта истодааст. Мошинсозй тачхизоти саноати кухй, асбобу анчом, дастгоххои электротехники истехсол менамояд. Он бештар аз 8 дарсади махсулоти умумии саноатро медихад. Рас ми 10. Харитаи иктисодии К^азощистон Мачмуи кишоварзии) саноатй. Дар мачмуи кишоварзию саноатии Казокистон 2/3 хиссаи коргарони сохаи истехсолот кор мекунанд ва 63 дарсади махсулоти умумии мамлакатро истехсол менамояд. Дар таркиби он чойи аввалро чорводорй ишгол мекунад. Вай 57 дарсади махсулоти кишоварзиро медихад. Сохаи асосии он гусфандпарварй, чорвои калони шохдор ва шутурпарварй мебошад. Соли 2010 саршумори гусфанд ва буз 14,2, чорвои калон 5,4 млн сарро ташкил намуд. Зироаткорй сохаи дуюми кишоварзй буда, он ба галлакорй махсус гардонида шудааст. Дар Казокистони Шимолй асосан гандуми бахорй ва дар заминхои обии чануб шолй кишт карда мешавад. Аз зироатхои техникй пахта ва лаблабуи канд мекоранд. Дар заминаи ашёи хоми махаллй саноати хурокворй инкишоф ёфтааст. Ин соха 16 дарсади махсулоти умумии саноатро медихдд. Сохди асосии он гушткоркунй ва ордкашй мебошад. Корхонах,ои ин сохахо кариб дар тамоми шахрхои калони мамлакат сохта шудаанд. Саноати мошинсозй ва химиявй сохаи кишоварзиро бо трактор, мошинхо барои сохтмони системаи обёрй, истехсоли хуроки чорво, нурихои минералй таъмин менамояд. Соли 2010 дар тичорати берунаи Казокистон содирот 35,6 млрд, воридот 22,0 млрд долларро ташкил намуд. Шарикони тичоратии берунаи он Русия, Украина, Узбекистон ва Чин мебошад. Наклиёт. Казокистон дорой шабакаи васеи наклиёт мебошад. Хусусан наклиёти рохи охан, автомобилй ва кубурй тараккй ёфтааст. Аз каламрави Казокистон роххои охани транзита мегузарад. Дарозии хати рохи охан 13,7 хазор километр, автомобилй 90 хазор километрро ташкил менамояд. Каламрави Казокистон аз чихати тахассуси хочагй ва дарачаи тараккиёт ба 5 нохияи иктисодй чудо мешавад: 1) Казокистони Ч,анубй; 2) Казокистони Шимолй; 3) Казокистони Шаркй; 4) Казокистони Барбй; 5) Казокистони Марказй. Савол ва супориш ■■ 1. Аз руйи харита ба мавкеи иктисодию географии Казокистон бахои иктисодй дихед, 2. Казокистон аз кадом навъи сарватхои табий бой аст? 3. Шароити табиии Казокистон бо кадом хусусиятхои худ фарк мекунад? 4. Саноати Казокистон дар асоси кадом навъхои ашёи хом тараккй кардааст? 5. Мачмуи кишоварзию саноатии Казокистон кадом сохахоро дар бар мегирад? Маводи иловагй 1. Каламрави имрузаи Казокистон дар асрхои VII -VIII ба хайати хоконии Турк, дар асрхои IX-XII бошад, ба хайати давлатхои огузхо ва карахонихо дохил мешуд. Дар асрхои XI-XIII ба ин сарзамин салчукихо, кидониён ва мугулхо тохтутоз намуданд. Охирхои асри XV хонигарии казок ташкил ёфт. Дар асрхои XVIII-XIX казокхо ихтиёран ба Русия хамрох шуданд. Соли 1917 ин каламрав Чумхурии Автономии Казокистон ном гирифта, ба хайати РСФСР ва соли 1936 хамчун Чумхурии иттифокй ба 218 хдйати собик; Иттиходи Шуравй дохил шуд. Соли 1991 пас аз бархам хурдани Иттиходи Шуравй худро давлатй мустакил эълон намуд. 2. Дар каламрави собик Шуравй Казокистон чумхурие буд, ки дар таркиби ахолй казокхо хамагй 39,7дарсад (1989)-ро ташкил мекард. Дар мобайни солхои 1990 ин нишондод аз хисоби афзоиши табиии ахолй ва кучидани русзабонхо то 46 дарсад афзуд. Солхои охир микдори казокхо аз хисоби аз нохияи Синсизян уйгури Чин кучида омадани казокхо зиёд гашта истодааст. Ахолии шахр 57 дарсадро ташкил менамояд. Дар айни замон афзоиши табиии ахолй паст мебошад. Ба хар 1000 нафар ахолй 5,3 кудак рост меояд. 3. Дар тичорати берунии Казок.истон воридот аз содирот бартарй дорад. Ин ба он вобаста аст, ки солхои охир барои аз нав тачхизонй ва сохтани корхонахои нав давлатхои тараккикардаи чахон маблаггузорй карда истодаанд. Ин аз хорича ка- шондани тачхизот ва ашёи зиёдеро талаб менамояд. Казокистон бо Русия, КиРгизистон ва Белорус ба иттиходи ягонаи бочй дохил аст. Ин аз хорича кашонда овардани борро арзон менамояд. Худатонро санчед 1. Дар мавкеи иктисодию географии Каэокистон баъди пош хурдани собик Шуравй чй гуна тагйирот ба миён омад? 2. Барои чй казокхо дар асрхои XVIII-XIX ихтиёран ба Русия муттахид шуданд? 3. Баъди гирифтани истиклолият дар хайати миллии ахолии Казокистон чй гуна тагйирот даромад? 4. Дар гардиши кашондани бор барои чй воридот афзалият пайдо кард? Аз нигохи шумо Асосй гуногунии сарватхои зеризаминии Каз°" кистонро чй ташкил мекунад? Дар оянда даштхои бекорхобидаи Казокистон аз худ карда мешаванд ё не? УЗБЕКИСТОН Масохаташ - 447,4 хазор км2. Ахолиаш - 26,3 млн. нафар. Пойтахташ - Тошканд. Забони давлати - узбеки. Вох,иди пулй - сум. Мавкеи иктисодию географй. Узбекистан дар байни мам­ лакатхои Осиёи Марказй мавкеи хосса дорад. Роххои охан ва автомобилии он бо роххои охан ва автомобилии Осиёи Марказй пайваст буда, шабакаи ягонаи наклиёти Осиёи Марказиро ташкил мекунанд. Ин ба алокаи хаматарафаи иктисодй доштан бо мамлакатхои Осиёи Марказй низ мусоидат менамояд. Аз дигар тараф, ба самти гарб баромадани рохи охани Узбекистан ба он имконият медихад, ки тавассути каламрави Туркманистон ва Казокистон бо собик чумхурихои Шуравй алокаи зичи иктисодй дошта бошад. Аз чануб бо давлати Афгонистон хамхудуд аст. Табиат ва сарватхои табий. Табиати Узбекистонро мавкеи географй, релеф ва аз укёнусхо дур будани он муайян мекунад. Дар зери таъсири ин омилхо иклими континенталии хушк ташаккул ёфтааст, ки барои каламрави Осиёи Марказй хос мебошад. Х,арорати хавои тобистон дар биёбони Кизилкум гарм, дар куххои атроф нисбатан салкин мебошад. Кисми хамвории Узбекистонро минтакахои нимбиёбон ва биёбон ишгол намудаанд. Дар каторкуххои атроф бошад, минтакахои табий ба таври амудй чойгир шудаанд. Чунин чойгиршавй дар баъзе мавзеъхо чангалзорхои алохида-алохидаро ба миён овардааст, ки барои дамгирии ахолй ва хифзи хок ахаммияти калон дорад. Хоки ин чо асосан хокистарранг мебошад. Аз сарватхои зеризаминй металлхои ранга, металлхои нодир ва киматбахо мавчуданд. Аз сарватхои гайримаъданй ангишт, нафт, газ,_графит, намак, бентонит ва фосфорит дида мешавад. Ахолии Узбекистон кариб 50 дарсади ахолии мамлакатхои Осиёи Марказиро ташкил менамояд. Кисми асосии он дар вохахои байникухй зиндагй мекунад. 220 Тавсифи умумии хочагй. Хочагии Узбекистан бисёрсоха мебошад. Махсулоти умумии он 60,0 миллиард долларро ташкил мекунад. Он ба хар сари ахолй 2,2 хазор долларй мерасад. Саноати Узбекистан, хусусан сохахои тахассусёфтаи он бевосита ба сохаи кишоварзй, пеш аз хама бо пахтакорй алокаманд мебошанд. Онхо дар якчоягй мачмуи кишоварзию саноатии мамлакатро ташкил менамоянд. Ин мачмуи парваришу коркарди пахта, чигит, истехсоли мошинхои пахтачинй, пахта- тозакунй, тачхизоти бофандагй, нурии минералй, мошинхои сохаи кишоварзй ва гайраро муттахид менамояд. Дар айни замон Узбекистан 60 дарсади пахтай Иттиходи Давлатхои Мустакил (ИДМ)-ро истехсол менамояд. Пахта асосан дар вохаи Фаргона, Тошканд, Зарафшон ва Дилварзин кишт карда мешавад. Пахтай гундошта бештар дар 100 завод тоза карда мешавад. Дар ин заводхо инчунин чигит мегиранд. Аз як кисми он дар заводхои равганкашй равган истехсол мекунанд. Кунчораи онро дар чорводорй истифода мебаранд. Асоси чорводориро гусфанди карокулй, кирмакпарварй ташкил менамояд. Узбе­ кистан 30 дарсади пусти карокулй ва 50 дарсади махсулоти кирмакпарварии ИДМ-ро истехсол менамояд. Дар заминаи сарватхои зеризаминй металлургияи ран­ га ташкил ёфтааст. Калонтарин корхонаи он комбинати металлургии кухии Алмалик ва Зарафшон мебошанд. Дар онхо истехсол ва коркарди мис, рух, сурб, тало ва гайра ба рох монда шудааст. Дар Бекобод заводи оханпорагудозй амал мекунад. Саноати химия гайр аз нурй (дар Навой, Чирчик, Алмалик, Фаргона, Куканд, Самарканд) дар заводи химиявии Навой ва заводхои Фаргонаю Намангон махсулотхои гуногуни химиявй, аз чумла нахи сунъй истехсол мекунанд. Гайр аз заводхои мошинсозй, таъминоти мачмуи кишоварзию саноатй, заводхои автомобил, хавопаймо, асбоб ва мошинхои баркию техникй истехсолкунанда амал мекунанд. Гази кони Газлиро на факат дар корхонахои саноати химиявй, инчунин барои истехсоли кувваи барк истифода мебаранд. Як кисми газ бо кубурхо ба Русия, Казокистон, Киргизистон фиристода мешавад. Барои истехсоли кувваи барк ба гайр аз газ ангишт (дар як сол 5,5 млн тонна) ва неруи оби дарёхоро истифода мебаранд. Истгоххои обй дар дарёи Чирчик сохта шудаанд. Аз дигар сохахои саноат саноати консерва (меваю сабзавотй), вино (мусаллас), конякбарорй, бофандагй, 221 дузандагй, чармгарй, пойафзорбарорй низ амал мекунанд. Мувофики маълумоти соли 2010 саноати сузишворию энергетикй - 21,6 дарсад, саноати сабук - 18 дарсад, хурокворй - 12,8 дарсад, металлургия - 11,2 дарсад, мошинсозй- 10,8 дарсад махсулоти умумии саноатиро истехсол мекунанд. Наклиёт. Дар каламрави Узбекистон хамаи сохахои накдиёт мутаносиб инкишоф ёфтаанд. Аммо дар алокаи дохилй ва берунй рохи охан бартарй дорад. Х,амаи шахрхои калони мамлакат дар сари рохи охан вокеъ гардидаанд. Дар алокаи байни нохияхо инчунин наклиёти автомобилй ва хавой сахми калон доранд. Дарозии рохи охан 3,9 хазор, рохи автомобилй 82,0 хазор километрро ташкил менамояд. Зимни тахассусгардонй ва тафовути таркиби хочагй каламрави Узбекистон ба 6 нохияи иктисодй чудо карда шудааст: 1) Нохияи Тошканд; 2) Фаргона; 3) Дашти гурусна; 4) Бухорою Самарканд; 5) Каршй; 6) Пойиноби Омударё. Аз хама тараккикардатарин нохияхо Тошканд ва Фаргона мебошад. Нохияи Тошканд 40 дарсад махсулоти саноат, Фаргона 30 дарсади пахта ва 50 дарсади гузаи абрешими мамлакатро истехсол менамоянд. Дар тичорати берунии Узбекистон шарикони асосии он мамлакатхои Иттиходи Давлатхои Мустакил, Олмон, Ч,опон, Чин, Кореяи Чанубй мебошанд. Савол ва супориш 1. Узбекистон бо кадом мамлакатхо алокаи зичи иктисодй дорад? 2. Кисми зиёди каламрави Узбекистон дар кадом минтакахои табий вокеъ гардидаанд? 3. Асосй мачмуи кишоварзию саноатиро кадом сохаи зиро- атчигй ташкил мекунад? 4. Аз харита марказхои саноати химиявиро нишон дихед. Маводи иловагй 1. Дар каламрави хозираи Узбекистон дар давоми таърих вокеахои мухталиф ба миён омадаанд. Дар худуди ин сарзамин хануз дар асри VIII пеш аз мелод давлатй Бохтария ташаккул ёфта буд. Баъдтар давлатй Сугд, Хоразм, Парфия ба миён омаданд. Онхо давлатхои тараккикарда буданд. Дар асри VI 222 коркарди пахта, пилла, пашму пуст корхонахои саноати сабук кор мекунанд. Ин сохаи саноат 26,5 дарсади махсулоти умумии саноати мамлакатро истехсол менамояд. Ба саноати хурокворй 14,8 дарсади он рост меояд. Х,оло истехсоли умумии махсулоти дохилии Туркманистон 31,6 млрд (ба хар сари ахолй 4500 доллар)-ро ташкил менамояд. Наклиёт. Дар боркашонии дохилй ва берунии мамлакат мавкеи асосиро рохи охан ишгол менамояд. Х,иссаи наклиёти автомобилй он кадар калон нест. Тавассути бандарй Крас- новодск бор ва мусофиркашонии бурунмарзй ба рох монда шудааст. Каламрави Туркманистон ба се нохияи иктисодй чудо мешавад: нохияи Шаркй, Марказй ва Гарбй. Аз хама тарак­ кикардаи он нохияи Марказй мебошад, ки дар он чо шахри Ашкобод хамчун маркази саноат, илм ва маданият вокеъ гардидааст. Дарозии рохи охан 2260 километр ва автомобилй 14500 километрро ташкил мекунад. Савол ва супориш --------- 1. Мавкеи мусоиди иктисодию географй доштани Туркма- нистонро аз руйи харита шарх дихед. 2. Хусусияти хоси табиати Туркманистон дар чист? 3. Кадом сарватхои зеризаминй ахаммияти саноатй доранд? 4. Дар Туркманистон кадом сохахои саноат беш-тар инкишоф ёфтаанд? 5. Комплекси кишоварзй-саноатии Туркманистон дар асоси ашёи хоми кадом сохахои кишоварзй инкишоф ёфта исто- дааст? Маводи иловагй 1. Дар кал амрави хозираи Туркманистон дар асри I пеш аз мелод давлати Маргиана, Парфия, Мидия ташаккул ёфта буданд. Баъд дар асри VI форсхо, дар асри IV пеш аз мелод Искандари Макдунй ин каламравро тасарруф намуданд. Дар асрхои IX-X ба хайати давлати Тохирихо ва Сомонихо дохил гардид. Сипае дар асри XI-XII салчукихо ва мугулхо онро забт намудаанд. Соли 1881 русхо ба каламрави он хучум оварда, Туркманистонро ба тасарруфи худ дароварданд. Баъди Инкилоби Октябри соли 1917 226 он истиклолият ба даст даровард. Дар соли 1924 Чумхурии Шуравии сотсиалистии Туркманистон эълон карда шуд. Соли 1991 баъди бархам хурдани Иттиходи Шуравй давлати мустакил гардид. 2. Каламрави Туркманистон асосан дар мин­ такаи биёбон вокеъ гардидааст. Дар он ахолй нобаробар чойгир шудааст. Зичии ахолй ба хисоби миёна дар як км мураббаъ 10,0 нафарро ташкил менамояд. Дар нохияхо он ба 200 нафар мерасад. Туркманистон давлати сермиллат мебошад. Дар каламрави он зиёда аз 100 халку миллатхо хаёт ба cap мебаранд. Аз 3/4 хиссаи онро туркманхо ташкил менамоянд. Ахолии шахр ба 46,1 дарсад баробар аст. Афзоиши табий ба хар 1000 нафар ахолй такрибан 31,1 нафарро ташкил менамояд. 3. Гардиши тичорати берунии Туркманистон нисбатан ба дигар чумхурихои Осиёи Марказй фаъол мебошад. Зеро дар бозори чахонй талабот ба газ, пахта ва хунархои дастй зиёд мебошад. Шарикони асосии тичорати берунии Туркманистон Русия, Украина, Узбекистон, Казокистон, Озарбойчон ва Туркия мебошанд. Худатонро санчед 1. Кадом омилхо ба пешрафти иктисодиёти Туркманистон сабаб шудаанд? 2. Дар ташаккул ёфтани каламрави Туркманистон чй таъсир расонидааст? 3. Барои чй аз Туркманистон баромада рафтани русзабонхоро хукумат махдуд намуд? 4. Чаро тичорати берунии Туркманистон фаъол мебошад? Аз нигохи шумо Барои инкишоф додани заминдорй дар Турк­ манистон чй намерасад? Туркманистон сиёсати хозираи демографии худро давом медихад ё ки тагйир меёбад? Сабаби давом ва ё тагйир ёфтани онро фахмонед. 227 ТОЧИКИСТОН Масохаташ - 143,1 хазор км2. Ахолиаш - 7,7 млн. нафар. Пойтахташ - Душанбе. Забони давлатй - точикй. Вохиди пулй - сомонй. Мавкеи иктисодию географй. Точикистон дар гушаи Ч,анубу Шаркии Осиёи Марказй вокеъ гардидааст. КаламРави онро дар шимол ва дар чануб рохи охан бо шабакаи рохи охани Осиёи Марказй пайваст намуда, бо рохи охани собик чумхурихои Иттиходи Шуравй баромад дорад. Тавассути он Точикистон метавонад бо мамлакатхои дурдасти Аврупо ва Осиё равобити иктисодй намояд. Дар чануб ба_воситаи рохи обии дарёи Панч ва Ому ба Афгонистон ва Узбекистон баромад дорад. Шохрохи автомобилгарди XopyF - Ош имконият медихад, ки бо Киргизистон ва як кисми шахрхои Узбекистон (водии Фаргона) алокаи зичи иктисодй дошта бошад. Точикистонро аз чанубу шарк каторкуххои баланд аз мамлакатхои ба мо хамсояи Чднубу Шаркии Осиё чудо мекунанд. Дар шароити гузариш ба иктисодиёти бозоргонй барои ба бозори чахонй баромадан ва инкишоф додани иктисодиёти мамлакат зарур аст, ки он бо мамлакатхои чахон алокаи иктисодй дошта бошад. Ба хамин максад шохрохи Кулоб-Калъаи Хумб-Хоруг-Кулма сохта шуд, ки адламрави Точикистонро бо шохрохи Карокурум мепайвандад. Табиат ва сарватхои табий. Точикистон мамлакати кухй мебошад. Кдламрави он аз ду кием иборат аст: минтакаи куххо ва хамворихо. Куххо аз 9/10 хиссаи масохати Точикистонро ташкил менамоянд. Икдими миёнакуххо муътадил ва дар баландкухдо хунук мебошад. Шароит барои заминдорй номусоид аст. Икдими кисми хамворй гарми континенталй мебошад. Дар тамоми нохияхо (гайр аз кухистон) пахта парвариш мекунанд. Дар кисми чанубии мамлакат бошад, пахтай махиннах хеле хуб нашъунамо мекунад. Х,амворихо минтакаи яклухту пайвастаро ташкил намекунанд. Онро кэторкуххо ба водщои алохида чудо 228 карданд: водии Фаргонаи Fap6ii, Зарафшон, Хисор. Вахш, Кизилсую Яхсу. Мавзеъхои баланди онхо барои лалмикории зироатхои галладонагй мусоид мебошанд. Бо сохти геологи ва релефи махал сарватхои зеризаминй ва гидроэнергетики вобаста мебошанд. Захираи гидроэнергетики аз 1/10 хиссаи захираи гидроэнергетикии ИДМ-ро ташкил мекунад. Дарозии хамаи дарёхои Точикистон ба 30 хазор километр баробар аст. Хисоби миёнаи оби чоришаванда 80 миллиард метри мукаабро ташкил менамояд. Точикистон аз сарватхои зеризаминй нихоят бой аст. Дар каламрави он зиёда аз 400 кони маъдани сарватхои зеризаминй тадкик карда шудааст. Аз сарватхои маъданй сурб, рух, мис, сурма, симоб, нукра, тило, волфрам, молибден, висмут, калъагй, селастин ва маъдани охан ахаммияти калони саноатй доранд. Релефи Точикистон ба чойгиршавии заминхои киштшаванда низ таъсир расонидааст. Заминхои ба кишоварзй мувофик хамагй 7 дарсади каламрави чумхуриро ташкил менамоянд. К^исми асосии онхо дар водихо вокеъ гардидаанд. Заминхои минтакаи кухй ва адирхо барои кишти зироатхои лалмй ва чарогох истифода мешаванд. Релефи кухй инчунин сабаби нобаробар чойгир шудани ахолй гардидааст. Аз ин чост, ки 85 дарсади ахолии чумхурй дар нохияхои Точикистони Шимолй ва Ч,анубу Fap6H чойгир шудааст. Куххо на факат ба шароиту сарватхои табий, чойгиршавии ахолй, инчунин ба географияи хочагии халк тобиши хосса медиханд. Тавсифи умумии хочагй. Асоси хочагии халки Точикистонро мачмуи кишоварзию саноатй ташкил менамояд. Он ба истифодаи сарватхои обу заминй ва малакаи бисёрасраи ахолй асос ёфтааст. Таркиби он аз таркиби сохавии мачмуи кишоварзию саноатии мамлакатхои Осиёи Марказй кам фарк менамояд. Одатан дар хайати он се сохаи истехсолоти моддиро фарк мекунанд: 1) Сохахое, ки воситахои пешрафти кишоварзй (сохтмони дехот, мелиоратсия, истехсоли мошинхои сохаи кишоварзй, нурихои минералй, моддахои захрдор, таъминоти моддию техникй, муассисахои накшакашию тадкикотй)-ро таъмин менамоянд; 2) Сохахои кишоварзй; 3) Соха ва муассисахое, ки ба нигахдорй (анбор ва яхдонхо), кашондан (наклиёт) ва коркарди махсулоти кишоварзй (саноати сабук, хурокворй ва хуроки омехтаи чорво) машгуланд. Сохахои кишоварзй - заминдорй ва чорводорй асоси ташак- кулёбй ва инкишофи мачмуи кишоварзию саноатии чумхуриро ташкил менамоянд. Ин сохахо вобаста ба таркиб ва дарачаи инкишоф аз якдигар фарк менамоянд. Заминдорй сохди асосй мебошад. Аммо заминхое, ки барои кишт мувофиканд, он кадар зиёд нестанд. Аз 4,2 млн га замини кишоварзй хамагй 20 дарсади он кишт карда мешавад. Бокимондаи онро нихолхои бисёрсола (2,2 дарсад), замини партов (0,5 дарсад), алафзорхо (0,5 дарсад) ва чарогох (80,8 дарсад) ташкил менамояд. Дар шароити иклими хушки Точикистон заминдорй ба обёрии сунъй вобаста мебошад. Ба ин максад дар чумхурй обанборхо (Кдйрокум, Фарход, Норак, Муъминобод, Селбур, Каттасой) ва каналхои зиёде сохта шуданд. Дар айни замон замини обй 742 хазор гектарро ташкил менамояд. Х,оло барои васеъ намудани масохати заминхои обёришаванда корхои обёрикунй дар водии Бешкент, даштхои Дангара, Ашт ва Ойкул давом дорад. Сохахои асосии заминдориро пахтакорй, богу токдорй, сабзавоткорй ва парвариши рустанихои субтропики ташкил менамоянд. Пахта дар водии Вахш (навъи махиннах), гарбии водии Фаргона ва водии Х,исор кишт карда мешавад. Богу токдорй дар вилояти Сугд, водии Х,исор ва Рашт пахн гардидааст. Рустанихои субтропики асосан дар водии Вахш парвариш карда мешаванд. Парвариши анчибар дар нохияхои Кумсангир ва Турсунзода ба рох монда шудааст. Тамокупарварй дар нохияхои Панчакент ва Айнй инкишоф ёфтааст. Сабзавотро бештар дар нохияхои атрофи Душанбе ва Хучанд парвариш менамоянд. Картошка дар нохияхои кухии Рашт, Ч,иргатол, Точикобод, Тавилдара, Нуробод, Мастчохи Кухй ва кисман дар Панчакенту БончИ кишт карда мешавад. Хусусияти хоси заминдории чумхурй аз он иборат аст, ки дар таркиби замини корам заминхои лалмй афзалият доранд. Барои хамин хам галладонагихо 1/2 хиссаи кишти умумиро ташкил менамоянд. Х,оло дар чумхурй соле зиёда аз 900 хазор тонна галла истехсол менамоянд, ки 30 дарсади талаботи чумхуриро конеъ менамояд. Чорводорй баъд аз заминдорй сохаи дуюми кишоварзй ба хисоб меравад. Дар водй ва чарогоххои каторкухи Х,исор гусфандони хисорй, дар нимбиёбони чанубии чумхурй гусфан- дони карокулй, уштур, дар Помир гусфандони махаллй ва кутос парвариш карда мешавад. Чорвои шохдори калони ширу гуштдиханда дар тамоми нохияхои чумхурй пахн гардидааст. Дар атрофи шахри Душанбе ва Хучанд фабрикахои мургпарварй ташкил карда шудаанд. Дар заминаи заминдорй ва чорводорй сохах.ои мухталифи саноати сабук ва хурокворй инкишоф ёфтаанд. Соли 2010 дар таркиби махсулоти умумии саноат хиссаи саноати сабук 12 дарсад ва хурокворй 24,4 дарсадро ташкил намуд. Марказхои асосии онхо шахри Душанбе, Хучанд, Истаравшан, Панчакент, Исфара, Конибодом, Кургонтеппа ва Кулоб мебошанд. Аз дигар сохахои саноат барои пешрафти иктисодиёти чумхурй мачмуъхои бо хам алокаманди сузишворию энер­ гетикй ва металлургия ахаммияти калон дорад. Мачмуи якум истехсоли нафт, газ, ангиштсанг ва истехсоли кувваи баркро дар бар мегирад. Дар ин мачмуъ неругоххои баркии Кайрокум, каторнеругоххои дарёхои Варзоб ва Вахш ахам­ мияти аввалиндарача доранд. Бузургтарини он истгохи Норак мебошад, ки 2,7 млн кВт иктидор дорад. Соли 2010 хамагй дар чумхурй 16,2 млрд квт-соат кувваи барк истехсол карда шуд. Дар ояндаи наздик истгоххои обии Рогун (3,6 млн квт), Шурообод (0,8 млн квт) ба кор медароянд. Дар ин замина мачмуи металлургии чумхурй инкишоф меёбад. Ин мачмуъ як катор корхонахои маъдани металлхои рангаю киматбахо, истихроч ва коркунандаро дар бар мегирад. Ин корхонахо асосан дар Точикистони Шимолй ва Марказй чойгир шудаанд. Онхо аксарияташон силсилаи коркарди пурра надоранд. Махсулоти онхо ба шакли консентрат (ордаи металл) ба фуруш бароварда мешавад. Дар айни замон мачмуи металлурга 54 дарсади махсулоти умумии саноатро истехсол менамояд. Калонтарин корхонаи мачмуи металлургии Точикистон заводи алюминии Турсунзода ва тилои Панчакент мебошанд. Заводи алюминй дар асосй ашёи хоми кашондаи бурунмарзй кор мекунад. Баробари аз худ кардани нефелину сенити кони Турпй (нохияи Рашт) завод аз ашёи хоми махаллй таъмин мегардад. Кисми асосии таркиби каламрави саноати чумхуриро мачмуи байни нохиявию истехсолии Точикистони Ч,анубй ташкил менамояд. Вай аз якчанд халкахои истехсолй ташаккул ёфтааст, ки онхоро сикли истехсолй меноманд. Он дар асосй робитахои устувори истехсолии ба хам алокаманд, ки дар атрофи як истехсолоти асосй инкишоф ёфтаанд, ташаккул меёбад. Чунин сиклхои истехсолй вобаста ба навъхои ашёи хом ва манбаи сузишворию энергия гуногун мешаванд. Онхо асосй хама гуна мачмуъхои минтакавию истехсолй (нохиявй ва байнинохиявй)- ро ташкил менамоянд. Мачмуи минтакавию истехсолии Точи- кистони Чднубй мачмуи истех,солии байнинохиявй (нохияхои иктисодй) мебошад. Холо дар каламрави он асосан дар зами­ наи ашёи хоми махаллй ва сузишворию кувваи барк сиклхои мухталифи истехсолй ба мисли сикли истехсолии газоэнер- гохимиявй, электрохимиявй, гидроэлектрометаллургй, кишо­ варзию саноатй ва индустриалию сохтмонй ташаккул ва ин­ кишоф ёфтаанд. Наклиёт. Дар робитахои иктисодию дохилй ва бурунмарзии Точикистон наклиёт ахаммияти нихоят калон дорад. Аммо вобаста ба мураккабии релеф каламрави чумхурй аз шабакаи наклиёт, пеш аз хама аз рохи охан он кадар таъмин нест. Роххои охани мавчудаи чумхурй шохахои алохидаи рохи охани Осиёи Марказй мебошад. Ба воситаи онхо кисми асосии алокахои иктисодии бурунмарзии чумхурй ба амал бароварда мешаванд. Солхои охир барои бехтар намудани бор ва мусофиркашонии дохил ва байни нохияхои иктисодй дар катори рохи охани мавчуда (Хавос-Хучанд-Конибодом-Исфара, Тирмиз-Душанбе, Тирмиз-Кургонтеппа-Ёвон) рохи охани Кургонтеппа-Кулоб сохта шуд. Дар оянда сохтмонй рохи охани Вахдат-Ёвон ва Самарканд-Панчакент дар назар дошта шудааст. Дар боркашонии дохилй ва байнинохиявй наклиёти ав­ томобилй ахаммияти куллй дорад. Такрибан 90 дарсади бор­ кашонии дохили чумхурй ба воситаи наклиёти автомобилй амалй гардонида мешавад. Роххои асосии автомобилие, ки нохияхои алохидаи чумхуриро бо хамдигар мепайванданд (Душанбе-Хучанд, Душанбе-XopyF, Ош-Хоруг) ва баромади чумхурии моро бо Киргизистон ва Узбекистон таъмин мена­ моянд, мавсимй мебошанд. Барои дар давоми сол амал кардани рохи автомобилгарди Душанбе-Хучанд, накби Анзоб ва Шахристон ба истифода дода шуданд. Ба хамин максад рохи нави Кулоб-Кдлъаихум-Хоруг ва накби (тунели) Шаршар сохта шуд. Он боркашонии мунтазамро ба Вилояти Бадахшони Кухй ва вилояти Хатлон таъмин менамояд. Соли 2004 рохи мошингарди Душанбе-Кулоб-Хоруг тавассути агбаи Кулма ба шохрохи байналмилалии Кдрокурум пайваст карда шуд. Ин рох алокаи иктисодии чумхурии моро бо мамлакатхои Ч,анубй ва Ч,анубу Шаркии Осиё таъмин менамояд. Сохтани панч пул аз болои дарёи Панч чумхуриро бо давлати Афгонистон ва Покистон мепайвандад. Ба наздикй рохи автомобилии Душанбе-Гарм-Ч,иргатол-Саритош (Киргизистон) ба истифода дода шуд. Наклиёти обй ва кубурй асосан ахаммияти махаллй доранд. Тавассути наклиёти хдвой мусофиркашй ва баъзан боркашонии бурунмарзии чумхурй ба чо оварда мешавад. Х,оло Точикистон дорой 480 километр рохи охан ва кариб 30 хазор километр рохи автомобилй мебошад. Савол ва супориш 1. Аз руйи харита ба мавкеи иктисодию географии чумхурй бахо дихед. 2. Иклими Точикистон барои инкишофи кишоварзй чй гуна таъсир мерасонад? 3. Каламрави Точикистон аз кадом хелхои сарватхои табий ганй аст? 4. Асоси хочагии халки Точикистонро кадом мачмуи истехсолй ташкил менамояд? 5. Инкишофи кадом сохахои саноат ба тараккиёти кишоварзй вобаста мебошанд? 6. Мачмуи сузишворию энергетики кадом сохахои саноатро дар бар мегирад? 7. Калонтарин корхонахои мачмуи металлургии Точикистон (металлургияи ранга) кадомхоянд? 8. Дар мачмуи минтакавию истехсолии Точикистони Чднубй кадом сиклхои истехсолй инкишоф ёфтаанд? 9. Кадом навъхои наклиёт дар алокаи иктисодии бурунмарзй бартарй дорад? Маводи иловагй 1. Дар каламрави Точикистон аз даврахои кадим инчониб ахолй маскун шуда буд. Он гохе ба дасти як империя ва гохе ба дасти дигари он мегузашт. Дар асри VI то мелод каламрави онро форсхо ва дар асри IV Искандари Макдунй тасарруф кард. Баъд дар асри III пеш аз мелод ба хайати шохигарии Юнону Бохтария ва Кушонихо дохил мешуд. Дар асри VIII бошад, онро арабхо тасарруф карданд. Сипае дар асри IX-X ба хайати сулолаи Сомониён - асосгузори давлати точикон дохил шуд, ки дар асри XIII онро мугулхо забт намуданд. Соли 1868 ин каламравро Русия базурй ба худ хамрох намуд. Баъди Инкилоби Октябр соли 1924 аввал Чумхурии автономй, баъд дар соли 1929 Чумхурии Шуравии сотсиалистии Точикистон эълон карда шуд. Дар соли 1991 баъди 233 бархам хурдани собик Иттиходи Шуравй давлатй мустакил гардид. 2. Вобаста ба урфу одат ва анъана афзоиши табиии ахолй дар Точикистон зиёд аст. Соли 2010-ум афзоиши табиии ахолй ба хар 1000 нафар 21,8 касро ташкил намуд. Зичии ахолй дар як км. мураббаъ 50,6 нафарро ташкил менамояд. Дар вилояти Сугд ба 74,8, дар Хатлон ба 88,5, дар Бадахшони Кухй ба 3,2 нафар баробар аст. Точикистон мамлакати сермиллат мебошад. Зиёда аз 63 дарсади онро точикон ташкил менамоянд. 3. Вазъияти мураккаби сиёсие, ки Точикистон аз cap гузаронид, алокаи иктисодии онро бо дигар давлатхои чахон душвор гардонид. Ба ин нигох накарда, дар айни замон бо Русия, Казокистон, Украина, Узбекистон ва дигар чумхурихои собик Шуравй алокаи иктисодии доимй дорад. Тичорати берунй охиста-охиста бо мамлакатхои Иттиходи Аврупо, ИМА, Чин, мамлакатхои Шарки Наздик ва Миёна баркарор шуда истодааст. Дар айни замон содироти чумхурй 737, воридоти он 721 млн долларро ташкил менамояд. Минбаъд инкишоф ёфтани тичорати беруна ба пешрафти иктисодиёти чумхурй вобаста мебошад. Худатонро санчед 1. Инкишофи хочагии халки Точикистон ба табиати он чй вобастагй дорад? 2. Ташаккул ёфтани каламрави Точикистон чй тавр чараён гирифт? 3. Дарачаи баланди афзоиши табиии ахолии Точикистон ба чй вобастагй дорад? 4. Точикистон бо кадом чумхурихои собик Шуравй алокаи иктисодй дорад? Аз нигохи шумо Барои он ки Точикистон худро бо галла таъмин намояд, чй бояд кард? Ба шохрохи Карокурум баромадани Точикистон алокаи иктисодии онро бехтар карда метавонад ё не? Агар бехтар карда тавонад, чй тавр? 234 КИРГИЗИСТОН Масохаташ - 198,5 хазор км2. Ахолиаш - 5,5 млн. нафар. Пойтахташ - Бишкек. Забони давлатй - киргизй. Вохиди пулй - сом. Мавкеи иктисодию географй. Киргизистон дар канори чанубу шаркии Осиёи Марказй вокеъ гардидааст. Аз чихати мавкеи иктисодию географй ва шароити иклимию хусусияти инкишофи хочагй дар байни Осиёи Марказй ва Казокистон мавкеи хосро ишгол менамояд. Каторкухи Тян-Шон каламрави Киргизистонро ба кисмхои алохида чудо менамояд: Шимолй ва Ч^анубу Гарбй. Каламрави онро дар шимол рохи охан ба Казокистон, дар чанубу Fap6 ба Узбекистан пайваст мекунад. Тавассути онхо Киргизистон бо мамлакатхои дуру наздик доду гирифти иктисодй дорад. Табиат ва сарватхои табий. Киргизистон мамлакати кухй мебошад. Бештар аз 1/3 хиссаи каламрави онро каторкуххо, суфакуххои сатхашон нохамвор ташкил менамоянд. Такрибан 60 дарсади каламрави Киргизистон барои кишоварзй мувофик мебошад. Вобаста ба сатхи махал иклими он мухталиф аст. Иклими водии Чу ва Талас ба иклими чанубии Киргизистон ва Украина, иклими кисми водии Фаргонагй ба иклими Осиёи Марказй шабохат дорад. Дар хамворихои доманакухй боришот аз хама бештар дар моххои апрелу май ва дар минтакаи куххо бошад, ба нимаи аввали тобистон (июл) рост меояд. Дарёхои Киргизистон ба хавзаи дарёи Сир дохил мешаванд. Калонтарини он дарёи Нарин буда, аз сарвати энергетики бой мебошад. Як кисми онро барои истехсоли кувваи барк ис­ тифода мебаранд. Дарёхо на факат ахаммияти энергетики, инчунин ахаммияти обёрй доранд. Вобаста ба релеф ва мухталифии шароити иклимй, хок ва наботот ба таври амудй пахн гардидааст. Дар минтакаи аз хама поёнй (то 1250 м) хоки хокистарранг, дар баландихои то 2000 м хоки дорчинии равшан, дорчинии норавшан, сиёххок ва дар баландии то 3000 м хокхои сиёхтобу маргзорй, дар баландии 4000 м хоки маргзори кухй ба назар мерасанд. Аз сарватхои зеризаминй дар каламрави Киргизистон захираи калони сурмаю симоб, металлхои ранга ва инчунин ангишт, обхои маъданй, ашёи хоми масолехи сохтмон муайян карда шудаанд. Х,амин тавр, шароит ва сарватхои табиии Киргизистон барои ташкил ва инкишоф додани хочагии бисёрсоха имконият медихад. Тавсифи умумии хочагй. Хочагии халки Киргизистон бисёрсоха мебошад. Дар таркиби он мавкеи асосиро мачмуи кишоварзию саноатй ишгол менамояд. Асоси ин мачмуъро чорводорй ва заминдорй ташкил мекунад. Чорводорй ба парвариши гусфандони ниммахин ва махинпашм, чорвои калони шохдор ва асп махсус гардонида шудааст. Соли 2010 саршумори гусфанду буз зиёда аз 4, чорвои калон бошад, кариб 1,5 млн сарро ташкил намуд. Дар байни Иттиходи Давлатхои Мустакил (ИДМ) Киргизистон аз чихати истехсоли гушт ва пашм чойи сеюмро ишгол менамояд. Дар зироаткорй чойи аввалро кишти лаблабуи канд, зироатхои нахдиханда, тамоку ва кукнор ишгол менамоянд. Дар заминхои лалмй ва обёришаванда галла кишт менамоянд. Киргизистон аз галла худашро таъмин менамояд. Дар водии Фаргона ва Чу богу токпарварй инкишоф ёфтааст. Дар заминаи ашёи хоми кишоварзй саноати хурокворй (гушткоркунй, равгану панирпазй, равганкашй) ва сабук (истехсоли матои пахта, шохй, мохут, пойафзор ва махсулоти дузандагй) инкишоф ёфтаанд. Соли 2011 ин сохахо мутобикан бештар аз 20 дарсади умумии саноатро медод. Мошинсозй барои конеъ гардонидани талаботи мачмуи кишоварзию саноатй нигаронида шудааст. Вай барои сохаи кишоварзй мошинаю механизмхо, мошини боркаш ва тачхизот барои саноати хурокворй истехсол менамояд. Аз дигар сохахои махсусгардонида дар Киргизистон металлургияи ранга тараккй кардааст. Ин соха истехсол ва коркарди сурма, симоб, сурб, рух ва тилоро дар бар мегирад. Захираи калони манбаъхои обй дар оянда сохаи гидроэнергетикиро ба сохаи махсусгардонидаи саноат табдил медихад. Х,оло дар дарёи Нарин истгоххои баркй (ГЭС)-и Токтагул ва Курксой сохта шудаанд. Истехсоли кувваи барк соли 2010 зиёда аз 13,0 млрд квт-соатро ташкил намуд. Саноати сузишворй (истехсоли нафт, газ ва ангишт) ахаммияти махаллй доранд. Истехсоли умумии махсулоти дохилй 10 млрд доллар (ба хар сари ахолй 1990 доллар)-ро ташкил мекунад. Дар сохаи роххои накдиётии Киргизистон вобаста ба му- раккабии релеф асосан роххои автомобилй инкишоф ёфтаанд. Онхо кисмхои алохидаи каламрави Киргизистон, водии Фар­ гона, Чу, Талас, фурухамидаи Иссиккул ва Тяншони кухиро бо хам мепайванданд. Рохи Ош-XopyF Киргизистонро бо То­ чикистон пайваст менамояд. Рохи охан он кадар инкишоф наёфтааст. Хдмагй 470 километр рохи охан дорад, ки тавассути он боркашонии бурунмарзии мамлакат ба амал бароварда мешавад. Рохи автомобилй 18,5 хазор километрро ташкил менамояд. Каламрави Киргизистон ба ду зернохияи иктисодй (Кир- гизистони Шимолй ва Чанубу Гарбй) чудо мешавад. Кирги- зистони Шимолй зернохияи аз чихати иктисодй инкишофёфта ба хисоб меравад. Он аз 2/3 хиссаи махсулоти саноат ва кисми зиёди галлаю махсулоти чорводориро истехсол менамояд. Дар айни замон иктисодиёти Киргизистон давраи гузаришро аз cap гузаронида истодааст. Савол ва супориш 1. Аз руйи харита ба мавкеи иктисодию географии Киргизистон бахои иктисодй дихед. 2. Барои чй ба кухсор будани каламрави Киргизистон нигох накарда, зиёда аз нисфи он барои кишоварзй мувофик мебошад. 3. Икдими водии Чу ва Талас ба иклими кадом давлатхои аъзои Иттиходи Давлатхои Мустакил шабохат дорад? 4 . Каламрави Киргизистон аз кадом навъи маъданхои табий бой мебошад? 5. Барои чй дар таркиби хочагии халки Киргизистон мачмуи кишоварзию саноатй мавкеи асосиро ишгол менамояд. 6 . Кадом сохахои саноат ва кишоварзй сохахои махсусгар- донидаи Киргизистон ба хисоб меравад? 7. Кадом кисми Киргизистон бештар тараккй кардааст? Маводи иловагй 1. Кабилахои киргиз аз сароби Енисей дар зери фишори гунхо, баъд мугулхо ба каламрави кунунии Киргизистон маскун шуданд. Аз асри VI то XII каламрави имрузаи Киргизистон дар зери тасарруфи туркхо буд. Дар асри XII онро мугулхо забт наму- 237 данд. Баъд дар асри XVII ба хайати хонигарии Ойрат ва дар асри XIX ба хайати хонигарии Куканд дохил мешуд. Соли 1876 ба Русия муттахид карда шуд. Он хамчун кисми Туркистон соли 1918 озод гардид ва дар каламрави он хокимияти Шуравй барпо гардид. Солхои 1924-1926 вилояти автономй, баъд соли 1936 чумхурии иттифокй эълон карда шуд. Соли 1991 баъди пош хурдани собик Иттиходи Шуравй истиклолият ба даст даровард. 2. Дар каламрави Киргизистон зичии ахолй ба хисоби миёна 23 нафарро ташкил менамояд. Дар водии Чу ва Фаргона зичии ахолй аз ин якчанд маротиба зиёд аст. Афзоиши табиии ахолй дар 1000 нафар ахолй 17 нафарро ташкил менамояд. Дар таркиби ахолй киргизхо 58,6 дарсадро ташкил менамояд. Ахолии шахр 35 дарсади ахолиро дар бар мегирад. 3. Баъди ба даст даровардани истиклолият дар муносибати тичоратии берунй дигаргунии чиддй ба амал наомадааст. Шарикони асосии тичорати берунии Киргизистон Русия, Украина, Узбекистан, Казокистон ва дигар давлатхои ИДМ мебошанд. Соли 2010 дар тичорати берунаи Киргизистон содирот 800,0 млн доллар, воридот 1,7 млрд дол­ ларро ташкил намуд. Аз тарафи ташкилотхои бай- налхалкй ва фирмахои хоричй барои ташаккул додани муносибати иктисодиёти бозоргонй дар сохаи металлургияи ранга, электроэнергетика ва гайра кумак расонида мешавад. Худатонро санчед 1. Чаро дар Киргизистон чорводорй сохаи махсусгардонида ба хисоб меравад? 2. Даврахои ташаккулёбии каламрави Киргизистон ба чй вобаста аст? 3. Аз чй сабаб солхои охир хиссаи киргизхо дар таркиби ахолй афзуд? 4. Киргизистон бо кадом чумхурихои собик Шуравй алокаи иктисодй дорад? Аз IIIIIOXll шумо Барои чй ташкилотхо ва фирмахои байналхалкй ба сохаи металлургияи ранга ва электроэнергетики кумак мерасонанд? Дар оянда дар Киргизистон кадом сохахои саноат бештар инкишоф меёбад? ХИНДУСТОН *«4*-«а Масохаташ - 3287,7 хазор км2. Ахолиаш - 1,2 млрд. нафар. Пойтахташ - Дехлй. Забони давлатй - хиндй. Вохиди пулй - рупияи хинду. Мавкеи иктисодию географй. Х,индустон дар кисми чанубии Осиё вокеъ гардидааст. Кисми зиёди каламрави онро аз мамлакатхои хамсоя худуди табиию географй чудо менамояд, худуди онро аз шимол каторкуххои Х,имолой, Кдрокурум, аз Fap6 биёбони Тар, бахрй Араб, аз шарк халичи Бангола ихота кардаанд. Ба ин нигох накарда мавкеи марказй доштани Хиндустон дар чануби Осиё мавкеи иктисодию географии онро барои пешрафти иктисодиёт мусоид менамояд. Ба он хотир, ки Х,индустон дар сари роххои мухимми бахрй, хушкигард ва Хавой чойгир шудааст. Ин роххо мамлакатхои Аврупо, Африко, Шарки Наздикро бо мамлакатхои хавзаи укёнуси Хинд ва Ором пайваст менамояд. Ин аз як тараф алокахои иктисодии Хиндустонро бо он мамлакатхо зичтар карда, аз дигар тараф дар баланд бардоштани дарачаи иктисодиёти он кумак мерасонад. Табиат ва сарватхои табий. Вобаста ба бузургии масохат (аз шимол ба чануб дар масофаи 3200 ва аз F ap 6 ба шарк 2700 километр кашол ёфтааст), шароит ва сарватхои табиии Х,индустон нихоят мухталифанд. Заминаи пешакии табиии каламрави он барои инкишоф додани саноат ва кишоварзй хеле мусоид мебошад. Пеш аз хама, мамлакат дорой захираи калони сарватхои зеризаминй, минералй, маъданй мебошад. Аз чумла, захираи маъдани охан 6,6 миллиард тоннаро ташкил менамояд. Дар таркиби маъдан то 64 дарсад охан мавчуд аст. Кисми асосии он дар хавзаи Сингбжум ва Х,индустони Марказй чойгир шудааст. Аз дигар навъи маъданхо марганес, хромит ва боксит захираи калон доранд. Захираи ангишти мамлакат 210 млрд тоннаро ташкил менамояд. Хдвзахои калони онхо дар водии дарёи Дамодар ва Х,индустони Ч,анубй вокеъ гардидаанд. Дар водии дарёи Брахманпутра ва Х,индустони Гарбй маъданхои нафт ва газ тадкик карда шудаанд. Регхои сохили Х,индустон бошад, аз захираи унсурхои радиоактивй бой мебошанд. Дар кисмхои алохидаи мамлакат инчунин захираи графит, магнезит, слюда ва ашё барои истехсоли масолехи сохтмонй муайян карда шудаанд. Дарёхои мамлакат дорой захираи начандон калони неруи барк мебошанд. Истгоххое, ки дар дарёхо сохта мешаванд, барои 40 млн квт кувваи барк истехсол намудан иктидор доранд. Аз сабаби истифодаи зиёди об дар кишоварзй барои истехсоли кувваи барк пурра истифода бурдани захираи неруи барки дарёхо гайриимкон мебошад. Шароити табиии мамлакат барои инкишофи кишоварзии серсоха мусоидат менамояд. Аз кисми миёнаи каламрави Х,индустон хати тропикии Шимолй мегузарад, ки дар минтакаи икдими муссонии субтропики ва тропикй вокеъ гардидааст. Хдрорати миёнаи солона дар кисми зиёди каламрави мамлакат +23 -28 дарача, дар минтакаи куххои баланд аз 0 дарача паст мефарояд. Барои икдими муссонй (мавсимй) дар давоми сол нобаробар таксим шудани боришот хос мебошад. Зиёда аз 80 дарсади боришот ба фасли тобистон рост меояд. Дар хамвории Бангол аз 1500 то 2500 мм, дар суфакухи Декан бошад, аз 1500 мм камтар боришот мешавад. Зимистон давраи камбориш мебошад. Дар ин давра кишоварзй ба обёрии сунъй мухточ аст. Истифода бурдани обёрии сунъй самаранокии истифодабарии хокро бехтар менамояд. Хок вобаста ба чинсхои хокхосилкунанда ва мавчудияти моддахои пусида гуногун мешавад. Дар водии дарёхо хоки хосилхези алювалй, дар суфакухи Декан хоки гилии сиёх пахн гардидааст. Дар мавзеъхое, ки боришот аз хад зиёд меборад, хоки сурхча ва зардтоб пахн шудаанд. Чарогоххои мамлакат камалаф мебошанд. Дар давраи беборишй алафхо хушк мешаванд. Чарогоххои субалпй аз сабаби аз махалхои ахолинишин дур чойгир шуданашон суст истифода бурда мешаванд. Як кисми масохати мамлакатро чангал ва буттазорхо ишгол намудаанд. Онхо 1/5 хиссаи каламрави мамлакатро дар бар мегиранд. Хамин тавр шароит ва сарватхои табиии Хиндустон барои инкишоф ёфтани саноат ва кишоварзй мусоидат менамоянд. Ахолй. Хиндустон яке аз мамлакатхое мебошад, ки дар он афзоиши ахолй хеле зиёд аст. Аз ин тахлили саршумори ахолй, ки аз соли 1981 cap карда (хар 10 сол) гузаронида мешавад, гувохй медихад. Холо дар Хиндустон хар сол 17 млн нафар ахолй меафзояд. Агар бо хамин суръат ахолии Хиндустон афзоиш ёбад, дар аввалхои асри XXI аз 1,5 млрд нафар зиёд мешавад. Ин дар назди давлат якчанд масъалахои ичтимоиро пеш мегузорад. Таъмин намудани ахолй бо хурока, сару либос, манзил, шугл аз кабили он масъалахо мебошанд. Хукумати Хиндустон ин душворихоро дар назар дошта, барномаи ба «низом даровардани оила»-ро кабул кард, ки мувофики он тавлиди зиёди кудакон махдуд карда шудааст. Шиори он «ду ба ду» мебошад. Хиндустон мамлакати сермиллаттарини дунё мебошад. Дар он чо зиёда аз 100 миллат хаёт ба cap мебаранд. Онхоро мафхуми «хинду» муттахид месозад. Забони хиндй забони давлатй мебошад. Ба сифати забони дуюми давлатй забони англисиро истифода мебаранд. Дини асосй индуизм мебошад. Онро кисми зиёди ахолй парастиш менамоянд. Зичии ахолй дар хама кисмхои каламрави мамлакат як хел нест. Вай дар доманакуххои Химолой дар як километри мураббаъ 2-4, дар хамвории Хинду Ганг 500 нафарро ташкил менамояд. Кисми зиёди ахолй дар водии дарёхо ва хамворихои сохилй чойгир шудааст. Кисми асосии ахолй дар дехот (70 дарсад) зиндагй менамояд. Ахолии шахр хамагй 30 дарсади ахолии мамлакатро ташкил менамояд. Ба ин нигох, накарда микдори шахрхо сол то сол меафзояд. Х°л° ДаР мамлакат 3 хазор шахр вучуд дорад. Калонтарини онхо Калкута, Бомбей, Дехлй ва Мадрас мебошад. Хиндустон чумхурии федеративй мебошад. Каламрави он дар асоси ба хисоб гирифтани забон ва миллат ба якчанд иёлат таксим карда шудааст. Тавсифи умумии хочагй. Хиндустон мамлакати кишоварзй мебошад. Дар ин соха такрибан 70 дарсади ахолй шугл дорад. Он аз 1/3 хиссаи даромади миллии мамлакатро медихад. Солхои охир барои инкишоф додани кишоварзй давлат дар мамлакат ислохот гузаронид, ки онро «инкилоби сабз» меноманд. Мувофики максад ваталаботи ислохотдар мамлакат заминдории помешикиро махдуд намуда, ба дехконони безамин ва камзамин замин дода, хдракати ба кооперативхо муттахид шудани дехкононро дастгирй намуд. Мувофики барномаи «Тараккиёти обшинй» давлат ба кооперативхо ёрдами молиявию техникй мерасонад. Дар як вакт зимни тачрибаи пешкадами корхонахои давлатй дар байни аъзоёни кооператив усулхои самарабахши агротехники (коркарди хок)-ро пахн менамояд. Барои харидани тухмии хушсифат, нурихои минералй ва техникаю тачхизотхои сохаи кишоварзй давлат карз медихад. Дар шароити иклими муссонй барои ба даст овардани хосили устувор давлат ба васеъ намудани масохати замини обёришаванда диккати чиддй медихад. Дар мамлакат иншоотхои калони гидротехники сохта шудаанд. Дар натича масохати заминхои обёришаванда ба 84 млн гектар расонида шуд. Хдмаи ин чорабинихо дар шароити махдуд будани имконияти васеъ намудани замини кишт бо усули интенсивй тараккй додани кишоварзй равона карда шудааст. Дар таркиби сохавии кишоварзии Х,инДустон зироат- чигй мавкеи асосиро ишгол менамояд. Вай такрибан аз 4/5 хиссаи махсулоти кишоварзиро медихад. Х,индустон аз чихати чамъоварии чой, арахис (чормагзи заминй), рапс, чут ва найшакар дар чахон чойи дуюмро ишгол менамояд. Дар истехсоли чахонии тамоку чойи сеюмро ишгол менамояд. Аз чихати чамъоварии пахта ва гандум бошад, дар микёси чахон чойи чахорумро мегирад. Х,индустон ба микдори зиёд каучук ва кахва низ истехсол менамояд. Аз зироатхои галладонагй бештар шолй, гандум, чав, арзан, чуворй кишт карда мешавад. Захирахои солонаи гандум кариб 50 млн тоннаро ташкил менамояд. Х,индустон яке аз содиркунандаи калони галла мебошад. Хдр сол бештар аз 450 хазор тоннаи онро ба хорича мебаранд. Ба катори галладонагихо зироатхои лубиёгй хам кишт менамоянд. Баробари афзудани чамъоварии галладона ва дигар навъхои озукаворй аз хорича овардани хурокворй нисбатан кам шуд. Барои он ки солхои охир 85 дарсади замини киштро барои парвариши хурокворй истифода мебаранд. Чорводорй сохаи дуюмдарачаи кишоварзй ба хисоб меравад. Ба ин нигох накарда, Х,индустон аз чихати саршумори чорво дар микёси чахон яке аз чойхои аввалро ишгол менамояд. Ба он такрибан 20 дарсад саршумори чорвои чахон рост меояд. Махсулнокии он нихоят паст мебошад. Аз сабаби норасогии чарогох ва камалафии онхо чорво хароб аст. Сохаи асосии чорводорй чорвои шохдори калон, буз ва гусфандпарварй мебошад. Дар Хиндустон зиёда аз 210 млн чорвои калон парвариш мекунанд. Чорвои калонро асосан хамчун кувваи корй истифода мебаранд. Дар кишоварзии Х,индустон 50 дарсад ахолй банд буда, 20 дарсади даромади миллии онро медихад. Саноати Хиндустон асосан дар заминаи ашёи хом ва сузишвории махаллй инкишоф меёбад. Дар ин чода баъди ба даст даровардани истиклолият (с. 1950) Хиндустон ба муваффакиятхои калон ноил гардидааст. Пеш аз хама, дар таркиби саноати мамлакат тагйироти чиддй ба амал омад. Баробари инкишоф ёфтани сохахои анъанавии саноат (саноати сабук ва хурокворй) дар як муддати кутох сохахои хозирзамони Хамсояхо: 1. Покистон 2. Афгонистон 3. Хитой 4. Непал 5. Бангладеш Халици Бангол Расми 11 Харитаи иктисодии Хиндустон саноати вазнин, аз чумла металлургияи сиёх, мошинсозй ва химиявй ташаккул ёфтаанд. Дар баъзе сохахои он сектори давлатй бартарй дорад. Хусусан сахми давлат дар барпо намудани заминаи энергетикй калон аст. Дар гузашта аз 3/5 хиссаи кувваи барк аз хисоби истифода бурдани поруи хушк (тапак) ва хезум истехсол карда мешуд. Дар айни замон кисми асосии кувваи баркро неругоххои баркие истехсол менамоянд, ки дар асоси истифодаи ангишт, кувваи чараёни об ва энергияи атомй кор мекунанд. Калонтарин неругохи баркии обй дар Бхакра-Нангал, аловй дар Нейвел, атомй дар наздикии Бомбей сохта шудаанд. Металлургияи сиёх ба ашёи хом ва сузишвории махаллй такя менамояд. Дар ин замина комбината Бхилай - иктидораш 2,5 млн тонна пулод ва заводхои Роулкела, Дургапур ва Бокар сохта шудаанд. Аз металлургияи ранга саноати алюминй бештар тараккй кардааст, ки дар асоси боксит ва кувваи барки истгоххои обии баркй кор мекунад. Инкишофи металлургияи сиёх ва ранга ба тараккиёти саноати мошинсозй асос гузошт. Холо Хиндустон тачхизоти саноати сабук, кухй, металлурги, киштисозй, тепловоз, дастгох, тачхизоти электроэнергетикй, мошин, трактор, трансформатор, моторхои электрикй, вагон, электровоз ва гайра истехсол менамояд. Баъзе мошинхоро ба хорича мебарорад. Саноати химиявй асосан нурихои минералй истехсол мекунад. Аз сохахои анъанавй саноати сабук ва хурокворй инкишоф ёфтааст. Ба дарачаи баланди тараккиёти саноати вазнин нигох накарда, саноати сабук ва хурокворй аз чихати арзиши умумии махсулот чойи аввалро ишгол менамоянд. Дар ин сохахо корхонахои хурди хунармандй ва косибй ахаммияти калон доранд, ки аз тарафи давлат дастгирй карда мешаванд. Солхои охир дар иктисодиёти Хиндустон сохаи хизматрасонй ва технологияи иттилоотй инкишоф ёфт. Сохаи хизматрасонй кариб 40 дарсади даромади миллии мамлакатро медихад. Холо хачми истехсоли умумии махсулоти дохилии мамлакат 4,2 трлн доллар (бар хар сари ахолй 3800 доллар)-ро ташкил менамояд. Сохаи истехсолии хочагии халки Хиндустон ба дарачаи баланд тараккй ёфта истодааст. Солхои 2000-2010 нисбат ба солхои 1999-2000 7,6 дарсадро ташкил намуд. Наклиёт. Хиндустон дар байни мамлакатхои ру ба ин­ кишоф бо наклиёти нисбатан тараккиёфтаи худ фарк мекунад. Мамлакат дорой шабакаи зичи рохи охан мебошад. Аз 3/4 хиссаи бор ва мусофиркашонии дохилй ба он рост меояд. Бо рохи охан инчунин як кисми борбарорй ва борбиёрии бурунмарзй ба амал бароварда мешавад. Флоти бахрй чавон ва нокифоя мебошад. Бинобар он Хиндустон барои тичорати хоричй аз киштихои дигар мамлакатхо истифода мебарад. Дар айни замон Хиндустон дорой 107 хазор километр рохи охан, 3,3 млн километр рохи автомобилй ва 16180 километр рохи обии дохилй мебошад. Савол ва супориш 1. Аз руйи харита ба мавкеи географии Хиндустон бахои ик­ тисодй дихед. 2. Шароит ва сарватхои табиии Хиндустон барои ташкил ва инкишоф додани хочагии бисёрсоха мусоидат мекунад ё не? 3. Афзоиши баланди ахолй дар Хиндустон чй гуна душворихоро ба миён меоварад? 4. Баъди ба даст овардани истиклолият дар кишоварзии Хин­ дустон чй гуна тагйиротхо ба амал омад? 5. Дар Хиндустон кадом сохахои саноат ба дарачаи баланд инкишоф ёфта истодаанд? ИНДОНЕЗИЯ Масохдташ - 1919,4 хазор км2. Ахолиаш - 248,2 млн. нафар. Пойтахташ - Чдкарта. Забони давлатй - бахса индонезия. Вохдци пулй - рупияи индонезй. Мавкеи иктисодию географй. Индонезия мамлакати чази- равй мебошад. Вай дар 10 хазор чазирахои хурду калони Чднубу Шаркии Осиё, ки дар ду тарафи хати устувор (экватор) вокеъ гардидаанд, чойгир шудааст. Каламрави он аз гарб ба шарк дар масофаи 5000, аз шимол ба чануб дар масофаи 1500 километр тул кашидааст. Алокаи байни чазирахо ва мамлакатхои дуру наздик факат тавассути наклиёти обй ва хавой ба амал бароварда мешавад. Ч,азирах,ои гарбии мамлакат ба роххои бахрии чахонй наздик чойгир шудаанд. Чунин мавкеи иктисодию географй ба Индонезия имконият медихад, ки тавассути наклиёти арзонтарин бо мамлакатхои чахон тичорат ва алокаи иктисодй баркарор намояд. Ин барои пешрафти иктисодиёти он ахаммияти калон дорад. Табиат ва сарватхои табий. Чдзирахои Индонезия дар на­ тичаи харакатхои тектоникй ва амалиёти вулконхо хосил шудаанд. Бинобар он, сатхи онхо нохамвор буда, аз каторкуххо, куххо, куллахои вулконй ва фурухамидахои байни кухй иборат мебошад. Хдмворихо гайр аз чазираи Калимантан ва Суматра дар дигар чазирахо масохати калонро ташкил наменамоянд. Дар каламрави Индонезия аз сабабе, ки дар ду тарафи хати устувор (экватор) вокеъ гардидааст, иклими минтакаи экваторй хукмрон аст. Фаркияти харорати миёнаи мохона аз 1 дарача зиёд намешавад. Дар ин минтака тамоми сол анбухи хавой экваторй бартарй дорад. Микдори боришот ва давомнокии он ба вазидани бодхои муссонии экваторй вобаста мебошад. Муссонхои экваторй давоми сол мунтазам боришот меоваранд ва сабзишу инкишофи муттасили наботот ва зироатро таъмин мекунад. Дар чазирахое, ки дар доираи хукмронии пассати минтакаи нимкураи чанубй шомиланд, мавсими хушкй мушохида карда мешавад. Дар чазираи Сулавесй, хавзаи Барито (Ч- Калимантан) дар натичаи вазидани пассати чанубу шаркй хушкии сахт мешавад. Дар шароити обёрии сунъй дар давоми сол 2-3 хосил гирифтан мумкин аст. Дар Индонезия дарёхои пуроби кутох бисёранд. Онхо хамчун манбаи энергия, обёрй ва боркашонй истифода бурда мешаванд. Дар сохили дарёхо барои пешгирии обхезихо дамба месозанд. Хоки чазирахо гуногунанд. Дар водии дарёххо хоки алювиалй, ботлокй, дар хамворй ва дар доманакуххо сурххок пахн гардидааст. Аксари чазирахо бо чангалзорхои экваторй пушонида шудаанд. Дар чазираи Калимантан 80, дар Суматра 60, дар Ява 20 дарсади каламравро чангал ишгол менамояд. Зери замин Индонезия аз баъзе намуди сарватхои минералй бой аст. Дар ин чо захираи нафт, ангишт, маъдани охан, марганетс, калъагй, никел, бохсит, тило ва сулфур муайян карда шудааст. Ахолй. Аз чихати микдори ахолй Индонезия дар чахон чойи панчумро ишгол менамояд. Афзоиши табиии ахолй зиёд мебошад. Ба хисоби миёна дар як сол 2-2,6 дарсад меафзояд. Такрибан 61 дарсади ахолй дар дехот зиндагй мекунанд. Ахолй нобаробар чойгир шудааст. Зичии ахолй дар як километри 246 - - - мураббаъ ба 118 нафар мерасад. Шахрхои калонтарини Индо­ незия Чдкарта, Бандунг, Медан, Сурабая, Семаранг ва Палебанг мебошанд. Индонезия ба катори давлатхои сермиллат дохил мешавад. Забони давлатй забони индонезй мебошад. Такрибан 88 дарсади Расми 12 Харитаи иктисодии Индонезия ахолй ба дини ислом, 2 дарсад ба хиндуя, 6 дарсад ба насронй, 1 дарсад ба буддоию конфуссиячигй ва дигар дину мазхабхо эътикод доранд. Тавсифи умумии хочагй. Индонезия мамлакати кишоварзии ру ба инкишоф мебошад. Дар таксимоти чахонии мехнат хамчун истехсолкунандаи махсулоти зироатхои тропикй баромад мекунад. Такрибан 70 дарсади ахолй ба кишоварзй банд мебошад. Махсулоти он кариб аз 2/3 хиссаи молбарории хоричиро ташкил менамояд. Сохаи асосй кишоварзй, зироатчигй мебошад. Зироати асосии озукаворй - шолй, чуворй, батат, чормагзи заминй, маниок ва соя мебошад. Аммо он микдори озукаворие, ки чамъоварй менамоянд, талаботи мамлакатро конеъ карда наметавонад. Бинобар он хар сол микдори муайяни шолиро аз хорича мехарад. Барои ба бозори чахонй баровардан каучук, палмаи коксй, чой, палмаи равгандиханда, кахва, дарахти хина (аз он доруи зидди варача тайёр менамоянд), найшакар парвариш менамоянд, ки махсулоти онхо барои фуруш 247 бароварда мешавад. Солхои охир истехсоли равгани палма афзуд. Истехсоли он ба 8,0 млн тонна расид. Чорводорй вобаста ба махдуд будани хуроки чорво ва хусусияти шароити икдимй дар Индонезия суст тараккй кардааст. Асосан чорвои корй, гусфанду буз парвариш ме­ намоянд. Саноат. Дар Индонезия махсулоти гуногуни кишоварзй ва захираи калони сарватхои табий мавчуд асту дар таркиби саноат, сохахои ашёи хоми кишоварзиро коркунанда корхонахои саноати сабук ва хурокворй бартарй доранд. Саноати вазнин, пеш аз хама энергетики, металлургияи сиёх, мошинсозй суст тараккй карда буд. Бинобар он, солхои баъд аз чанг давлат ба инкишоф додани ин сохахо эътибори калон медихад. Даставвал бо максади аз кувваи барк таъмин кардани талаботи иктисодиёти ру ба инкишоф дар асоси истифодаи сарватхои энергетики (нафт, ангишт, неруи об) якчанд истгоххои баркии аловй ва обй сохта шуданд, ки хар яки онхо 20-26 хазор киловат иктидор доранд. Саноати кухй яке аз сохахои мухимми иктисодиёти Ин­ донезия мебошад. Дар як сол зиёда аз 44,5 млн тонна нафт, 63,1 миллиард метри мукааб газ истехсол менамояд. Кисми зиёди онро ба Ч °пон (Япония) мефурушад. Бештар аз 1/3 хиссаи нафт дар заводхои нафткоркунй истифода бурда мешавад. Истихрочи ангишт ахаммияти махаллй дорад. Индонезия ба микдори зиёд калъагй, никел, боксит истехсол менамояд. Як кисми ордаи (консентрати) калъагй дар заводи калъагй гудохта шуда, бокимондаи он бо ордаи боксит ва никел ба бозори чахонй бароварда мешавад. Саноати сабук ресмон, матои пахтагин, трикотаж ва хал- тах,ои чутй истехсол менамояд. Корхонахои саноати хурокворй биринч, равгани растанй, маргарин, канд, чой, кахва истехсол мекунанд. Як кисми кахва, канд, чой ва тамокуро ба фуруш мебарорад. Мошинсозй заминаи махаллй надошт. Бинобар он дар иб- тидо дар мамлакат корхонахои хурди мошинваслкунй (авто­ мобил) ва таъмиркунй сохта шуданд. Инкишоф додани мошинсозй ба ташкил кардани заминаи металлурга вобаста мебошад. Бинобар он, дар асоси ашёи хоми махаллй бо кумаки Ч,опон ду заводи металлурга (дар Ява ва Суматра) сохта шуд. Аз дигар сохахо дар солхои охир заводхои сементбарорй, истех,соли когаз, чубкоркунй ва химиявй ба кор даромаданд. Х,ачми истехсоли умумии махсулоти дохилй 881 млрд долларро ташкил менамояд. Суръати инкишофи иктисодиёт соли 2010 - 4,5 дарсадро ташкил намуд. Наклиёт. Дар боркашонии дохилй ва берунй мавкеи асосиро наклиёти бахрй ишгол менамояд. Кисми асосии боркашонй ба он рост меояд. Тичорати берунй низ пурра тавассути он ба амал бароварда мешавад. Аммо аз сабаби нарасидани киштихои тичорати Индонезия аз флоти тичоратии дигар давлатхо истифода мебарад. Наклиёти рохи охан ва автомобилй асосан дар чазираи Ява ва Суматра тараккй ёфтааст. Дар алокаи дохилй ва берунй наклиёти хавой низ васеъ истифода бурда мешавад. Дарозии хати рохи охани мамлакат 6,5 хазор километр, автомобилй бошад, 356 хазор километрро ташкил менамояд. Савол ва супориш = ^ = ^ = = = г= = = = ^ = = = = = = = = = ^ = 1. Аз харита ба хусусияти хоси мавкеи иктисодию географии Индонезия бахои иктисодй дихед. 2. Каламрави Индонезия аз кадом навъхои сарватхои табий бой аст? 3. Ахолии Индонезия ба кадом динхо эътикод доранд? 4. Дар кишоварзй кадом соха бартарй дорад? 5. Дар саноат кадом сохахо бештар инкишоф ёфтаанд? ПОКИСТОН Масохаташ - 804 хазор км2. Ахолиаш - 190, 2 млн. нафар. Пойтахташ - Исломобод. Забони давлатй - урду, англисй. Вохиди пулй - рупия. Мавкеи иктисодию географй. Покистон соли 1947 дар на­ тичаи таксимоти Х,индустон ташкил ёфтааст. Вай дар шарк бо Х,индустон, дар гарб бо Афгонистон ва Эрон хамсархад аст. Дар чануб тавассути бахри Араб ба укёнуси Х,инд баромад дорад, ки Покистонро бо рохи бахрии умумичахонй пайваст менамояд. Дар хушкй ду хати рохи охан каламрави Покистонро бо каламрави Хиндустон ба хам пайваст мекунанд. Ин ба Покистон имконият медихад, ки бо рохи бахрй ва охан бо мамлакатхои дуру наздик алокаи иктисодй дошта бошад. Табиат ва сарватхои табий. Релефи каламрави Покистон то дарачае кухсор мебошад. Шимол ва шимолу гарбй онро куххо ва баландихо ишгол намудаанд. Баландии куххо дар шимол 4-6,5 хазор метрро ташкил менамояд. Аз шимол ба чанубу Fap6 кашол ёфтааст. Ин азхудкунии каламрав ва ба амал баровардани алокаи дохилию беруниро душвор мегардонад. Дар чанубу шаркй мамлакат хамвории Х,инд домана пахн кардааст, ки барои хаёт ва ташкили кишоварзй мусоид аст. Бехуда нест, ки дар ин чо яке аз марказхои тамаддуни кадими чахон ташаккул ёфтааст. Масохати Покистон дар канори шимолу гарбй платформа (кисми кадим ва устувори кишри замин)-и Х,инд вокеъ гардидааст. Вобаста ба ин дар каламрави мамлакат сарватхои гуногуни зеризаминй муайян карда шудаанд. Аз онхо захираи маъдани охан, хромит, марганетс, боксит, сурб, рух, сурма, нафт, газ, ангишт, сулфур, барит, намаксанг ва баъзе ашёхои маснуоти сохтмонй (гач, охаксанг, гил) ахаммияти саноатй доранд. Икдим дар минтакаи куххо сард мебошад. Тобистон салкину зимистон хунук аст. Дар ин чо хокхои камхосили кухии дорчинй, кухии маргзорй, бури чангалй пахн гардидаанд. Иклими хамвории Х,инд ва биёбони Тар гарми хушк мебошад. Дар хамвории Х,инд хокхои хокистарранг, хокистарранги дорчинй дар биёбони кумзор ва кумии шуразада бартарй дорад. Покистон аз чангал бой нест. Хдмагй 3 дарсади каламрави онро чангал ишгол менамояд. Кисми зиёди дарёхо ба хавзаи Х,инд мансубанд. Захираи энергетикии онхо калон аст. Кисми асосии он ба шохобхои кухии дарёи Х,инд рост меояд. Дар шароити иклими гарм ва хушки хамвории Х,инд оби дарёи Хинд ва шохобахои он дар обёрй васеъ истифода бурда мешавад. Тавсифи шароит ва сарватхои табиии мамлакат нишон медихад, ки Покистон барои инкишоф додани як катор сохахои саноат ва кишоварзй (дар сурати обёрии сунъй) имконият дорад. Ахолй. Покистон ба навъи дуюми тавлиди табиии ахолй дохил мешавад. ХаР сол аз хисоби афзоиши табий такрибан 2,5 дарсад ахолии он меафзояд. Барои паст намудани дарачаи тавлиди табиии ахолй хукумати Покистон барномаи миллй кабул кард. Ба ин нигох накарда дар таркиби ахолй навчавонон бартарй доранд. Покистон давлати сермиллат мебошад. Аз хама миллати сершумор панчобих,о ва синдхихо ба хисоб мераванд. Забони давлати урду мебошад. Аксарияти ахолй (95 дарсад) дини исломро парастиш менамоянд. Ахолй нобаробар чойгир шуда­ аст. Ба хисоби миёна дар 1 километри мураббаъ зиёда аз 175 нафар ахолй, дар Булчистон хамагй 7 нафар рост меояд. Такрибан 75 дарсади ах,олй дар дехот зиндагй мекунад. Шахрхои калони Покистон Кдрочй, JToxyp, Хдйдаробод, Мултон, Исломобод мебошанд. Тавсифи умумии хочагй. Покистон яке аз мамлакатхои нисбатан тараккиёфтаистодаи Осиёи Ч,анубй мебошад. То ба даст даровардани мустакилият дар иктисодиёти он сохаи кишоварзй бартарй дошт. Саноати он аз якчанд фабрикахои бофандагй, заводхои канд, ордкунй, корхонахои хурди механики ва таъмири рохи охан иборат буданд. Баъди кабул кардани барномаи инкишофи иктисодй, ба ташаккул ва инкишофи сохаи сармоядорию давлатй эътибори чиддй дода шуд. Мувофики барномаи мазкур дар мамлакат иттиходияи тараккиёти саноат ташкил карда шуд. Дар он дар баробари маблаггузории давлат инчунин сармояи хусусии миллй иштирок менамояд. Бо кувваи сармояи хусусй ва давлатй даставвал корхонахои калони саноатии сабук барпо карда шудаанд. Дар он мавкеи асосиро саноати бофандагй ишгол менамояд. Онхо асосан матои пахтагй (бештар аз 170 фабрика), мохутй, шохй ва трикотаж истехсол мекунанд. Дар заминаи ашёи хоми махаллй саноати хурокворй низ инкишоф ёфт. Дар таркиби он хиссаи саноати канд (зиёда аз 24 завод) калон аст. Пешрафти иктисодиёти мамлакатро бе саноати вазнини тараккикарда тасаввур кардан мумкин нест. Бинобар ин, солхои охир бо маблаггузории давлат, сармояи хусусй ва инвеститсияи хоричй корхонахои калони саноатии энергетики, металлурги, мошинсозй, химиявй, электротехники, истехсоли маснуоти сохтмон сохта шуданд. Ба ин нигох накарда, Покистон холо хам аз ИМА, Англия ва Ч,опон бисёр навъи махсулотхои саноатиро мехарад. Кишоварзй сохаи мухимми иктисодиёти Покистон ба хисоб меравад. Дар таркиби он мавкеи асосиро зироатчигй ишгол менамояд. Заминхои ба кишт мувофик 24 дарсади каламрави мамлакатро дар бар мегирад. Заминдорй ба обёрии сунъй эхтиёчи калон дорад. Бинобар он, дар дарёи Х,инд ва шохобхои Расми 13. Харитаи щтисодии Покистон он обанбор ва каналхои зиёд сохта шудаанд. Масохдти заминхои обёришаванда 9 млн гектарро ташкил менамояд. Аммо дар шароити иклими хушку гарм барои такрор кишт кардан об кифоягй намекунад. Ба васеъ намудани замини кишт имконият намедихад. Дар таркиби замини кишт парвариши зироатхои хурокворидиханда (такрибан 82 дарсад) бартарй дорад. Аз галладонагихо гандум, шолй, чав, арзан, чуворй кишт мекунанд. Аз зироатхои техникй асосан пахта, найшакар, тамоку парвариш менамоянд. Обчакорй ва богдорй низ тараккй кардааст. Дар гузашта хурокворй намерасид, давлат аз хорича мехарид. Х,оло Покистон худашро аз хурокворй таъмин мекунад. Чорводорй сохаи дуюмдарача мебошад. Дар он парвариши чорвои корй афзалият дорад. Солхои охир фермахои парвариши чорвои гушту ширдиханда ба рох монда шудааст. Дар нохияхои хушк ва камбориш гусфанд, буз ва уштур парвариш менамоянд. Аз бахр мохй шикор карда мешавад. Х,оло кишоварзй 27 дарсади махсулоти умумии дохилии мамлакатро истех,сол менамояд. Истехсоли умумии махсулоти дохилй 398,0 млрд (ба хар сари ахолй 2500) долларро ташкил менамояд. Дар содироти Покистон пахта, махсулоти бофандагй, либос, биринч, пуст, Колин дар воридоти он мошиндо, тачхизот, нафт, махсулоти нафтй, тачхизоти наклиёт, галладона ва лубиёгихо бартарй до­ ранд. Шарикони тичоратии берунаи Покистон ИМА, Гонконг, 252 Англия, Олмон, ЭМА, Ч,опон, Малайзия, Арабистони Саудй мебошанд. Наклиёт. Покистон дорой бештар аз 8823 километр рохи охан ва 258 хазор километр рохи мошингард мебошад. Шохрохи асосии ро^и охан водии Х,индро гузашта, нохияхои саноатии мамлакатро бо бандари Кдрочй пайваст менамояд. Наклиёти автомобилй асосан вазифаи бор ва мусофиркашонии дохилиро ичро менамояд. Флоти тичоратй давлатй кунонида шудааст. Аз сабаби кам будани киштихои тичоратй он талаботи рузафзуни боркашонии мамлакатро пурра конеъ карда наметавонад. Бинобар он кисми зиёди борро киштихои ширкатхои хоричй мекашонанд. Солхои охир дар боркашонии дохилй ва бурун- марзй накдиёти хавой ахаммияти калон пайдо намуд. Савол ва супориш 1. Аз харита ба мавкеи иктисодию географии Покистон бахо дихед. 2. Шароит ва сарватхои табиии Покистон барои инкишофи сохахои хочагй (саноат, кишоварзй, накдиёт) то чй андоза мусоидат менамоянд? 3. Кисми асосии ахолии Покистонро кадом халкхо ташкил менамоянд ва ба кадом дин эътикод доранд? 4. Саноат ва кишоварзии Покистон дар кадом давра тараккй кард. 5. Барои инкишофи хаматарафаи заминдорй чй халал ме­ расонад? АФГОНИСТОН _ ____ t e t n jg r Масохаташ - 652 хазор км2. Ахолиаш - 30,4 млн. нафар. Пойтахташ - Кобул. Забони давлатй - пушту ва дари. Вохиди пулй - афгонй. Мавкеи иктисодию географй. Афгонистон дар чанубу гарбии Осиё вокеъ гардидааст. Вай дар шимол бо Точикистон, Узбекистону Туркманистон аз чанубу шарк бо Покистону Чин ва аз чанубу Fap6 бо Эрон хамсархад мебошад. К,исми зиёди хати сархади он бо мамлакатхои хамсоя аз куххои баланд ва дарёи Панчу Ому мегузарад. Ин алокаи онро бо баъзе давлатхои хамсоя номусоид менамояд. Алокаи мамлакат бо онхо тавассути рохи агбахо ба амал бароварда мешавад, ки зимистон баста мегардад. Табиат ва сарватхои табий. Афгонистон мамлакати кухй мебошад. Аз 4/5 хиссаи каламрави онро куххо ва суфакуххо ишгол менамоянд. Аз доманаи шимолии Х,индукуш cap карда, то сох,или дарёи Ому сатхи мамлакат мунтазам паст шуда меравад. Аз самти шарк ин хамворй то хавзаи дарёи Х,инд давом мекунад. Барои заминдорй водии дарёхо ва хамворихо мувофик мебошанд. Сарватхои табиии Афгонистон ба таври бояду шояд омухта нашудаанд. Ба ин нигох накарда, солхои охир дар каламрави он навъхои гуногуни сарватхои зеризаминй - маъдани охан, ангишт, марганетс, хромит, тило, маъдани металлхои ранга, нодир, графит, кибрит (гугирд), намак, талк, асбест, сангхои киматбахо кашф карда шудаанд. Аз мавзеи Х,ирот, Маймана, Шибиргон нафт ва газ ёфтанд, ки ахаммияти саноатй доранд. Иклими Афгонистон континенталй мебошад. Бо зимистони хунук ва тобистони бебориш фарк мекунад. Зимистон хусусан дар куххо нихоят хунуки дарозмуддат, дар хамворихо мулоим ва ноустувор мебошад. Хдрорати миёнаи июл 24 - 32 дарача, дар баландихои 2500 - 4000 метр то +10 дарача гарм мешавад. Дар хамворихо харорати миёнаи январ аз 0 дарача то -8 дарача хунук мешавад. Боришот кам аст. Дар хамворихои чанубии мамлакат дар як сол 40^4-5 мм, дар суфакуххои дохилй 200-250 мм, дар минтакаи куххои баланд то 800 мм бориш мешавад. Вобаста ба иклим дарёхои Афгонистон мавсимй мебошанд. Дар мавсими боронгарй сероб мешаванд. Онхо аз куххои баланд cap мешаванд ва дорой иктидори калони энергетики мебошанд. Дар шароити иклими хушк барои обёрй васеъ истифода мешаванд. Калонтарин дарёхои Афгонистон Мургоб, Карирруд, Фарахруд, Х,илманд, Кобул ва Ому мебошанд. Хоки каламрави Афгонистон гуногун аст. Дар ин чо хокхои тира, хокистарранги кухй, маргзори кухй, дорчини кухй пахн гардидаанд. Набототи Афгонистон асосан аз рустанихои даштй, биёбонй ва буттазорхо иборатанд. Факат дар куххои Сафедкух, ва Асмори Нуристон дарахтони сузанбарг, туе, финдик, арча, бодом, чормагз, ангури ёбой ва гайра пахн гардидаанд. Дар таркиби набототи Афгонистон рустанихои доругй бисёранд. Ахолй. Дар Афгонистон дар баробари дарачаи баланди тавлид фавти кудакон хдм зиёд аст. Дар таркиби чинсй ахолии мардон бартарй доранд. Зичии ахолй дар 1 километри мураббаъ 38,3 нафар мебошад. Дар вохдх,о зиёда аз 100 нафарро ташкил менамояд. Зиёда аз 3,0 млн нафар ахолй хаёти бодиянишинй мегузаронанд. Дар шахрхо такрибан 20 дарсад ахолй зиндагй мекунад. Аз хама шахрхои калонтарин ва кадимй Кобул, Мазори Шариф, Кандахор, Х,ирот ва Кундуз мебошанд. Афгонистон мамлакати сермиллат аст. Дар ин чо такрибан зиёда аз 20 халкият хаёт ба cap мебарад. Бештар аз 38 дарсад ахолиро паштухо, кариб 30 дарсадашро точикон ташкил мекунанд. Еайр аз паштуву точикон дар он чо узбекхо, туркману казокхо, хазорахо ва гайра зиндагй мекунанд. Дар натичаи чанги дохилии бисёрсола шумораи зиёди ахолй талаф ёфт. Такрибан 20 дарсад ахолй кашшокона зиндагй мекунад. Тавсифи умуми хочагй. Афгонистон мамлакати акибмондаи кишоварзй буда, факат дар дахсолаи охир иктисодиёти он ба баъзе пешравихо ноил гардид. Асоси иктисодиёти онро кишоварзй ташкил менамояд. Дар кишоварзй зиёда аз 80 дарсад ахолй кор мекунад. Он 60 дарсади даромади миллиро медихад, бокимонда 40 дарсади онро хизматрасонй ва саноат медихад. Заминдорй асосан дар водии дарёхо, вохахои байни куххо, доманакуххо ва ба микдори кам дар суфакуххои дохилй инкишоф ёфтааст. Такрибан 75 дарсад замини кишт ба нохияхои Шимолй рост меояд. Дар заминхои кишт бештар галладона кишт карда мешавад, кисми зиёди он лалмй мебошад. Он зиёда аз нисфи даромади махсулоти зироаткориро медихад. Дар водии дарёхои Лугар, Сурхоб ва Алишанг шолй мекоранд. Аз зироатхои техникй пахта, лаблабуи канд, найшакар ва зироатхои равгандиханда парвариш карда мешаванд. Дар катори зироатчигй богу токдорй низ васеъ пахн гардидааст. Бештар дар музофотхои Кобул, Кандахор, Х,ирот, Катаган, Кухдоман тараккй кардааст. Чорводорй дар Афгонистон яке аз сохаи анъанавии кишоварзй ба хисоб меравад. Асосан гусфандони гушт ва пашмдиханда парвариш мекунанд. Дар даштхои хушк карокул- парварй ривоч гирифтааст. Афгонистон аз чихати саршумори гусфанди карокулй дар чахон чойи дуюмро ишгол мекунад. Аз ------------- 255 Хайати миллим ахолии Эрон гуногун мебошад. Дар он чо зиёда аз 80 миллату халкдят зиндагй мекунанд. Аз нисф бештарро форсхо ва чойи дуюмро озарбойчонихо ташкил менамоянд. Байр аз ин, дар ин чо татхо, афгонхо, курдхо (зиёда аз 2 млн нафар) ва дигар халкдо зиндагй мекунанд. Зиёда аз 98 дарсад ахолии мамлакат дини исломро парастиш менамоянд. Тавсифи умумии хочагй. Эрон яке аз мамлакатхои пур- иктидори Чанубу Гарбии Осиё ба хисоб меравад. Аз чихдти истехсоли махсулоти умумй чойи якумро (587 млрд доллар) ишгол менамояд. Дар чодаи иктисодиёт Эрон хамчун Туркия аз руйи накшаи миллии инкишофи иктисодиёт амал менамояд. Аломатхои асосии ин накша ба таври бо суръат истифода бурдани сарватхои табий (хусусан нафт), бартарй доштани монополияи давлатй, мутамарказонии катъии иктисодиёт ва гайра мебошад. Саноат дар Эрон суст тараккй карда буд. Аввалин фабрика ва заводхо дар мамлакат дар чоряки аввали асри XX сохта шуданд. Дар ин давра сохаи асосии саноат аз истехсолу коркарди нафт, коркарди сарватхои маъданй, гайримаъданй ва саноати сабук (асосан бофандагй) иборат буд. Баробари ба бозори дохилии Эрон cap даровардани махсулоти саноатии хоричй корхонахое, ки пеш сохта шуда буданд, дар давраи Чанги дуюми чахон ба ракобат тоб наоварда, фаъолияташ онро пурра катъ намуданд. Ин вазъият Эронро водор намуд, ки барои хифзи саноати миллй «Оид ба мухофизати саноати миллй» соли 1965 конун кабул намояд. Мувофики ин конун ба инкишофи саноати миллй диккати чиддй дода шуда, пеш аз хама ба инкишофи саноати вазнин эътибор дода шуд. Давлат солхои 1949-1955 20,1 дарсад маблаггузориро чудо намуда бошад, солхои 1963-1968 он ба 29,8 дарсад расонида шуд. Факат дар 5-солаи сеюм Эрон сохтмонй комбинати металлурга, заводи истехсоли алюминй, троллейбуссозй, мошинсозй, кор­ хонахои васлкунанда, нафткоркунй ва химияи нафтро ба накша гирифт. Ба кор даромадани ин корхонахо вобастагии мамлакатро нисбат ба махсулоти хоричй кам намуд. Дар бозори дохилй ба махсулоти саноати миллй эътибори махсус дода шуд. Мувофики конун ташкилотхои давлатй бояд даставвал махсулоти махаллиро харидорй намоянд. Дар тараккиёти саноат Эрон дар баробари маблаггузории давлатй сохибкорони махаллй инвеститсияи хоричй (шахсони алохида)-ро низ васеъ истифода мебарад. Чунин сиёсати иктисодй натичаи хуб дод. Дар таркиби даромади миллй хиссаи = 259 саноат мунтазам афзуд. Эрон сохиби сохахои нави саноат гардид. Дар таркиби он чойи асосиро саноати кухй, пеш аз хама истихрочи нафт ташкил менамояд. Дар айни замон дар Эрон аз 65 чохи хушкй ва 70 чохи тунукобаи бахрй нафт истехсол менамоянд. Истехсоли якрузаи он 3,6 млн баррелро ташкил менамояд. (1 баррел = 159 литр). Аз чихати истехсолц он дар чахон чойи панчумро ишгол менамояд. Истехсоли солонаи нафт аз 175 то 210 млн тоннаро ташкил медихад. И<техсоли газу ангишт ахаммияти махаллй дорад. Аз сарватхои : 1аъданй маъдани охан, марганетс, хром, мис, молибден, сурб, ру: , симоб, марги муш истехсол карда мешаванд. Ба гайр аз и | навъи зиёди сарватхои гайримаъданй (намак, намаки глаШеритй, магнезй, шпат, асбест, корунд, талк, графит, слюда ва ^ к а ) - р о истихроч менамояд. Аз сохаи саноати маснуотбарора!И со х аи нафткоркунй, хурокворй, сабук ва трикотажй инкишофИфтаанд. Заводхои нафткоркунй дар Ободон, Масчиди Сулаймон, Кирмоншох, Нафтешох ва дар наздикии Техрон сохта шудаанд. Саноати сабук - бофандагй тараккй ёфтааст. Ин соха матои пахта, ресмон, мохут, шохй, колин истехсол менамояд. Саноати коркарди пашм дар Кирмон, Табрез, Кошон, абрешим дар Язд, Шахй, Кошон, трикотаж дар Техрон, Табрез, Исфахон ва гайра чойгир шудаанд. Колинро асосан косибон истехсол менамоянд. Аз саноати хурокворй саноати канд (бештар 32 завод), биринч (бештар 30 завод), ордкашй, консервабарорй (гушту мохй ва сабзавоту мева), коркарди чой ва тамоку инкишоф ёфтаанд. Дар баробари тараккй кардани сохтмони корхонахои саноатй саноати маснуоти сохтмон инкишоф ёфт. Ин соха семент, шиша, хишти ба оташ тобовар, алибастр, охак ва гайра истехсол менамояд. Мошинсозй аз корхонахои хурди косибй ва васлкунанда (аз кисмхои алохида сохтани мошинхои гуногун, радио, телевизор ва гайра) иборат мебошад. Баробари сохтани заводхои металлургияи сиёх ва ранга заводхои хозиразамони мошинсозй сохта шуданд. Хусусан автомобилсозй инкишоф ёфт. Х,оло дар Эрон 12 заводи автомобилистехсолкунанда амал мекунад. Дар айни замон ин заводхо соле зиёда аз 250 хазор автомобил истехсол менамоянд. Оянда ба 500 хазор расонида мешавад. Онхо дар катори мошинхои гуногун барои сохахои мухталифи саноат ва мошинхои кишоварзй кисмхои эхтиётй тайёр мекунанд. Дар асоси коркарди нафт химияи нафт ташкил ёфтааст, ки махсулоти резинй истехсол менамояд. Аз дигар навъи махсулоти химиявй нурии минералй, сода, рангхои органикй, лак, воситахои шустушу ва гайра мебарорад. Инкишофи сохаи 260 .............. - - ....... саноат ва обёрии заминхо бе заминаи пуриктидори энергетики гайриимкон аст. Бинобар он, солхои охир Эрон доираи сохт- мони иншоотх,ои гидроэнергетикиро васеъ намуд. Дар дарёхои Кередж, Абедиз, Диз, Сафедруд неругоххои обии баркй (НОБ) ва обанборхо сохта шуданд. Дар баробари саноати калон хунармандй ва косибй тараккй кардааст. Кишоварзй сохаи анъанавй ва мухимми иктисодиёти Эрон ба хисоб меравад. Баъди ислохоти соли 1963 дар он баъзе тагйиротхои ичтимоию иктисодй гузаронида шуд. Пеш аз хама заминдории помешикон махдуд (30—150 га) гардида, дар мамлакат хазорхо хочагихои кооперативй ташкил ёфтанд. Дар охири соли 1967 микдори дехкононе, ки сохиби замин гардиданд, ба 600 хазор расид. Барои васеъ намудани замини обй дар дарёхои Диз, Сафедруд, Кередж иншоотхои обёрикунанда сохта шуданд. Сохаи асосии кишоварзй заминдорй мебошад. Аз галладонахо гандум, чав, шолй мекоранд. Дар заминхои обй пахта, лаблабуи канд, найшакар, тамоку, кукнор, чой, кунчит, канаф, лубиёихо, сабзавот, богу ток парвариш менамоянд. Чорводорй гусфанду буз, чорвои шохдори калон, асппарварй, мохидориро дар бар мегирад. Х,°ло иктисоди Эрон бо суръати баланд тараккй карда истодааст. Мувофики накшаи 5-сола, ки соли 1990 кабул карданд, махсулоти умумии дохилй 6,5 дарсад, дар 5-солаи дуюм бошад, 10 дарсад афзуд. Соли 2010 истехсоли пул од кариб ба 10 млн тонна расонида шуд. Наклиёти Эрон гуногун мебошад. Дар боркашонии дохилй мавкеи асосиро роххои охан ва мошингард ишгол менамоянд. Роххои бахрй, кубурй ва хавой хам ахаммияти калон доранд. Савол ва супориш -■ 1. Аз руйи харита роххои асосии охан ва мошингарди Эронро муайян намоед ва ба онхо бахои иктисодй дихед. 2. Эрон аз кадом навъхои сарватхои табий бой аст? 13. Аломатхои асосии накшаи инкишофи иктисодии Эронро шарх дихед ва фахмонед, ки он барои пешрафти иктисодии мамлакат чй фонда расонд. 4. ХУкУмати Эрон барои тараккй додани саноат ва кишоварзй дар мамлакат чй чорабинихоро гузаронид? ТУРКИЯ Масох,аташ - 779,5 хазор км1. Ахолиаш - 79,7 млн. нафар. Пойтахташ - Анкара. Забони давлатй - туркй. Вохиди пулй - лир. Мавкеи иктисодию географй. Масохати Ч,умхури^^уркия дар ду китъаи олам - Аврупо ва Осиё вокеъ гар д и д а^ ^ И к м и асосии каламрави он ба Осиё (97 дарсад) ва такриба1̂ ^ ^ ^ ю и он ба Аврупо рост меояд. Туркияро аз шимол б г ^ ^ ^ ^ К х , аз гарб бахрхои Эгей, Мармар, аз чануб бахрй м 1 ^ ^ ^ К и н ихота кардаанд. Дар хушкй бо Сурия, Ирок, Эрон, Г^Ягстон, Арманистон, Булгория, Юнон хамсархад мебошад. Мавкеи иктисодию географии Туркия бехамто мебошад. Тавассути роххои бахрй вай метавонад, бо мамлакатхои хавзаи бахрй Миёназамин ва Сиёх алокаи зичи иктисодй барпо намояд. Ба воситаи гулугохи Гибралтар ва канали Суэте ба роххои бахрии байналмилалии укёнусхои Атлантика ва Хднд баромада, бо мамлакатхои хавзаи ин укёнусхо тичорат менамояд. Мавкеи иктисодию географии Туркия дар хушкй хам хеле мувофик мебошад. Кдламрави онро бо мамлакатхои хамсоя рохи охан ва мошингард пайваст менамояд. Чунин мавкеи иктисодию географй бешубха барои пешрафти иктисодиёти он кумаки калон мерасонад. Табиат ва сарватхои табий. Туркия мамлакати кухсор ме­ бошад. Масохати онро аз шимол каторкуххои Понтин, аз чануб каторкуххои Тавр ва кисми гарбии мамлакатро куххои Анатолияи Марказй ишгол намудаанд. Баландии миёнаи каторкухи Понтин 250 метр, Анатолиям М арказй 800-1500 метрро ташкил менамояд. Дар кисми шаркии мамлакат баландкухи азими Арарат вокеъ гардидааст. Вай аз ду кием: Арарати Калон ва Хурд иборат аст. Арарати Калон 5172, Арарати Хурд 3925 метр баландй доранд. Пастихои начандон калон дар сохилхои бахрхо ва водии дарёхо дида мешавад. Зери замини Туркия аз сарватхои минералй бой мебошад. Дар каламрави он захираи 262 маъдани ох,ан, хром, марганетс, металлхои ранга, нодир, нафт, ангиштсанг, ангишти сиёхтоб, графит, слюда, асбест, фосфорит, каолин ва гайра муайян карда шудаанд, ки ахаммияти саноатй доранд. Аз чихати захира баъзеи онхо (волфрам, хром) дар чахон яке аз чойхои аввалро ишгол менамояд. Вобаста ба мухталифии релеф дар каламрави мамлакат навъхои гуногуни икдим шакл гирифтаанд. Дар сохили бахри Эгей ва Миёназамин иклими бахри миёназаминй хукмфармо мебошад. Барои иклими бахри миёназаминй зимистон сербориш, тобистон хушки гарм хос аст. Дар ин чо дар як сол аз 500 то 1000 мм боришот мешавад. Иклими сохили бахри Сиёх муътадили гарм мебошад. Боришот зиёд ва дар давоми сол кариб як хел аст. Дар кисми шаркии он баъзе солхо то 3000 мм боришот мешавад. Бар хилофи кисмхои сохилй дохили Туркия иклими континенталй дорад. Барои он зимистон хунуку дарозмуддат, бахори кутохи сернам, тобистони давомноки аз хад гарм ва тирамохи кутохи нисбатан гарм хос мебошад. Боришоти миёнаи солона 200-300 мм-ро ташкил менамояд. Ба аксарияти дарёхои Туркия тартибу гизогирии дарёхои кухй хос мебошад. Онхо шаршара ва остонахои зиёд доранд. Хама дарёхои калони мамлакат аз кисми шаркии он ибтидо мегиранд. Бузургтарини онхо Ефрат, Сакар, Тигр, Кура, Араке, Кизич, Ирмак мебошанд. Аз дигар дарёхои нисбатан калон Сусурлук, Марис, Сейхан ба бахри Мармар, Эгей ба Миёназамин мерезанд. Дарёхоро барои обёрй ва истехсоли кувваи барк истифода мебаранд. Дар минтакаи куххо асосан хокхои кухй пахн гардидаанд. Онхо 80 дарсади каламрави мамлакатро дар бар мегиранд ва интихобан чо-чо кишт карда шудаанд. Дар водии дарёхо ва сохили бахрхо хокхои хосилхези сурхча, дорчинй ва сиёхтоб доман пахн кардаанд. Каламрави Туркия аз навъхои наботот бой аст. Баъзеи онхо эндемик мебошанд. Чднгалхо асосан дар нишебихои куххои сохили шимолу гарбй ва чанубу гарбй (чангали омехта ва пахнбарг) бокй мондаанд. Набототи кисми дохили мамлакат аз алафхо, буттахо ва дар баъзе мавзеъхо аз масохати хурди чангал иборат мебошад. Дар чангалзорхо дарахтони дуб (булут) ва кедр (чалгуза) бартарй доранд. Тавсифи мухтасари табиат ва сарватхои табиии Туркия нишон медихад, ки дар ин замина сохахои гуногуни саноат ва кишоварзиро инкишоф додан мумкин аст. Ахолй. Аз чихати микдори ахолй Туркия дар байни давлатхои Ч,анубу Гарбии Осиё чойи аввалро ишгол менамояд. Бештар аз 70 дарсади ахолй дар шахрхо зиндагй менамояд. Кариб 80 дарсади ахолиро туркхо ва 17 дарсадашро курдхо ташкил менамоянд. Такрибан 99 дарсади ахолй дини ислом (суннй)-ро парастиш менамоянд. Дин аз давлат чудо мебошад. Аз намояндаи дигар миллатхо дар мамлакат курдхо ва арабхо бештар зиндагй мекунанд. Ахолй дар каламрави Туркия нобаробар чойгир шудааст. Дар шаркии Фракй, нохияхои назди сохили бахрхо ва гарбии нимчазираи Осиёи Хурд ахолй зич чойгир шудааст. Дар кисми шаркй ва чанубу шаркии мамлакат, ки масохати калонро дар бар мегирад, ахолй нихоят кам маскун шудааст. Аз микдори умумии захирахои мехнатй 42 дарсад дар кишоварзй, 40 дарсад дар хизматрасонй, 17 дарсад дар саноат кор мекунанд. Тавсифи умумии хочагй. Туркия яке аз мамлакатхои аз чихати иктисодй тараккикардаи Осиёи Ч,анубу Гарбй мебошад. Хачми умумии истехсолот 661 млрд долларро ташкил мекунад. Ин ба хар сари ахолй 9060 долларро дар бар мегирад. То Ч,анги дуюми чахон дар иктисодиёти мамлакат со­ хаи кишоварзй бартарй дошт. Баъди чанг Туркия раванди инкишоф додани саноатро пеш гирифт. Ба ин максад давлат аз маблаггузории хоричй (ИМА, РФГ, дертар собик Иттиходи Шуравй) ва сохибкорони миллиро васеъ истифода бурд. Бо иштироки инвесторхои хоричй дар сохахои саноати сабук, хурокворй, сохтмон, химия ва гайра корхонахои калони саноатй сохта шуданд. Бо ёрдами иктисодй ва техникии собик Иттиходи Шуравй заводхои металлурги, алюминй, коркарди нафт, химиявй, коркарди чуб ва гайра бунёд гардиданд. Ин чорабинихо иктисодиёти Туркияро мустахкам намуданд. Саноати кунунии Туркия бисёрсоха мебошад. Дар он аз сохаи замонавй саноати кухй инкишоф ёфтааст. Аз сарватхои энергетики ангиштсанг, ангишти сиёхтоб, нафт истехсол менамоянд. Захираи ангиштсанг 1,8 млрд, ангишти сиёхтоб 1,3 млрд тоннаро ташкил менамояд. Аз ангишти сиёхтоб брикет (аз нармаи ангишт дар зери фишори баланд тахтаангишт тайёр мекунанд) истехсол менамоянд. Нафте, ки аз каламрави мамлакат истехсол менамоянд, дар заводи нафткоркунии Батман коркард мешавад. Дигар заводхои нафткоркунй дар асоси нафти кашонида кор мекунанд. С АНОАТИ МАСНУОТВАРОР ИСТИХРОЧИ МАЪДЛН ХОЧАГИИ КИШЛОК * Шо,|П тмяурпнасы** ® иафт © -»м»ня кришпчд ® «ыишсурм» fTTifgl ^ Пит» tuiKwxttfi вв коркарди металл ®и.ммпЛур ф олктиш.Я ® вирит Ш Ш ы ^о то и тоинкй * Т Кутюр ©— «, е ™ ..« ®»*» r a K S S S S r " ' ' 1" ’ " в ,™ .™ , « — в- _____________________ ____ Расми 15. Харитаи щтисодии Туркия Аз сарватх,ои маъдани дар Туркия маъдани охан, хромит, мис, рух сурб, волфрам, сулфур ва гайра истехсол мекунанд. Аз сарватхои гайримаъданй мармар ва намаки ошй истехсол ва коркард мешаванд. Дар заминаи сузишворй ва сарватхои гидроэнергетики саноати электроэнергетики инкишоф ёфт. Дар аввал сохтмони неругоххои аловй-барк;й бартарй дошт. Баъди дар дарёхои Кизил-Ирмак, Гедиз, Ефрат сохтани истгоххои обй - баркй дар истехсоли кувваи барк истгоххои обй - баркй афзалият пайдо карданд. Х,оло истгоххои обй-баркй кисми зиёди кувваи баркро истехсол мекунанд. Саноати металлургияи сиёх аз якчанд комбинатхои металлурга ва заводхои алохида иборат мебошанд. Заводхои металлургияи ранга бештар асосан дар наздикии манбаи ашёи хом сохта шудаанд. Онхо асосан хромит, мис ва рух мегудозанд. Дар саноати мошинсозй ибтидоан корхонахои аз кисмхои алохида васлкунии мошин ва механизмхо бартарй доштанд. Аз кисмхои аз хорича оварда автомобил, трактор, мошинхои сохаи сохтмон, мошинхои сохаи кишоварзй, мухаррик, яхдон, мошинаи либосшуйй, радио, дастгоххои коркарди металл, аккумулятор, троллейбус, лампахои баркй ва гайра васл менамуданд. Баъди барпо гардонидани заминаи пуркуввати металлурга охиста-охиста ин заводхо ба истехсоли = 265 к,исм ва механизмхои махаллй бештар мувофик карда мешаванд ва заводхои комили мошинсозй бунёд мегарданд. Аз саноати маснуоти сохтмон сохаи сементистехсолкунй инкишоф ёфтааст. Саноати химия аз корхонахои истехсоли ашёхои резинй, нурй, суперфосфату азот, кислотаи сулфур, сода, хлор, дору иборат мебошанд. Саноати чубкоркунй аз якчандто фабрикаи когаз ва мебелбарорй иборат аст. Аз корхонахои оина ва шишабарорй калонтаринаш дар Стамбул вокеъ гардидааст. Туркия дорой саноати тараккикардаи сабук ва хурокворй мебошад. Дар мамлакат микдори зиёди фабрикахои хурду калони бофандагй амал мекунад. Дар ин фабрикахо матои пахтагй, мохутй, шохй, катон ва колин истехсол мекунанд. Пуст, пойафзол дар корхонахои калон ва хурд истехсол карда мешаванд. Саноати хурокворй сохахои ордкашй, канд, спирту арак, равганкашй, гушту мохикоркунй, ширкоркунй ва гайраро дар бар мегирад. Аксарияти онхо барои бозори дохилй кор мекунанд. Кишоварзй сохаи мухимми иктисодиёти Туркия мебошад. Дар ин соха хам тагйиротхои назаррас ба миён омаданд. Солхои 1945 ва 1960 ислохоти замин гузаронида шуд. Сифати коркарди замин бехтар гардида, масохати замини кишт васеъ карда шуд. Дар киштукор усулхои нави агротехники, коркарди мошинии киштзор ва гунучини хосил васеъ ба рох монда шуданд. Дар рустанипарварй кишти галладона (гандум, чав, чуворй, шолй) чойи асосиро ишгол менамояд. Аз зироатхои техникй тамоку, пахта, кукнор, чой парвариш менамоянд. Солхои охир кишти лаблабуи канд ва картошка васеъ гардид. Богу токдорй ва ситруспарварй низ тараккй кардааст. Чорводорй асосан аз гусфанд ва бузпарварй (ангорй) иборат мебошад. Як кисми махсулоти кишоварзй ба хорича бароварда мешавад. Х,оло кишоварзй кариб 20 дарсад махсулоти дохилии мамлакатро медихад. Дар тичорати берунй шарики асосии Туркия Олмон, ИМА, Русия, Италия ва Англия мебошанд. Солхои охир равобити иктисодии Туркия бо собик чумхурихои Шуравй васеъ гардида истодааст. Наклиёти Туркия рохи охан, автомобилгард, бахрй ва хавоиро дар бар мегирад. Тич;орати берунй асосан бо рохи обй ва дар баъзе холатхо бо рохи охан, мошинй ва хавой ба амал бароварда мешавад. Дарозии хати рохи охай 8500 километр, автомобилй 49615 километрро ташкил менамояд. Рохи обии дохилй такрибан 1200 километрро ташкил менамояд. Бандархои асосии бахрии Туркия Измир, Зонгулдак, Мерсин, Искандарй, Измит, Стамбул, Трабзон мебошанд. Тавассути онхо борбарорй ва борбиёрии хоричй ва кисман дохилй амалй карда мешаванд. Савол ва супориш 1. Аз руйи харита муайян намоед, ки барои чй мавкеи иктисодию географии Туркия бехамто мебошад. 2. Туркия аз захираи кадом навъхои сарватхои минералй дар чахон мавкеи мухимро ишгол менамояд? 3. Сабаби дар каламрави Туркия нобаробар маскуншавии ахолй дар чист? 4. Аз кадом давра cap карда дар Туркия саноат инкишоф ёфт? 5. Дар Туркия кадом сохахои рустанипарварй инкишоф ёфтаанд. АРАБИСТОНИ САУДИ У С ▼ Масохаташ - 2200,0 хазор км2. Ахолиаш - 26,3 млн. нафар. Пойтахташ - Ар-Риёз. Забони давлатй - арабй. Вохиди пулй - риал. Мавкеи иктисодию географй. Арабистони Саудй дар канори чанубу гарбии Осиёи Ч,анубу Еарбй вокеъ гардидааст. Вай такрибан 2/3 хиссаи нимчазираи Арабистон ва якчанд чазирахои халичи Форс ва бахрй Сурхро дар бар мегирад. К,аламрави он аз шимол бо Урдун, аз шимолу шарк бо Ирок, Кувайт, Катар, аз гарб Исроил, Миср, Судан, дар чануб бо Эритерия, Уман ва Яман хамхудуд мебошад. Аз гарб бахрй Сурх, аз шарк онро халичи Форс ихота намудааст. Тавассути онхо мамлакат ба роххои тичорати чахонй баромад дорад, ки барои бо мамлакатхои хавзаи бахрй Миёназамин, Сурх, халичи Форс ва хавзаи укёнуси Х,инд савдо намудан имконияти калон медихад. Табиат ва сарватхои табий. Кисми зиёди масохати Ара- бистони Саудиро пуштакуххо ишгол намудаанд. Онро аз ка- нори Fap6 ва чануб куххои на чандон баланд ихота кардаанд. Сатхи мамлакатро асосан биёбонхои регй фаро гирифтаанд. Дар сохили Бахри Сурх вохаи Тихома, дар сохили халичи Форс вохаи Ал-Хоса доман пахн кардаанд. Аз сарватхои зеризаминй дар Арабистони Саудй нафт, газ, маъдани охан, тило, мис, сурб, намаки ошй, гач, абрак, барит, нукра, рух ва гайра тахкик карда шудаанд. Аз хама мухимтарини онхо нафт ва газ мебошанд. Иклим дар шимоли мамлакат субтропикй ва дар чануби он тропикй мебошад. Тобистон гарму хушк, зимистон мулойим аст. Дар шимол баъзан зимистон то -11 дарача хунук мешавад. Боришот дар кисми зиёди мамлакат аз 100 мм кам буда, дар минтакаи куххо ба 400 мм мерасад. Аз сабаби кам будани боришот дар ин чо дарёхои доимй дида намешаванд. Бинобар он обхои зеризаминй барои нушокй ва обёрй васеъ истифода бурда мешаванд. Баъзан обро аз чукурии 120-190 метр мекашанд. Дар пушткуххо набототи биёбонй ва нимбиёбонй, дар куххо беша ва буттазорхо пахн гардидаанд. Ахолй. Арабистони Саудй мамлакати нисбатан камахолй мебошад. Зичии ахолй ба хисоби миёна 12 нафарро ташкил менамояд. Кисми зиёди ахолй дар вохахои сохили бахри Сурх, халичи Форс ва нохияи марказии мамлакат зиндагй мекунад. Дар биёбони Руб-эл-Халй ахолии доимй дида намешавад. Бештар аз 82 дарсад ахолиро арабхо ташкил мекунанд. Бокимондаи ахолиро туркхо, эронихо, покистонихо, хиндухо ва америкоихою аврупоихо ташкил менамоянд. Кисми зиёди ахолй бесавод мебошад. Фарзандони оилахои дороро барои маълумотгирй ба хорича мефиристанд. Аксарияти ахолй дини ислом (мазхаби вахобия)-ро парастиш мекунанд. Дар каламрави Арабистони Саудй марказхои мукаддаси ислом - шахрхои Макка ва Мадина вокеъ гардидаанд, ки хар сол миллионхо мусулмонон ба зиёрат меоянд. Тавсифи умумии хочагй. Арабистони Саудй мамлакати кишоварзй ва ба саноат руоварда мебошад. Дар кишоварзй муносибатхои феодалй, бокимондахои кабилавй бо муно­ сибатхои сармоядории истехсолот бо хам омехта гаштаанд. Кисми асосии замин ва манбаъхои об дар дасти феодалхо мебошад. Дехконон замину обро бо шартхои вазнин ичора мегиранд. Шакли асосии он чоряккорй мебошад, ки баъзан аз 4/5 хиссаи хосили зироатро заминдор мегирад. Баъди солхои 60- Расми 16. Харитаи ицтисодии Арабистони Сауди ум барои инкишоф додани заминдорй ва баланд бардоштани махсулотнокии он давлат бо иштироки ширкатхои хоричй дар дарёхои Зизан, Вади-Ч,изан иншоотхои обёрикунанда сохт. Нохияхои асосии зироаткорй вохахои Эл-Катиф, Эл-Хаса, Эл- Асира, Мадина, Тоиф, Фотимй, Кайл, Арид, Судейр мебошанд. Такрибан дар 63 дарсади замини корам галладонагихо кишт менамоянд. Аз галладона бештар гандум, арзан, чав, чуворй, сорго, шолй мекоранд. Дар заминхои обй инчунин сабзавот ва зироатхои полезй кишт менамоянд. Дар нишебихои Эл- Асира кахва ва дар доманаи он пахта парвариш мекунанд. Дар нохияхои обёришаванда богу токдорй низ тараккй кардааст. Дар ин чо чормагзи финикй, лимон, афлесун, бодом, анор, ангур, банан парвариш менамоянд. Чорводорй тамоили бодиянишинй ва нимбодиянишинй дорад. Нохияхои чорводорй Эл-Хаса, Асира, Шаммар, Эл- Косим ба хисоб мераванд. Дар ин нохияхо уштур, гусфанд, буз ва чорвои калони шохдор парвариш мекунанд. Кишоварзй 10 дарсади даромади миллиро медихад. Саноат сохаи ру ба инкишофи иктисодиёти мамлакат ба хисоб меравад. Аз хама сохаи инкишофёфтаи он саноати кухй, аз чумла истихрочи нафт (40 дарсади махсулоти умумии дохилиро медиханд) ва газ мебошад. Дар Арабистони Саудй 80 кони нафту газдиханда мавчуданд. Дар онхо 1000 чойхои нафту газдиханда амал мекунанд. Соли 2010 истехсоли нафт 269 дар мамлакат кариб 510 млн тоннаро ташкил намуд. Микдори асосии нафт аз 8 кон истехсол карда мешавад. Калонтарини онхо кони Говар мебошад. Аз он 50 дарсади нафти мамлакат истех,сол карда мешавад. Калонтарин заводи нафткоркунй дар Рас-Таннур ва Ч,идда вокеъ гардидааст. Дар заминаи коркарди нафт ва газ саноати нафту химиявй ташаккул ёфта истодааст. Холо дар мамлакат заводи истехсоли нурихои азотй, истехсоли пластмас ва гайра амал мекунанд. Fайр аз нафту газ, ки аз хавзаи халичи Форс истехсол мекунанд, инчунин аз каламрави мамлакат тило, нукра, барит, гач, намак, мис ва дигар намуди ашёи хоми саноати маснуоти сохтмонро истихроч менамоянд. Хусусан истехсоли семент, хишт ва шиша инкишоф ёфтааст. Дар Ч,идда заводи истехсоли пулод ва прокат кор мекунад. Дар ин завод дар заминаи маъдани охани махаллй истехсоли чуян ва пулод ба рох монда шудааст. Дар шахри Ч,идда киштй ва завракхои хурд истехсол карда мешаванд. Мошинсозй суст тараккй кардааст. Ин соха асосан аз корхонахои таъмири заводхои нафткоркунй, таъмири рохи охан, автомобил, сеххои рехтагарй иборат мебошад. Кувваи барк дар неругоххои хурди аловй истехсол карда мешавад. Аз корхонахои саноати хурокворй дар Мадина, Куфуф заводи коркарди нахл (палмаи финикй), дар Макка заводи равганкашй кор мекунанд. Саноати сабукро асосан корхонахои хурди хунармандй ва косибй ташкил мекунанд, ки дар шахр ва дехахои мамлакат васеъ пахн гаштаанд. Хачми истехсоли умумии махсулоти дохилй 384 млрд (ба хар сари ахолй 16620) долларро ташкил мекунад. Даромади асосиро мамлакат аз хисоби содироти нафт ба даст меорад. Холо зиёда аз 90 дарсади даромади умумии содироти Арабистони Саудй ба фуруши нафт рост меояд. Мухимтарин шарикони тичорати берунаи Арабистони Саудй ИМА, Чопон, Англия, Олмон, Фаронса мебошанд. Наклиёти Арабистони Саудй аз рохи охан, автомобилй, кубурй, хавой ва бахрй иборат аст. Калонтарин рохи охан рохи Хичоз мебошад, ки каламрави Арабистони Саудиро бо Сурия ва Урдун пайваст менамояд. Баъди Ч,анги дуюми чахон рохи охани нав сохта шуд, ки Эл-Риядро бо Даммам пайваст намуд. Эл-Риядро роххои автомобилй бо хама мавзеъхои нафтистехсолкунанда пайваст менамояд. Рохи автомобилии Дахран кад-кади сохили халичи Форс сохта шудааст, ки то Кувайт ва Ирок давом мекунад. Аз конхои нафтистехсолкунандаи сохили халичи Форс то бандарй Саида (Ливан) кубури нафткашонй ва мутавазеъ бар он рох,и сангфарш сохта шудааст. Дар мамлакат зиёда аз 14 аэропорт сохта шудаанд. Фурудгохдои аълодарачаи калон дар Ар-Риёз, Ч,идда ва Дахран вокеъ гардидаанд. Бандархои калони мамлакат Ч,вдда, Янбо, Эл-Вачх, Даммам ва Рас- Таннур, Жуайма мебошанд. Дарозии хати рохи охан 1390, автомобилй 50 хазор километрро ташкил менамояд. Тавассути терминхои бандарй Рас-Таннура дар як руз 5, Жуайма 3 ва Янбо 3 млн баррел нафт ба хорича бароварда мешавад. Холо кариб 50 дарсад нафти мамлакат ба бозори Осиё бароварда мешавад. Савол ва супориш 1|. Аз руйи харита мавкеи иктисодию географии Арабистони Саудиро бо мавкеи иктисодию географии Эрон мукоиса кунед. 2. Каламрави Арабистони Саудй дар кадом минтакахои иклимй вокеъ гардидааст? 3. Кадом сарватхои табиии Арабистони Саудй ахаммияти чахонй доранд? 4. Кадом сохахои саноат дар Арабистони Саудй бештар инкишоф ёфтаанд? 3. Заминдории Арабистони Саудй аз кадом сохахо иборат аст? Ф А С Л И IV а в с т р а л и я в а а ф р и к ;о ИТТИФОКИ АВСТРАЛИЯ Масохаташ - 7,7 млн км2. Ахолиаш - 22,0 млн. нафар. Пойтахташ - Канберра. Забони давлатй - англисй. Вохиди пулй - доллари австралигй. Австралия ба кадом иттиходи щтисодии цах,онй дохил аст? Табиати Австралия бо кадом хусусияти худ фарк, менамояд? Кадом омилх,о сабаби таращиёти баланди щтисодии Австралия гардиданд? Мавкеи иктисодию географй. Давлатй Австралия сархдди хушкй надошта, ягона мамлакати чахон аст, ки материки том - Австралияро ишгол кардааст. Faftp аз ин, ба хдйати Иттифоки Австралия чазираи Тасмания ва як катор чазирахои хурд дохил мешаванд. Айни замон Австралия аз чихати масохат ва пешрафти иктисодиёт ба катори давлатхои мутараккии чахон дохил мегардад. Ин материки чанубй хануз дар аввал и асри XVII аз тарафи голландихо (В. Янсзон) кашф шуда буд, вале азхудкунии онро дар охири асри XVIII англисхо o f o 3 намуданд. Ч,удоии Австралия аз дигар китъаю мамолики чахон ва дурии он аз роххои асосии бахрй чанд мудцате инкишофи иктисодии онро боз медошт. Накдиёти хозираи бахрй ва хавопаймохои хозира онро ба дигар китъахои олам наздик мекунанд. Австралия мамлакати сохибихтиёру мустакил мебошад. Азбаски он ба узви Иттиходи Миллатхо бо сарварии Англия дохил аст, бинобар ин, ба таври расмй рохбарии мамлакатро маликаи Британия ба ухда дорад. Австралия - давлатй фе- деративй буда, аз шаш иёлат иборат аст. Шароиту захирахои табий. Кисми зиёди сатхи Австралия хамвор буда, 95 дарсад масохати он аз сатхи бахр то 600 м баланд аст. Аз 2/5 хиссаи масохати онро биёбон ишгол намудааст ва аз хисоби хушкии икдим пайихам ходисахои хушксолй, хокбод, сухтори чангал ба амал меояд. Заминхои серхосили кишвар дар кисмати минтакаи дашти Австралия вокеъ гаштаанд. Австралия аз канданихои фоиданок хеле бой аст. Дар ин чо аз 1/3 хиссаи захираи боксити чахонй чойгир шудааст. Австралия инчунин бо конхои ангишт, маъдани металлхои ранга, мис ва тило машхур аст. Солхои охир дар ин чо захирахои дорой ахаммияти чахонии маъдани аълосифати охан, мис, никел, уран, нафту гази табий (иёлати Квинсленд ва сохили бахр) ва гайра кашф шудаанд. Ахолй. Шумораи ахолии Австралия ба 22 млн нафар ме- расад, вале ахолии мукимии он (аборигенхо) хамагй 250 хазор (1,5 дарсад)-ро ташкил медихад. Аксари ахолии мамлакат зери таъсири мухочиршавии (иммигратсия) оммавй ташаккул ёфта­ аст. Зиёд будани шахсони аслу насабашон аз Англия боиси якхела шудани хайати нажодии ахолии кишвар гардид: 97 дарсади онро англо-австралиягихо ташкил медиханд. Аз 2/3 кисми аборигенхои Австралия дар минтакахои иклими хушк (Квинсленд, Гарбии Австралия ва гайра) зиндагй мекунанд ва сол аз сол камшавии шумораи онхо ба назар мерасад. Зичии миёнаи ахолй хеле кам (дар як километри мураббаъ 2 нафар) ва он дар худуди мамлакат нихоят нобаробар аст. Дар нохияхои дохилии биёбонй зичии миёнаи ахолй дар 4-5 километри мураббаъ аз як кас зиёд нест. Аз ин хисоб дар бисёр кисмати мамлакат мактаббачахоро (аз сабаби дурии рох) ба воситаи радио таълим медиханд. Австралия бо дарачаи баланди урбанизатсия фарк мекунад. Микдори ахолии шахр ба 86 дарсад мерасад, ки аз хисоби таносуби ахолии шахр дар чахон чойи аввалро мегирад. Шахрхои калон бештар дар сохили укёнус чой гирифтаанд ва дар шакли меъмории симои шахрсозй таъсири Англия мушохида мешавад. Хатто бисёр махаллахои истикоматию хиёбон ва гулбогхо бо хоси англисй бунёд гардидаанд. Барои ахолии дехот аксар шакли зиндагии парокандаи фермерй хос аст. Хочагй. Аз руйи бисёр нишондихандахои иктисодй Австра­ лия дар катори давлатхои мутараккй меистад. Кадом омилхо сабаби пешрафти иктисодии ин мамлакат гардидаанд? Якум, кабл аз хама сари вакт аз зери итоати мустамликадорй баромадан ва ба давлати ягона муттахид намудани кисмхои парокандаи мамлакат. Дуюм, фаровонии заминхои хосилхез дар нисбати хеле кам будани шумораи ахолй. Сеюм, захирахои фаровон ва гуногунии канданихои фои­ данок. Чорум, хавасмандкунии мухочирон, инкишофи техника ба хотири нарасидани кувваи корй. Панчум, ба тарики хеле зиёд ворид гардидани капитали хоричй, ки он ба тараккиёти иктисодии кишвар мусоидат намуд. Холо хам хаёти иктисодию сиёсии Австралия ба капитали хоричй, пеш аз хама ба Англия ва ИМА сахт вобаста мебошад. Солхои охир афзун гардидани капитали Ч,опон ва Олмон ба назар мерасад. Таркиби сохавии иктисодиёти Австралия умуман ба иктисодиёти мамлакатхои мутараккй монанд аст. Вале сохахои саноати ашёи хом дар таркиби саноат бартарй дорад. Сохаи саноати ашёи хом дар сатхи тахассуси таксимоти байналмилалии мехнати мамлакат низ макоми баландро сохиб аст. Ба ин пеш аз хама сохаи саноати маъдани кухиро ном бурдан мумкин аст. Аз чихати истихрочи ангишт, маъдани охан, боксит, тило ва алмос Австралия ба катори давлатхои пешкадами дунё дохил мегардад. Аз ин чо ба микдори хеле зиёд ба давлатхои Осиё ва Аврупо маъдани охан, боксит ва ангишт содир карда мешавад. Баъди Ч,анги дуюми чахон дар мамлакат сохаи мошинсозй низ инкишоф ёфт. Тараккиёти автомобилсозй, трактору локомотив, дастгоху тачхизотхои техникй, радиоэлектроника ва гайра назаррас аст. Мошинсозй дар шахру марказхои асосии мамлакат - Сидней, Мелбурн, Аделаида, Брисбен тараккй ёфтааст. Расми 17. Харитаи щтисодии Австралия Сохаи кишоварзй ва истехсоли махсулоти он баъди сохаи саноати маъдани кухй дар тахассуси содиротии мамлакат чойи мухимро ишгол мекунад. Австралия аз чихати саршумори гусфанд (115 млн ва ё ба сари ахолй 7 cap) ва истехсоли пашм (аз 1/3 истехсоли чахонй) дар дунё чойи аввалро сохиб аст. Аз чихати истехсоли галла, гушт, канд, мева ва шароб низ мамлакат яке аз чойхои мухимро дар микёси чахонй ишгол мекунад. Гусфандпарварй вобаста ба шароитхои мусоиди табий дар чарогоххои фаррох инкишоф меёбад. Фермахои гусфандпарварии нохияхои дохилии мамлакат номи истгоххои гусфандпарвариро (шипстешн) гирифтаанд. Иклими гарми Австралия имконияти калони парвариши зироатхои тропикй ва субтропикиро низ мухайё сохтааст. 274 Тафовутхои дохилй. Солх,ои тулонй зери таъсири сохти мустамликадорй будан ва шароитхои нихоят гуногуни табиию иклимй боиси дар худуди мамлакат таъсис ёфтани сохахои хархелаи хочагидорй ва чойгиршавии куввахои истехсолй гардидааст. Аз ин хотир дар Австралия чунин нохияхои тахассуси хархела ба назар мерасанд: 1) нохияхои пеш азхудшуда ва айни замон ба дарачаи баланд инкишофёфта; 2) нохияхои нав азхудшуда; 3) нохияхои ба дарачаи кофй азхуднашуда. Нохияи иктисодии пеш азхудшуда ва холо тараккиёфтаи Австралия кисмати Чднубу Шаркй буда, он иёлатхои Уэлси Нави Чанубй, Виктория ва кисматхои чанубу шаркии Чануби Австралияро дар бар мегирад. Нохияи мазкур хамагй 20 дарсад масохати мамлакатро дар бар гирад хам 70 дарсад ахолй ва кисми зиёди истехсолоти саноату кишоварзй дар ин минтака чойгиранд. Дар ин чо шахрхои калонтарини мамлакат: Сидней (маркази маъмурии иёлати Уэлси Нави Чднубй), Мелбурн (маркази маъмурии иёлати Виктория) ва Канберра, ки вазифаи пойтахтро ба ухда дорад, чойгир шудаанд. Аз нохияхои бокимондаи Австралия бештар кисмати шимолу шаркй, чанубй ва сохили чанубу гарбй бештар аз худ шудаанд, дар холе, ки кисматхои дохилй ва нохияхои шимолии он нисбатан камахолй ва аксар беахолианд. Дар чунин нохияхо ба тарики пароканда чо-чо корхонахои саноати маъдани кухй ва дар дашту биёбонхои васеъ бошад, сохаи гусфандпарварй тараккй ёфтааст. Дар Австралия тамоми навъи накдиёт инкишоф ёфтааст, вале наклиёти бахрй ва хавой дар ривочи равобити берунии мамлакат ахаммияти бузург доранд. Савол ва супориш 1. Аз чихати иктисодй Австралияро ба катори кадом давлатхо дохил мекунанд? 2. Бо кадом навъи маъданхо Австралия дар дунё шухрат дорад? 3. Дар харитаи контурй конхои калонтарини маъдани охан, боксит, мис, ангишт ва нафту газро тасвир намоед. 4. Аз чй сабаб дар Австралия дарачаи баланди урбанизатсия ба назар мерасад? 5. Омилхои мухимтарини пешрафти иктисодиёти Австралияро номбар кунед. 6. Дар харитаи иктисодй марказхои асосии саноатиро нишон дихед ва дар харитаи контурй тасвир намоед. 7. Кадом сохахои кишоварзй тахассуси асосии мамлакатро муайян мекунанд? 8. Аз руйи харита ва атлас дар харитаи контурй нохияхои мухимтарини кишоварзию саноатии Австралияро тасвир кунед. Худатонро санчед 1. Кадом омилхо сабаби асосии пешрафти иктисодиёти Австралия гардиданд? 2. Сабаб дар чист, ки хайати нажодии ахолии мамлакатро аксар англо-австралиягихо ташкил медиханд? 3. Барои чй шахру марказхои калони саноатии Австралия дар кисмати шаркии он чойгир шудаанд? 4. Сабаби бартарй доштани капитали хоричй дар иктисодиёти Австралия дар чист? Аз нигохи шумо Оё Австралия барои дар дохили кишвар васеъ ба рох мондани коркарди ашёи хоми саноати маъдан имкон дорад? Ба фикри шумо роххои баробар намудани тафо- вутхои дохилй дар мамлакат вучуд доранд? АФРИКО Аз чй сабаб давлатхои ру ба таращии Афрщ о аз цщати щтисодй цафомондатарин мебошанд? Кадом омилхо ба кафомонии ин мамлакатро сабаб шудааст? Дар байни давлатхои Афрщ о кадоме аз ощ о ба тацсимоти байналмилалии мехнат бештар чалб карда шудаанд? Африко аз 1/5 хиссаи сатхи хушкии кураи Заминро ишгол менамояд. ХУДУДИ он аз шимол ба чануб 8 хазор километр ва аз гарб ба шарк ба масофаи 7,5 хазор километр кашол ёфтааст. Ахолии Африко ба 840 млн нафар мерасад. Чун дигар китъаю материки дунё, мувофики хафриётхои бостонй дар ин чо низ тамаддуни кадим вучуд дошту ба инкишофи чамъияти инсонй хиссаи худро гузоштааст. Вале дар сайёраи мо ягон китъае дучор намеояд, ки мисли Африко аз зулму истибдоди мустамликадорон ва гуломкунию гуломфурушй мусибат дида бошад. Дар аввали асри XX тамоми Африко ба материки мус- тамликавй табдил ёфт, ки он минбаъд асоси кафомонии сохахои иктисодии мамлакатхои он гардид. Чанде пеш харитаи сиёсии Африкоро рангхои гуногуни сохти мустамликадории Англия, Фаронса, Белгия, Португалия, Испания ва Италия чило медод. Соли 1990 охирин мустамлика дар китъаи Африко - Намибия истиклолият ба даст овард. Х,оло дар харитаи сиёсии Африко 55 мамлакат вучуд дорад. Faftp аз Чумхурии Африкои Чанубй хамаи давлатхои дигари ин китъаро ба мамлакатхои ру ба инкишоф дохил мекунанд. Африко аз чихати саводнокй дар чахон чойи охиринро гирифта, фавти кудакон аз хама болост. Ин ягона китъаест, ки хисоби миёнаи дарозумрй аз хадди имкон паст аст. Баъди истиклолият мамлакатхои Африко оид ба бархам додани кафомонй якчанд кадамхои устувор ба пеш гузоштанд. Пеш аз хама, назорат аз болои захирахои табий, гузаронидани ислохот дар сохаи кишоварзй, тайёр намудани мутахассисони махаллй, бунёди корхонахои саноатй ва гайра. Вале пешрафти иктисодии ин давлатхо ба чалб намудани капитали хоричй ниёз дорад. Баъди истиклолият зери таъсири окибатхои мустамликадорй бахсу мунозирахои сархадй байни давлатхои Африко гох- гох руй медиханд. Мунокишахои чиддй оид ба ин масъала байни Х,абашистон, Сомалй, Марокашу Сахараи Еарбй, Чаду Ливия ва гайра вучуд доранд. Барои мустахкамию ягонагй ва муносибатхои неки хамсоягию сиёсй Ташкилоти Ягонагии Африко таъсис гардид. Соли 1963 ташкил оти мазкур дар Аддис- Абеба эълон шуд ва холо ба хайати он 51 мамлакати Африко шомил мебошанд. Шароит ва сарватхои табий. Инкишофи сохахои мухимми хочагидорй пеш аз хама ба шароитхои табий зич алокаманд аст. Масалан, дар Африкои Шимолй пастихои наздисохилй, ин­ чунин водии дарёи Нил барои парвариши чорво ва зироаткорй хеле мувофиканд. Шароитхои табий дар кухсори Хабашистон ва суфакухи Африкои Шаркй хам барои чорводорй ва хам зироаткорй мусоид мебошанд. Дар мамлакатхои Африкои Еарбй ва Марказй бошад (гайри заминхои биёбонй), хамворихо барои кишт, бунёди системахои обёрй ва сохтмонй роххои наклиётй хеле зиёданд. Дар айни замон танхо аз 1/10 кисми масовдти Африко барои зироаткорй истифода мешаваду халос. Давлатхои Африко дар якчанд минтакаи иклимй чой гирифтаанд, ки он ба сохаи кишоварзй таъсири назаррас дорад. Иклими бахримиёназаминй барои парвариши зироатхои ситрусй, дарахтони зайтун, ток ва галладона мувофик аст. Ин навъи икдим дар Африкои Шимолй хукмфармост. Дар ин чо харорати тобистонй нисбат ба Аврупои Ч,анубй баланд буда, вай сабаби бармахал пухтани меваю сабзавот мегардад ва ин чихат ахаммияти содиротй (содирй)-и онхоро зиёд мекунад. Вобаста ба хушкии икдим сохтмони иншоотхои обёрй ахаммияти калон пайдо кардааст. Дар минтакаи биёбонии тропикй (Сахрои Кабир) зиро­ аткорй танхо дар вохахо ва заминхои обёришаванда имконпазир аст. Иклими Африкои Шаркй нисбати кисми Гарбии он камбориш аст, аз ин хотир дар ин мавзеъ парвариши зироат­ хои ба хушкй тобовар инкишоф ёфтааст. Дар нохияхои назди- сохилии шимоли гарбии Африко заминхои хосилхез доман пахн кардаанд. Вале чараёни тагйирёбии боду хаво ва боронхои сел боиси шусташавию дигаргуншавии кабати хок ва кам шудани хосилхезии он мегардад. Африко аз маъданхо нихоят бой аст. Аз руйи захирахои маъдани марганетс, хромит, боксит, тило, платина, кобалт, алмос ва фосфорит дар байни дигар китъахо чойи аввалро мегирад. Конхои калонтарини маъдани охан дар кисми Гарбй, Шимолй ва экваториалй (Либерия, Мавритания, Гвинея, Габон), маъдани марганетс ва уран дар Габон, Нигер; боксит дар Гвинея, Камерун; маъдани мис дар Зоир, Замбия чойгир шудаанд. Солхои охир як катор конхои бузурги нафту газ дар кисмати Шимолй ва Гарбии Африко (Ливия, Алчазоир, Нигерия) низ кашф карда шуд. Аз хама мамлакати бойтарини маъданхо дар ин китъа Ч,умхурии Африкои Ч,анубй мебошад. Гайри нафту газ ва боксит тамоми дигар навъи маъданхо мавчуд аст. Хусусан захирахои тилою платина ва алмоси он шухрати чахонй доранд. Захирахои замини Африко хеле зиёданд. Ба хар сари ахолй дар ин чо замини кишт нисбати чанубу шаркии Осиё ва Амрикои Лотинй бештар аст. Айни замон дар Африко аз 1/5 кисми замини барои кишоварзй мувофикро истифода мекунанду халос. Аз тарафи дигар шусташавй (эрозия)-и замин микёси хеле зиёди китъаи мазкурро ишгол намудааст. Китъаи Африко дорой захирах,ои бузурги об мебошад. Вале ин захирахо дар худуди китъа нобаробар таксим шудаанд. Еайр аз дарёи Нил дигар дарёхои бузургтарини он - Конго, Нигер, Замбези ва гайра аз вилоятхои минтакаи намноки тропикй чорй мегарданд. Дар ин материки гармтарини дунё, ки кисми зиёди масохаташ ба обёрии сунъй мухточ аст, танхо 3-4 дарсади он обёрй мешаваду халос. Захирахои чангал сарвати бузургеро ташкил медиханд. Аз чихати масохати бешазор Африко баъди Амрикои Лотинй ва Русия дар чойи сеюм меистад. Бешахои тропикй аз 1/10 кисми майдони китъаро дар бар мегиранд. Хелхои пуркимати дарахтон (дарахти сурх, абнус, гулобй ва гайра) аксар барои содирот ба дигар давлатхо ва коркарди чуб бошад, дар дохили мамлакатхои алохида (Габон, Зоир, Конго) сохаи мухимми саноатй ба шумор меравад. Дар натичаи исрофкорона нобуд кардани бешазор хавфи аз байн рафтани навъи дарахтони киматбахо ба вучуд омадааст. Ахолй. Баъди истиклолият афзоиши табиии ахолй дар Африко якбора зиёд шуд. Сабаби ин бехтар шудани хизмат- расонии тиббй ва хеле кам шудани фавт дар холати бокй мондани тавлиди зиёд мебошад. Дар натича ахолии Африко дар солхои баъди Чанги дуюми чахонй то алхол бештар аз се маротиба афзуд. Таносуби чавонон дар аксарияти мамлакатхо 40-50 дарсадро ташкил медихад, хол он ки хиссаи калонсолон хеле кам аст. Тараккиёти сусти иктисодй ва микёси таносуби баланди афзоиши ахолй як катор масъалахои мураккаби ба чойи кор ва бо хурок таъмин намудани ахолиро ба миён овардааст. Мушкилихои зиёде дар сохаи тандурустй ва маориф вучуд доранд. Холо бештар аз нисфи ахолии калонсоли Африко маълумот надорад. Сол то сол дар баробари дигар касалихо хавфи пахн гардидани НМБО (СПИД) хеле чиддй гардидааст. Мамлакатхои аз чихати шумораи ахолй хеле калон Нигерия, Миср, Хабашистон ва Зоир ба хисоб мераванд. Ахолии мамлакатхои Африко дорой хайати хеле мураккаби этникй мебошад. Мувофики маълумоти олимони сохаи этно­ графия дар ин китъа то 500 ва аз ин хам бештар гуруххои этникй мавчуданд. Калонтарини ин гурух арабхо дар Африкои Шимолй; хауса, йоруба, фулбе, ибо дар Африкои Гарбй; амхара дар Хдбашистон ва гайра мебошанд. Вале дар хар як мамлакат (хусусан дар Африкои Тропикй) халкиятхои калоне хастанд, ки забони онхо ба аксарияти ахолй фахмост ва як навъ «забони муомила» гардидааст. Дар мамлакатх,ои Африкои Марказй, Шаркй ва Ч д н у б й забонхои бо хамдигар наздик пахн шудаанд, ки ба забони оилаи банту мансубанд. Яке аз калонтарин забонхои банту суахили алифбои худро дорад ва хамчун забони давлатй дар Танзания, Кения ва Уганда эътироф шудааст. Холо дар аксарияти давлатхои Африко каробат ва омезиши гуруххои этникй, ташаккули халкиятхо ва миллатхо чараён дорад. Дар Африко хануз анъанаи ахди кабилавй (трайбализм) пурзур аст, ки дар асоси он шахсоне, ки мансабхои баланди маъмуриро ишгол мекунанд, вазифахои гуногунро бештар ба хамкабилахои худ медиханд. Мисли китъаи Осиё дар Африко низ ба таври зиёд ихти- лофхои этникй (бехтараш этнополитикй) руй медиханд. Чанг- хои этникию кабилавй дар Судан, Кения, Чумхурии Демок­ ратии Конго (Зоир), Нигерия, Чад, Ангола, Руанда, Либерия аксар характери геносидро пайдо мекунад. Масалан, соли 1994 ихтилоф байни кабилахои тутсй ва хуту дар Руанда боиси задухурди шиддатнок шуд. Дар натича як млн кас нобуд гардида, 2 млн гуреза дар дохили мамлакат ва зиёда аз 2 млн гуреза кишварро тарк намуданд. Зичии миёнаи ахолии Африко дар 1 километри мураббаъ 30 нафар аст, ки ин якчанд маротиба нисбат ба Аврупо ва Осиё кам мебошад. Мамлакатхое, ки кисми масохати онхоро биёбони Сахрои Кабир ё бешахои сернами экваторй ишгол кардаанд, аксар беодам мебошанд. Канори бахру укёнусхо одатан зич холианд, ки дар он чо шахру бандар ва корхонахои саноатй чамъ омадаанд. Аксари ахолй дар водии дарёхо низ маскан гирифтаанд, ки бештар ба кишоварзй ва тичорат шугл доранд. Аз ин хисоб зичии ахолй дар водии дарёи Нил ба 1700 нафар. вале дар кисмати биёбон 1 нафарро дар 1 километри мураббаъ ташкил медихад. Дар Африко ахолии дехот бартарй дорад. Х,оло ахолии дехот аз 2/3 хиссаи ахолии китъаро дар бар мегирад. Дар вактхои охир суръати урбанизатсия нисбатан баланд шуд. Ахолии баъзе шахрхо дар хар дахсола то ду баробар афзуда истодааст. Зиёдшавии ахолии шахр бештар аз хисоби ахолии дехот, ки воситаи зиндагй надоранд, ба амал меояд. Масалан, соли 1950 шахри Лагос (пойтахти Нигерия) хамагй 300 хазор ахолй дошт ва холо ба 12,5 млн расидааст. Вазъи демографй дар китъаи Африко як катор масъалахои мураккаби нарасидани хурокворй ва ичтимоию экологиро ба миён овардааст. Хочагй. Баъди ба даст овардани истикдолият мамлакатх,ои Африко кушиши бартараф намудани кафомонии чандинасраро доранд. Дар ин давра милликунонии захирахои табий, гуза- ронидани ислохоти аграрй, банакшагирии иктисодиёт, тайёр намудани мутахассисони миллй ахаммияти калон дошт. Ин гуна чорабинихо барои пешрафти сохахои хочагй такон доданд. Дар таркиби сохавй хиссаи саноат ва сохахои гайриистехсолй зиёд гардид. Бо вучуди ин дар аксарияти мамлакатхои ин китъа таркиби хочагидории сохти мустамликадорй бокй мондааст. Хусусиятхои фарккунандаи он чунинанд: - дарачаи пасти хосилнокии сохаи кишоварзй ва фуруши махсулот; - инкишофи сусти коркарди махсулоти саноат; - таназзулёбии сохахои накдиёт; - монеагй нисбат ба инкишофи сохахои гайриистехсолй, пеш аз хама савдо ва хизмати маишй. Барои тарзи хочагидории сохти мустамликавй инкишофи яктарафаи иктисодиёт хос аст. Ин дар навбати худ ба бартарии як навъи махсулот (дар шакли ашёи хом ва ё молхои истеъмолй) барои содирот муайян карда мешавад. Чунин тарзи тахассуси иктисодиро монокултура меноманд. Хочагии кишоварзй асосй иктисодиёти Африкоро ташкил медихад. Дар баъзе мамлакатхои ин китъа (Чад, Мали, Руанда ва Чумхурии Африкои Марказй) зиёда аз 90 дарсади ахолй ба сохаи кишоварзй банд мебошанд. Инкишофи ин сохаи иктисодй аксар ба як катор омилхои номунтазам ва ноустувори пасткунандаи хосилнокии зироат, махсулнокии чорво ва гайра дучор меояд. Дар як кисми мамлакатхои Африкои Шаркй ва Марказй заминдории авлоду кабилавй бокй мондааст, ки дар ин хол аз як порча замин тамоми кабила истифода мебаранд. Дар баъзе мамлакатхо замини мулкдорони хоричй кисман ба ихтиёри давлат ва кооперативхою дехконони майдахочагй гузаштааст. Зироаткорй сохаи асосии кишоварзии мамлакатхои Африко ба шумор рафта, ба хиссаи он аз 65 то 80 дарсад истехсоли умумии махсулот рост меояд. Ин соха аз офатхои табий - хушксолй, обхезй, сел, хучуми малах ва таъсири боду шусташавии замин зарари калон мебинад. Барои аксарияти давлатхои Африко ду чихати зироаткорй - истеъмолй ва содиротй хос мебошад. Айни замон зироатхои истеъмолй, хусусан майдони кишти галладона васеъ мешавад. Ба ин сохтмони якчанд иншоотхои обёрй дар мамлакатхои иклимаш хушк мадад мерасонад. Зироатхои содиротй манбаи асосии даромад ва ворид гардидани арзи хоричй буда, ба зиёд намудани хосилнокии онхо манфиатдор мебошанд. Вале ин холат боиси тараккй додани зироати монокултурй гардидааст. Масалан, дар Сенегал зироаткорй асосан аз хисоби арахис, Хдбашистон кахва ва Гана какао мебошад. Зироатхои содиротшавандаро дар плантатсияхои калон ва хам дар хочагихои хурди дехконй парвариш мекунанд. Микёси парвариши зироатхои истеъмолй ва содиротй ба шароитхои табий зич алокаманд аст. Дар Африкои Шимолй меваи дарахтони ситрусй ва зайтун, сабзавот, мева ва пахта ахаммияти содиротй доранд. Дар вохахои Сахрои Кабир дар баробари парвариши хурмо, инчунин ба таври васеъ зироатхои галладона (чав, гандум, чуворимакка) мекоранд. Дар кисмати Гарбй, Марказй ва Шаркии Африко ба пар­ вариши зироатхои ба хорича содиршаванда - какао, арахис, нахли равгандор, кахва ва гайра машгул мебошанд. Дар бобати чамъоварии чахонии какао махсусан Гана ва Нигерия бартарй доранд. Нигерия ва Зоир бошанд, давлатхои асосии ба бозори чахонй равгани нахл мебаровардагианд. Чорводорй дар китъаи Африко хусусияти экстенсивй до­ рад. Гарчанде аз чихати саршумори чорво Африко дар дунё яке аз чойхои аввалро ишгол менамояд, бо вучуди он, имконият надорад, ки ахолиро бо махсулоти гушту шир таъмин намояд. Чорводорй нихоят каммахсул аст. Дар мисоли Хдбашистон дидан мумкин аст, ки аз чихати саршумори чорво ба хар сари ахолй ба Австралия ва Мугулистон наздик аст, вале чорвои он каммахсул ва аксари саршумори чорво ба касалихои гуногун гирифторанд. Ба сохаи чорводорй дар нохияи бешахои тропикй магаси сесе зарари зиёди иктисодй меоварад. Ин магас ангезандаи «касалии хоб» буда, соле миллионхо саршумори чорворо нобуд месозад. Дар кисмати Африкои Шимолй (Судан ва Марокаш) сохаи гусфандпарварй тараккй ёфтааст. Сол­ хои охир дар як катор давлатхои Африко фермахои хусусии хозиразамон пайдо шудаанд, ки ба нишондихандахои баланди истехсолй ноил гаштаанд. Умуман сохаи кишоварзии Африко аксар ба олотхои кух- наи бобой такя дорад. Ин яке аз сабабхои камхосилии зироат ва каммахсулии сохаи чорводорй мебошад. Ба замми ин сохаи 282 обёрй ба талабот чдвоб намедихдц, дол он ки 40 дарсад заминхои Африко хамеша гирифтори хушксолй мегарданд. Саноат. Дар байни сохахои саноатй сохаи истихрочи маъ­ дани кухй тахассуси асосии онро муайян менамояд. Ин соха дар таксимоти географии мехнати чахонй низ чойи Африкоро нишон медихад. ХИССАИ АФРИКО ДАР ИСТЕХСОЛИ ЧАХОН ИИ МАЪДАНИ КУХИ ВА МАХСУЛОТИ КИШОВАРЗИ Саноати маъдани кухй Хисса бо хисоби % Махсулоти кишоварзй Хисса бо хисоби % Алмос 48 Какао 54 Тило 33 Маниока 42 Кобалт 75 Сизал 27 Хром 44 Магзи нахл 39 Маъдани мар- ганетс 33 Арахис 20 Уран 37 Кахва 21 Фосфорит 28 Зайтун 13 Мис 12 Чой 12 Боксит 18 Мустамликадорон солхои тулонй Африкоро ба манбаи асосии ашёи хоми маъдани кухй табдил дода буданд. Махсулоти ин соха холо хамчун ашёи хом ба бозори чахонй бароварда мешавад. Баъди истиклолият иктисодиёти аксари давлатхои Африко дар асоси истихрочи маъдан ва сузишворй ба пой гузошта шуд. Х,оло дар Африко 1/4 хисса истихрочи фосфорита чахонй ба амал бароварда мешавад. Истехсоли нафт гайр аз Ливия боз дар худуди Алчазоир ва Миср низ ба рох монда шудааст. Дар Мавритания, Либерия, Гвинея коркарду содироти маъдани охан, дар Гвинея ва Еана боксит, дар Нигерия истехсоли уран мавкеи хос дорад. Дар худуди Еана боз конхои бузурги тилою алмос ва дар Нигерия калъагию ниобий кор карда мешаванд, ки онхо дар якчоягй кариб нисфи истехсоли чахонии маъданхои номбурдаро ташкил медиханд. Каламрави чумхурихои Зоир ва Замбия аз маъдани мису кобалт нихоят бой буда, боз дар худуди Ч,умхурии Зоир калонтарин конхои алмоси чахонй маскан гирифтаанд. Чумхурии Гана бошад, бо конхои калони маъдани марганес шухрат дорад. Дар натичаи кофтуковхои геологи солхои охир дар Африко боз якчанд марказу нохияхои нави саноати маъдани кухй таъсис ёфтанд. Дар таркиби саноати маснуотбарории Африко сахми саноати сабук ва хурокворй асосй мебошад. Бисёр корхонахои ин сохахои номбурда баъди истикдолият равнак ёфтанд. Сохахои саноати бофандагй дар Тунис, Миср ва Марокаш инкишоф ёфтаанд ва дар асосй ашёи хоми махаллй кор мекунанд. Дар дигар кисматхои Африко сохахои саноати сабуку хурокворй суст тараккй ёфтаанд ва талаботи ахолиро бо сару либос, пойафзол ва махсулоти хурокворй таъмин карда наметавонанд. Махсулоти саноати хурокворй ин истехсоли равгани зайтун, арахис, нахл, кандпазй, ордкашй ва истехсоли шароб мебошад. Дар Африко сохаи мошинсозй вучуд надорад, гайр аз он сохахое, ки ба чамькунии кисмхои автомобилхои хоричй сару кор доранд. Аз дигар сохахои саноати вазнин, ки ахаммияти махаллй доранд, ин заводи истехсоли алюминий дар Камерун ва Миср; мисгудозй дар Зоир ва Замбия; нафткоркунй дар Ал- чазоир, Нигерия; корхонахои металлургияи сиёх дар Алчазоир (Аннаба), Миср (Халвон), Марокаш, Тунис ва гайра сохта шуданд. Наклиёти Африко дар солхои мустамликадорй ба хотири кашонидани ашёи хом ба сохилхо, дар дохили китъа сохтани бандархои бахрй ва накдиёти рохи охан равона шуда буд. Дар солхои истикдолият дигар намудхои накдиёт: автомобилй, хавой ва кубурй инкишоф ёфтанд. Дар ин давра рохи автомобилгард аз дохили Сахрои Кабир ва якчанд роххои кубурии нафту газ дар Алчазоир ва Либия ба кор даромаданд. Накдиёти бахрй сахми худро нигох медорад. Аз чихати бор­ кашонй бандархои калонтарин - Портсаид, Дакар, Алчазира, Касабланка, Лагос, Доруссалом ва Момбаса ба шумор мераванд. Дар китъаи Африко масъалаи мухофизати табиат хеле чиддй мебошад. Исрофкорона истифодабарии захирахои маъ- данй, бешазор ва олами хайвонот боиси аз кор баромадани чандин хазор гектар замин, кам шудани дарахтони пуркимат ва намуди хайвоноти нодир гардид. Барои пешгирии рохи исрофкорони табиати ин сарзамин дар бисёр гушаю канорхои дунё ва дар худи Африко харакатхо ва марказхои хифзи табиат таъсис ёфтанд. Бо кушиши олимон ва мутахассисон дар худуди Африко якчанд мамнуъгох ва паркхои миллй ташкил шуданд. Махсусан, мамнуъгохи Серенгети дар дунё шухрати калон пайдо кардааст. Тафовути дохилй. Одатан худуди Африкоро ба ду минтакаи калон: Африкои Шимолй ва Африкои Тропикй чудо мекунанд, ки ин бештар ба хусусиятхои табий ва маданию таърихии онхо алокаманд мебошад. Африкои Тропикй боз ба чор зернохия: Африкои Гарбй, Марказй, Шаркй ва Ч,анубй таксим мешавад, ки хар кадом тафовутхои хоси географй доранд. МАСОХАТ ВА АХОЛИИ НОХИЯХОИ АФРИКО Минтака Масохат млн км2 Ахолй млн нафар % 1. Африкои Шимолй 7,1 24 170 20 II. Африкои Тропикй 23,2 76 650 80 1. Африкои Гарбй 5,1 17 240 29 2. Африкои Марказй 7,3 24 110 13 3. Африкой Шаркй , - 7' 7 25 215 30 4. Африкой Ч,анубй 3,1 10 85 8 Хдмагй: 30,3 100 820 100 Хатти сархадии нохияхои мазкур шартию хатмй хисоб намешавад. Африкой Шимолй мамлакатхои сохили бахримиёназаминии китъаи Африкоро дар бар мегирад, ки аксари ахолиаш арабхо мебошанд. Мавкеи географии ин минтака пеш аз хама сохили бахри Миёназамин аст, ки баромади онро ба Ч,анубу Гарбии Осиё муайян менамояд. Сархади чанубии онро биёбони Сахрои Кабир ташкил медихад. Африкои Шимолиро гахвораи тамаддуни Юнони кадим меноманд. Аз замони антикй дар ин сарзамин ёдгорихои бузурги маданию таърихй бокй мондаанд. Истилои арабхо дар асрхои VII-XII ба тарзи зиндагй, маданият, дину ойин ва хайати этникии ахолй таъсири багоят бузург расонид. Х,оло аксари ахолй дар Африкои Шимолй бо забони арабй гуфтугу мекунанд. = 285 Хочагидорй дар Африкои Шимолй асосан ба кдсмати наздисохилй вобаста аст. Дар ин кисмати минтака марказхои мухимми корхонахои саноатй ва зироаткорй дар заминхои обёришаванда чойгир шудаанд. Аксарияти ахолй низ дар заминхои наздибахрй зиндагй мекунанд. Дарёи Нил ягона дарё дар Шимоли Африко буда, аз ду тарафи сохили он садхо шахру деха чойгир буда, боз хазорхо гектар заминхои ташналабро шодоб мегардонад. Сохтмонй неругохи баркии Асуон бо ёрии собик Иттиходи Шуравй барои бехбудии иктисодии Африкои Шимолй ва обёрикунии заминхои нав кумаки бузург буд. Навъхои мухимтарини зироаткорй ин кишти галладона, пахта, зайтуну токпарварй, парвариши зироатхои ситрусй ва нахл мебошад. Сохаи чорводориро асосан гусфандпарварй (Марокаш) ва уштурпарварй (дар биёбони Сахрои Кабир ва Либия) дар бар мегирад. Дар назди конхои калони нафту газ ва фосфорит марказхои мухимми корхонахои саноатй (Алчазоир, Либия, Марокаш) комат рост намудаанд. Мамлакатхои ин минтака аз чихати тараккиёти иктисодй ва равобиту муносибатхои берунй нисбати дигар давлатхои Африко хеле пеш рафтаанд. Африкои Тропикй кисмати аз чихати иктисодй кафомон- датарини китъаи Африко ва умуман давлатхои ру ба тараккй ба шумор меравад. Ин ягона минтакаи калонтарини дунё аст, ки истехсолоти моддии онро сохахои кишоварзй ташкил медиханд. Х,оло дар поён тавсифи чор нохияи ин минтака (Африкои Гарбй, Марказй, Шаркй ва Ч,анубй)-ро дида мебароем. 1. Африкои Гарбй худуди кариб 20 давлатро дар бар гирифта, аз чихати захирахои табий хеле бой аст. Зернохияи мазкур чй аз чихати сиёсй ва чй иктисодй пароканда ва ноустувор мебошад. Дар пешрафти иктисодии нохия хиссаи сохаи кишоварзй калон аст. Вале дар таркиби кишоварзй монокултураи зироат бартарй дорад. Дар ин чо аслан ба парвариши какао (Гана, Нигерия), арахис (Сенегал, Нигер, Гамбия), нахл (Нигерия) диккати асосй дода мешавад. Саноат ба истихрочу коркарди сохаи маъдани кухй тахассус ёфтааст. Ин пеш аз хама истихрочи маъдани охан (Мавритания, Либерия), боксит (Гвинея), уран (Нигерия) ва гайра мебошад. Дар байни давлатхои нохия Нигерия бо сохахои тараккиёфтаи саноати маъдани кухй фарк карда, солхои охир бо захирахои нафт ва содироти махсулоти он низ дар бозори чахонй мавкеи хос пайдо намудааст. Кариб тамоми навъи маъданхои ин но- х,ияи Африкои Тропикй ба хорича содир мешаванд. Солхои охир кадамхои нахуст бахрй дар ин минтака барпо намудани сохахои металлургияи сиёху ранга ва химияю мошинсозй ба назар мерасад. 2. Африкои Шаркй аз сарватхои зеризаминй он кадар бой нест. Давлатхои ин нохия дар микёси китъаи Африко ва бозори чахонй бо махсулоти кишоварзй: кахва (Хдбашистон, Кения, Уганда), чой (Кения), пахта ва сизал (Танзания, Уганда, Кения), пуст (Хдбашистон, Танзания), чорвои зинда (Сомали, Чибути) шухрат доранд. Аз дигар хели зироатхо барои талаботи дохилй чав, чуворимакка, зироатхои лубиёгй ва батат кишт мекунанд. Аз корхонахои саноатй бештар сохахои саноати сабуку хурокворй сохта шудаанд, ки ба коркарди ашёи дохилй сару кор доранд. Саноати вазнин кариб тамоман инкишоф наёфтааст. 3. Африкои Марказй (экваториалй)-ро яке аз махзанхои бойтарини сарватхои табиии дунё меноманд. Дар ин гушаи Африко «минтакаи мис»-и овозадор (дар кисми чанубу шаркии Зоир ва нохияхои хамшафати Замбия) чойгир шудааст, ки дар ин чо баробари маъдани мис боз ба микдори зиёд сурб, рух, кобалт ва гайра вомехурад. Ба замми ин, захираи маъдани охан (Габон, Замбия), марганетс (Габон, Зоир), калъагй, уран, алмос (Зоир) низ мавчуданд. Мустамликадорон дар Африкои экваториалй низ аз худ иктисодиёти кафомондаро мерос гузоштаанд. Дар Зоир ва Замбия танхо сохахои металлургияи ранга амал мекунанд. Баъди истикдолият сикли пурраи истехсолот - аз истихрочи маъдан то гудозиши металли баландсифат ба рох монда шуд. Истихрочи маъданхо холо дар дигар давлатхои нохия низ cap шуда истодааст. Барои нохияхои мазкур ба бозори чахонй баровардани чуби аълосифати тропикй (Габон, Конго, Гвинеяи Экваториалй) низ ахаммияти калон пайдо кардааст. Сохаи кишоварзии Африкои Марказй ба парвариши кахва, какао, чой, тамоку, каучук, пахта, арахис, банан ва дигар мевахои хуштамъ тахассус ёфтааст. 4. Африкои Ч,анубй. Каламрави он ЧУм*урии Африкои Ч,анубй, Зимбабва, Ботсвана, Лесото ва Свазилендро дар бар мегирад. Ч,Ум*урии Африкои Чднубй (ЧДЧ,) ягона дар китъ­ аи Африко мамлакати мутараккй буда, аз руйи хамаи нишон- дихандахои иктисодй дар чойи аввал меистад. Он хамагй 5,5 дарсад масохат ва 7 дарсади ахолии Африкоро дар бар гирифта, 287 ба он аз 2/3 х,иссаи махсулоти умумй ва аз 1/2 хиссаи махсулоти саноати коркардабароии китъа рост меояд. Дар таксимоти географии мехнат ЧДЧ, нафакат бо махсулоти сохахои саноати маъдани кухй, истихрочи тило, платина, алмос, уран, маъдани охан, хром, марганетс ва истехсоли ангишт, балки бо махсулоти металлургияи сиёх, мошинсозй ва саноати химия низ баромад мекунад. Сохаи кишоварзй низ ба дарачаи баланд инкишоф ёфтааст, ки он ба истехсоли зироатхои галладона, мевахои субтропикй ва гусфандпарварию чорвои калони шохдор тахас- сус ёфтааст. Мамлакатхои дигари Африкои ^анубй - Зимбабва, Ботсвана, Лесото ва Свазиленд бештар ба истехсолу коркарди махсулоти чорво (пашм ва пусти кдрокулй, гушт ва пуст) шугл доранд. Дар Африкои Ч,анубй тамоми навъи наклиёти хозиразамон инкишоф ёфтааст. Бо вучуди захирахои бойи табий китъаи Африко нисбат ба дигар китъахои дунё хочагии кафомонда дорад. Дар шароити имруза танхо инкишофи босуръати ичтимоию иктисодии ин китъа ба хал намудани масъалахои хурокворй, демографй ва экологй имконият медихад. Савол ва супориш --------- ------ ---- - 1. Дар бораи мавкеи географй ва харитаи сиёсии Африко накл намоед. 2. Аз кадом намуди захирахои табий китъаи Африко шухрат пайдо намудааст? 3. Аз харитаи иктисодию табиии Африко навъхои асосии маъ- данхоро нишон дихед ва дар харитаи контурй тасвир намоед. 4. Хусусиятхои асосии иклими Африкоро накл намуда, дар харита нишон дихед. 5. Сабабхои асосии иктисодию ичтимоии кафомонии давлатхои Африко дар чист? 6. Таносуби каму зиёдшавии нуфузи ахолй дар Африко ба кадом омилхои табиию сиёсй алокаманд мебошанд? 7. Дар харитаи контурй чойгиршавии гуруххои этникии ахо- лиро дар китъаи Африко тасвир намоед. 8. Кадом хусусиятхои фарккунандаи тарзи хочагидориро дар Африко медонед? 9. Аз харита давлатхои сохаи индустриалй ва аграрии Африкоро чудо намоед. 288 10. Равнаки монокултура дар Африко ба кадом омилхо ало- каманд аст? 11. Тафовутхои дохилии Африкоро аз харита шарх дихед. 12. Хусусиятхои асосии содироту воридот дар давлатхои ало­ хидаи Африко чй гуна сурат мегирад? Худатонро санчед 1. Сабаби кафомонии сохахои хочагии Африко нисбат ба дигар давлатхои чахон дар чист? 2. Дар кадом кисмати Африко коркарди захирахои бузурги металлхои рангаю нодир ба рох монда шудааст? 3. Кадом навъи динхо дар Африко бартарй доранд? 4. Барои чй Чумхурии Африкои Ч д н у б й нисбат ба дигар давлатхои Африко иктисодиёти тараккиёфта дорад? Аз НИ! ОХИ шумо Кадом давлатхои Африко бештар дар таксимоти байналмилалии мехнат сахмгузор мебошанд? Ба фикри шумо кадом роххои аз кафомонии иктисодй халосй ёфтани давлатхои чавони Африко вучуд дорад? ЧУМ ХУРИИ М ИСРИ АРАБ Масохаташ -1 ,2 млн км2. Ахолиаш - 83,6 млн. нафар. Пойтахташ - Кохира. Забони давлатй - арабй. Вохиди пулй - динор. Чумхурии Мисри Араб (ЧМА) кисмати шимолу шаркии китъаи Африкоро ишгол намуда, канали Суэте Африкоро аз Осиё чудо мекунад. Мавкеи мусоиди географй ва баромади 289 бевоситаи он ба давлатхои Осиёю Аврупо ба инкишофи иктисодии он таъсири мусбй расонидааст. Ба воситаи канали Суэте киштихои боркашонй тамоми давлатхои дунё мегузарад, ки аз ин хисоб ба хазинаи давлат даромади зиёд ворид мегардад. Шароитхои табий. Зиёда аз 96 дарсад масохати Мисри Араб дар водии дарёи Нил вокеъ гаштааст. Водии Нил дар байни суфакуххои нохамвори биёбонхои Либия ва Арабистон чой гирифтааст, ки тули он дар худуди Миср ба 1200 километр ва бараш дар кисмати шимолй ба 20-25 километр мерасад. Аз маъданхои фоиданок фосфорит, маъдани охан, ан- гиштсанг, манган ва солхои охир конхои зиёди нафту газ кашф карда шудаанд. Бо сабаби камборишй (боришоти солона хамагй ба 100 мм мерасад) киштзорхо ба таври сунъй обёрй карда мешаванд. Дарёи Нил манбаи ягона ва асосии таъминоти об мебошад. Баъди сохтани дарготи баланди Асуон дар чанубии мамлакат обанбори калони Носир (хачмаш 164 млрд м3) ба вучуд омад. Захираи обхои зеризаминй низ калон аст, ки он окилона истифода намешавад. Ахолй. Аз чихати микдори ахолй Мисри Араб дар китъаи Африко баъди Нигерия чойи дуюмро мегирад. Дар Миср асосан арабхо (93 дарсад), инчунин фаронсавихо, англисхо, юнонихо ва арманихо зиндагй мекунанд. Забони давлатй арабй буда, дини давлатй ислом аст. Ахолй нихоят нобаробар чойгир шудааст: кариб 97 дарсади ахолй дар водии дарёи Нил, минтакаи Асуон ва вохахо зиндагй мекунанд. Зичии миёнаи ахолй дар мамлакат дар 1 километри мураббаъ ба 66,4 нафар мерасад. Дар натичаи инкишофи урбанизатсия хиссаи ахолии шахр ба 45 дарсад расидааст. Шахрхои калонтарини Мисри Араб Кохира, Искандария, Порт-Саид, Исмоилия, Асуон мебошанд. Миср яке аз аввалин марказхои тамаддун мебошад. Миср аз соли 395 (баъди таназзули империяи Рим) ба музофоти Византия табдил ёфт. Ибтидои асри VII кисми зиёди ахолии Миср дини масехиро кабул кард. Солхои 639-642 Мисрро арабхо забт намуда, ба хилофати араб хамрох карданд. Соли 1914 Миср протекторати Англия эълон шуд, вале харакатхои миллию озодихохии халки он Англияро мачбур намуд, ки соли 1922 Мисрро хамчун давлатй мустакил эътироф намояд. Хочагй. Дар Мисри Араб сиёсати ба иктисодиёти мамлакат чалб намудани сармояи хоричй мавкеи мухимро ишгол мекунад. Х,оло сатхи инкишофи тараккиёти сохахои иктисодиёти Миср нисбат ба дигар давлатхои Африко хеле баланд аст. Бо вучуди он ки иктисодиёти мамлакатро сохаи кишоварзй муайян мекунад, болоравии суръати тараккиёти саноат назаррас аст. Дар мархалаи нисбатан кутох сохахои нави саноати химия, металлургия, мошинсозй, электротехника таъсис ёфтанд. Хусусан корхонахои нави нафткоркунй хеле зиёд шудаанд. Баробари ба вучуд омадани марказхои нави саноатй, инчунин дар кисмати заминхои навобёришаванда сохахои тахассуси кишоварзй ва истехсоли махсулоти он ба рох монда шуданд. Кишоварзи. Вобаста ба шароитхои табий дар Миср тахас­ суси хоси сохахои кишоварзй вучуд дорад. Тамоми навъи зироаткорй аз замонхои кадим инчониб дар ду тарафи дарёи Нил ва резишгохи он ташаккул ёфтаанд. Обхезй ба сохаи зироаткорию чорводорй зиёни калон мерасонад. Хушксолй обёрии сунъиро талаб менамояд. Ба хамин хотир обанбор ва неругохи баркии Асуон сохта шуд. Дар таркиби кишоварзй сахми зироаткорй хеле калон аст. Истифодаи дастовардхои агротехника ва малакаи пешкадами ахолй имконият медихад, ки то се бор хосил гиранд. Масалан, дар фасли тобистон ахолй ба чамъоварии найшакар, пахта, шолй, чуворимаккаю сабзавот, зимистон гандум, чав, зироат­ хои лубиёгй, хуроки чорво машгул бошад, дар тирамох ба чамъоварии шолй, чуворимакка, арзан ва сабзавот машгул аст. Яке аз сохахои инкишофёфтаи кишоварзии Миср пахтакорй мебошад. Навъи пахтай дарознахи мисрй дар тамоми дунё шухрат дорад. Еайри истифодаи дохилй кисми зиёди хосили пахта ба бозори чахонй содир мешавад. Талабот ба пахтай мисрй дар бозори берунй нихоят калон аст. Дар баробари кишти зироатхои галладона, дар хама кисматхои мамлакат ба парвариши нихоли хурмо диккати асосй дода мешавад. Ба тараккиёти чорводорй низ дар Миср диккат медиханд. Сохаи асосй гусфандпарварй мебошад. Чорвои калони тамоили ширу гушт дошта нисбатан суст тараккй кардааст. Саноа¥. Дар таркиби саноати Мисри Араб сахми саноати сабук ва хурокворй калон аст. Дар ин чо корхонахои калони бофандагй аз хисоби коркарди пахтай аълосифат барои содирот махсулот тайёр мекунанд. Корхонахои калони бофандагй дар Кохира, Порт-Саид ва Искандария чойгиранд. Корхонахои саноати хурокворй ба истехсоли равгани пахта, канд, орд ва гайра машгуланд. 291 Дар Миср ба тараккиёти сохахои саноати вазнин диккати чиддй дода мешавад. Дар баробари саноати нафткоркунй ва химия сохахои мошинсозй (аз чумла истехсоли автомобил, киштй, вагон, тачхизоти электротехники) дар шахрхои Кохира, Исмоилия, Порт-Саид, Искандария ба рох монда шудааст. Солхои охир инкишофи металлургияи сиёх ва ранга ба назар мерасад. Ба пешрафти бисёр сохахои саноатй сохтмонй НОБ-и Асуон таъсири чиддй расонид. Иктидори неругохи Асуон 2,1 млн квт буда, истехсоли солонаи кувваи барк ба 10 млрд квт- соат мерасад. Даромади умумии махсулоти дохилй 165,1 млрд долларро ташкил менамояд. Ба хар сари ахолй 2760 доллар рост меояд. Тафовути иктисодй. Чй тавре дар боло кайд намудем, водии дарёи Нил дар хаёти мардуми Миср ахаммияти багоят калон дорад. Вобаста ба пешрафти иктисодй ва тарзи хочагидорй водии Нилро ба ду кием: делтаи Нил (Мисри Поён) ва водии Нил (Мисри Боло) чудо мекунанд. Мисри Поён нохияи асосии инкишофи кишоварзй, мах- сусан пахтакории мамлакат мебошад. Дар ин кисмати Миср сохахои мухимтарини саноат ва шахрхои калонтарини он чойгир шудаанд. Дар ин мавзеъ пойтахти Миср шахри Кохира вокеъ аст, ки он чун маркази асосии саноату наклиёт ва тичоратии мамлакат машхур аст. Шахри Кохира чун маркази сиёсию маданй низ шинохта шуда, дар он ёдгорихои мухимми меъморию таърихии Мисри кадим, осорхона, китобхона, донишгох ва як катор муассисахои маданию маъмурй чойгир шудаанд. Соли 1969 бо карори ЮНЕСКО 1000-солагии Кохира кайд карда шуд. Дар Халвон заводи металлурги сохта шудааст. Кисми зиёди тичорати берунии Мисри Араб ба воситаи бандарй Искандария мегузарад. Мисри Боло аксар мавзеи кишоварзй буда, дар ин чо кишти пахта, зироати галладона ва найшакар ба рох монда шудааст. Сохтмонй НОБ-и Асуон боиси дар ин чо аз худ намудани хазорхо гектар заминхои нав ва таъсис ёфтани сохахои мухимми саноатй гардид. Дар биёбони кухсори Арабистон китъахои танги замини хар ду сохили канали Суэте ба кор андохта шудаанд. Дар даромадгохи канал бандархои Порт-Саид ва Суэте сохта шудаанд. Савол ва супориш ----------- ------ 1. Мавкеи Мисри Араб дар китъаи Африко чй гуна аст? 2. Сатхи Миср аз кадом навъи маъданхо бой аст? 3. Кадом сохахои кишоварзй дар Миср тараккй ёфтаанд? 4. Дар харита марказхои мухимми саноатии Мисрро нишон дода, дар харитаи контурй тасвир кунед. 5. Тафовутхои иктисодии Мисри Арабро накд намуда, аз харита нишон дихед. 6. Сохтмони неругохи обию баркии Асуон ба тараккиёти Мисри Араб чй гуна таъсир расонд? Худатонро санчед 1. Давлатй Мисри Араб дар байни мамлакатхои Африко чй гуна мавкеъ дорад? 2. Сабаби нобаробар чойгиршавии ахолии Миср дар чист? 3. Чй тавр Мисри Араб дар як мархалаи нисбатан кутох ба инкишофи сохахои нави саноатй ноил гашт? 4. Сабаб дар чист, ки аз руйи хочагидорй водии Нилро ба ду кием таксим мекунанд? Аз нигохи шумо Барои инкишофи сохахои кишоварзй дар Мисри Араб кадом омилхои асосй бартарй доранд? Оё Мисри Араб аз руйи суръати тараккиёти иктисодй дар солхои наздик имконияти ба сатхи давлатхои мутараккй расиданро дорад? Ф А С Л И V АМРИКОИ ШИМОЛЙ ИЁЛОТИ МУТТАХИДАИ АМРИКО Масохдти ИМА - 9,4 млн км2. Ахолиаш- 313,8 млн. нафар. Пойтахташ - Вашингтон. Забони давлатй - англисй. Вохиди пулй - доллар. Мавкеи иктисодию географй. Шароит ва сарватхои табий. Иёлоти Муттахидаи Амрико аз пуриктидортарин давлатхои дунё ба хисоб меравад. Чун давлати федеративй аз 50 иёлат иборат аст. Кисми асосии масохати онро 48 иёлат ташкил дода, иёлатхои Аляска ва чазирахои Гавай (дар укёнуси Ором) аз кисми асосй дур чойгир шудаанд. Иёлоти Муттахидаи Амрико аз шарк бо укёнуси Атлантика ва аз Fap6 бо укёнуси Ором, дар шимол бо Канада ва дар чануб бо Мексика хамсархад мебошад. Мавкеи «он тарафи укёнус»- аш онро муддати дароз аз чангхои мудхише, ки дар Осиёю Аврупо cap мезаданд, эмин медошт ва ин равобити тичорату иктисодиётро бо давлатхои хавзахои укёнусхои Орому Ат­ лантика таъмин менамуд. Шароити табиии ИМА барои инкишофи хама сохахои хочагй мусоид аст. Fafip аз баландкуххои Аппалач кисмати зиёди сарзамини кишвар барои кишоварзй мувофик мебошад. Шароити иклимй барои парвариши рустанихои минтакаи муътадил, зироатхои субтропикй ва тропикй имконият медихад. Хушкии икдим дар нохияхои Марказй ва Чанубй обёрии сунъиро талаб мекунад. Хоки сарзамини ИМА аз навъи хокхои кахваранг, сиёххок, хоки сурх ва дигар навъхои серхосил иборат буда, аксар шудгор шудаанд. Замоне бешахои сердарахтро аз хад зиёд нобуд карданд ва холо чоряки масохати мамлакатро чангалзори азнавбаркароршуда ишгол мекунад. Кисмати аз хдма бештар чангалзори он дар Аляска ва Кордилер чойгир шудаанд. Захирахои об дар ИМА зиёд буда, онхо бештар дар кисми шаркии мамлакат чойгир шудаанд. Дар ин чо дарёи пуроби Миссисипи бо шохобхояш (Миссури ва гайра) чорй мешавад, ки ахаммияти калони хочагй (наклиётй, обёрй ва энергетикй) дорад. Дар сархад бо Канада системаи калони кулхои чахон - Кулхои Бузург чойгир шудаанд. Сарзамини ИМА дорой захирахои бузурги сарватхои зеризаминй мебошад. Дар мамлакат хелхои ашёи минералй (ангишт, фосфорит, сулфур, молибден, намакхои калий) бар- зиёд буда, вале бо баъзе хелхои дигар (нафт, гази табий, маъдани охан, мис, рух, боксит, уран) эхтиёчоти саноатро пурра таъмин намекунад. Навъхои маъдани никел, марганетс, хромит, калъагй, графит хеле кам ва ё вучуд надоранд. Солхои охир бисёр навъи маъданхо, аз чумла нафт, маъдани охан ва гайра аз хорича оварда мешавад. Монополияхои ИМА барои истифода маъданхои фоиданоки мамлакатхои дигари манфиатдорро бо нархи арзон ворид менамоянд. Ахолй. Аз чихати шумораи ахолй ИМА дар чахон баъди Чин ва Хиндустон чойи сеюмро ишгол менамояд. Ахолии мамлакат муддати дароз на танхо аз хисоби афзоиши табий, балки аз хисоби мухочирати оммавй зиёд мешуд. Ба ин кишвар дар зарфи 100 сол, аз ибтидои асри XIX cap карда (с. 1821-1921) 35 млн мухочирон омаданд. Дар давоми асри XVIII ва ибтидои асри XIX аз Африко ба иёлатхои чанубй бисёр гуломхои зангиро оварданд. Хамин тарик, амрикоихои хозира (гайр аз хиндухо, эскимосу гавайхо) ин ачдодони халкхои Аврупо, Чин, Чопон, Филиппин ва гайра мебошанд. Дар айни замон амрикоихо аз 4/5 хисса, вале ахолии мукимй - хиндухо бошанд, хамагй 1 дарсад ахолии мамлакатро ташкил медиханд. Зангихо 12,4 дарсад ахолии ИМА-ро дар бар гирифта, дар дахсолахои охир бештар аз нисфи онхо аз иёлатхои чанубй ба шимол мухочират намуданд. Зичии ахолии ИМА дар 1 километри мураббаъ 31 нафар буда, дар байни 20 мамлакати серахолии чахон чойи 18-умро ишгол мекунад. Кариб 70 дарсад ахолии он дар 12 дарсад каламрави мамлакат чойгир шудааст. Тафовути зичии ахолй нисбат ба иёлатхои наздисохилй ва кухсор чунин аст: аз 350-400 то 2-5 нафар дар як километри мураббаъ. Зичии ахолй дар иёлатхои сохилй дар як километри мураббаъ 350-400, дар нохияхои кухсор аз 2 то 5 нафарро ташкил менамояд. Кариб аз 3/4 хиссаи амрикоихо дар шахрхо зиндагй ме­ кунанд. Микдори умумии шахрхои ИМА ба 9 хазор раси­ дааст ва кисми асосии ахолии шахр дар агломератсияхои калон зиндагонй менамоянд. Соли 1950 дар ИМА хамагй 170 агломератеия вучуд дошт ва холо аз 300 зиёд мебошад. Шахрхои миллионери мамлакат 8-то буда, агломератсияхои «миллионер» бошад, ба 35 расидааст. Дар онхо бештар аз нисфи ахолии шахри ИМА зиндагй мекунанд. Ба агломератсияхои «миллионер» Ню-Йорк, Лос-Анчелос, Чикаго, Детройт, Сан- Франсиско дохил мешаванд. Баъзе агломератсияхои хамсоя бо хам як шуда, мегаполисро ташкил намуданд. Холо дар ИМА се мегаполис: Шимолу Шарк, Наздикулхо ва Калифорния вучуд доранд. Мегаполиси аввал аз Бостон то Вашингтон кашол ёфта, бо номи «Босваш», дуюмаш байни Чикаго ва Питтсбург бо номи «Чипитс» ва сеюмаш байни Сан-Франсиско ва Сан-Диего бо номи Сан-сан вокеъ гардидаанд. Ахолии дехот аксар дар хочагихои фермерй хаёт ба cap мебаранд ва аз шахриён кам фарк доранд. Хочагй. Сахми ИМА дар хочагии чахонй нихоят бузург аст. Хануз охири асри XIX ИМА аз руйи хачми истехсолоти саноатй Англияро ба кафо гузошта, ба чойи аввал баромад. Хачми умумии истехсоли махсулоти дохилии он ба зиёда аз 7 трлн доллар мерасад, ки он 1/5 хиссаи истехсолоти махсулоти умумии чахониро ташкил менамояд. Дар даромади миллй арзиши махсулоти саноат нисбат ба кишоварзй дах баробар зиёд аст. Саноати мамлакат ба заминаи пуриктидори моддии аз чихати техникй хуб тачхизонидашуда такя менамояд. Аз руйи дурнамоихои мавчуда дар нимаи аввали асри XXI ИМА дар микёси чахонй аз руйи кариб хамаи нишондихандахои иктисодию ичтимой дар чойи аввал хохад монд. Саноат сохаи асосй ва пешравандаи иктисодиёти мамлакат ба хисоб меравад. Асоси инкишофи саноати мамлакатро сарватхои зеризаминй, пеш аз хама захираи сузишворию энергетики ташкил менамояд. Захира ва истихрочи нафту газ ба иёлатхои Техас, Аляска, Луизиана, Калифорния рост меояд. Нафт ва гази табий аз нохияхои мазкур бо воситаи кубурхои нафту газ ба марказхои коркарди он дода шуда, кисме аз он ба нохияхои шимолй низ фиристода мешавад. ИМА аз Мексика, Арабистони Саудй, Англия ва дигар давлатхо хам нафт мехарад, тавассути он фоидаи калони иктисодй ба даст меорад. Кисми зиёди ангишт дар хавзаи Аппалачи Шимолй (кариб 80 дарсад) истихроч мешавад. Х,оло ангиштро аксар истгоххои баркй. ки ба сифати он серталаб нестанд, аммо ба сузишвории арзон мухточанд, истифода мебаранд. Истгоххои баркии обй аксар дар кисмати гарбии мамлакат инкишоф ёфтаанд. Дар ИМА ба инкишофи энергияи ядрой диккати зиёд дода мешавад ва кариб 1/4 хиссаи истехсоли энергияи баркиро дар бар мегирад. Дар хачми умумии истехсолоти саноати ИМА хиссаи ме­ таллургия, мошинсозй ва саноати химия хеле калон аст. Металлургияи сиёх ба заминаи хуби ашёи хом такя мекунад. Кисми зиёди корхонахои металлурги дар Шимол дар заминаи кони ангишти Аппалач ва маъдани охани Кулхои Бузург кор мекунанд. Дар ин чо корхонахои калони металлурги дар Чикаго, Гэри, Кливленд, Питтсбург чойгир шудаанд. Солхои охир аз хисоби ашёи хоми берунй (аз Канада ва давлатхои Амрикои Лотинй) дар сохили Атлантика комбинатхои калони металлурга сохта шудаанд. Иктидори истехсолии ин корхонахо то 8 млн тоннаро ташкил менамояд. Корхонахои металлургияи ранга дар нохияхои ашёи хом истихрочкунандаваёдарбандархосохташудаанд.Микдоризиёди онхо дар гарб ва чануби мамлакат чойгир шудаанд. Истехсоли алюминий дар назди истгоххои баркие, ки дар дарёхои Тенесси ва Колумбия сохта шудаанд, ба рох монда шудааст. Сохаи мошинсозии ИМА дар сатхи хеле баланд меистад. Дар байни зерсохахои он саноати электротехники, радио-электроника, хавопаймою ракетасозй хеле инкишоф ёфтааст. Корхонахои электротехники ва электронй дар агломератсияхо, ки дар он чо кувваи кории ихтисоснок бисёр аст, чойгир шудаанд. То Чанги дуюми чахонй аксари ин корхонахо дар кисмати шимол вокеъ буда, минбаъд чунин заводхо дар гарб (Лос-Анчелос) ва дар баъзе марказхои саноатии чануб низ сохта шудаанд. Бо вучуди он ки сохахои мошинсозии Чопон ва давлатхои Аврупои Гарбй дар микёси бозори чахонй мавкеи ИМА-ро танг карда бошанд хам, аммо сифати баланди мошинсозиро аз даст надодааст. Х,оло 62 дарсад тачхизоти сохаи хавопаймой ва 66,5 дарсад кубурхои гази интиколкунандаи чахонро истехсол мекунад. Дар байни сохахои мошинсозии мамлакат автомобил ва хавопаймосозй бештар инкишоф ёфтаанд. Автомобилсозй сохаи миллии саноати ИМА мебошад. Дар ин чо хануз бо ташаббуси Форд охири асри XIX ва аввали асри XX нахустин дар чахон ба таври васеъ истехсоли автомобил ба рох монда шуд. Маркази автомобилсозии ИМА шахри Детройт буда, дар ин чо маркази инкишоф ёфтанд. Дар солхои хокимияти халкй саноат якчанд маротиба афзуд. Аз чихати афзоиши умумй истехсолот аз сохаи кишоварзй пеш гузашт. Пешрафти ин сохахо сабаби тараккиёти накдиёт гардид. Аз руйи хачми умумии даромади дохилй Чин дар дунё чойи дуюмро ишгол менамояд. Саноат. Чин аз чихати истехсоли махсулоти умумии саноат дар микёси чахон мавкеи мухимро ишгол менамояд. Дар байни мамлакатхои Осиё баъд аз Чопон чойи дуюмро ишгол менамояд. Дар таркиби саноат сохахои саноати вазнин бартарй дорад. Дар байни онхо саноати сузишворию энергетика мавкеи асосиро ишгол менамояд. Хдвзахои асосии ангишт дар кисми Шимолй ва Шимолу Шаркй чойгир шудаанд. Нафт дар минтакаи биёбон ва хавзахои байни кухии Шимолу Гарб ва Шимолу Шарк истехсол карда мешавад. Кувваи баркро асосан дар неругоххои аловй (ТЭС) истехсол менамояд. Холо Чин аз чихати истехсоли кувваи барк дар чахон чойи дуюмро ишгол менамоянд. Саноати металлурги дар Шимол, Шимолу Шаркй (комбината Баотоу, Аншан) ва дар кисми Марказии Чин (комбината Ухан) инкишоф ёфтааст. Заводхои металлурги дар шафати истгоххои баркии Шимолу Шаркии Чин сохта шудаанд. Онхо мис, сурб, рух, алюминий ва магний истехсол менамоянд. Дар заводхои Чануб ва Чанубу Fap6fl ба микдори начандон зиёд волфрам, сурб, мис, калъагй, сурма мегудозанд. Дар заминаи металлургияи сиёх ва ранга саноати мошинсозй инкишоф ёфтааст. Ин сохаи нисбатан нави саноат дар айни замон тачхизоти вазнин ва энергетикй, электроника, асбобхои дакик, самолёт, автомобил ва гайра истехсол менамояд. Марказхои асосии мошинсозй Шэнян, Чанчун, Харбин, Пекин, Тайюян, Ухан, Нанкин ва гайра мебошанд. Барои ташкил ва инкишофи саноати химия дар хама кисмхои Чин ашёи хом мавчуд аст. Дар Шимол, Шимолу Шарк кислотаи сулфат, нурй, сода, аз вараксанг сузишвории моеъ истехсол менамоянд. Дар музофоти Марказй нурй, дар Шимолу Fap6 бошад, аз коркарди нафт махсулотхои синтетикй истехсол менамоянд. Аз саноати бофандагй истехсоли матоъхои пахтагй бештар тараккй кардааст. Он 90 дарсади истехсоли матои мамлакатро ташкил менамоянд. Ва дар чахон чойи якумро мегирад. Саноати хурокворй вобаста ба манбаи ашёи хом ва чойгиршавии ахолй асосан дар кисми Шаркии Чин (Хитой) инкишоф ёфтааст. Кишоварзй. Дар таркиби кишоварзии Чин (Хитой) тагйи- роти чиддй дида намешавад. Таносуби сохавии он нисбат ба дода мешавад. Сабзавот, мева, зироатхои техникй, махсусан пахта, тамоку ва дар чазирахои Гавай бошад, найшакар парвариш карда мешавад. Дахсолахои охир дар чойгиршавии як катор зироатхо тагйироти намоён ба вучуд омад. Масалан, кишти пахта аз иёлати шаркии чануби ИМА ба Техас ва ба заминхои обёришавандаи гарб пахн шудааст. Дар заминхои обёришавандаи хавзахои байникухии Кордилер ба парвариши лаблабуи канд ва сабзавот шуруъ карданд. Дар чануб ва Fap6 дар атрофи шахрхо хочагихои атрофи шахрй ба вучуд омаданд. Кишти найшакар дар сохилхои халичи Мексика ва чазирахои Гавай, тамоку бошад, дар иёлатхои Вирчиния ва Кентукки пахн шудаанд. Расми 18. Харитаи ицтисодии ИМА Чорводорй дар ИМА нихоят сермахсул аст. Саршумори чорвои калони шохдор сол аз сол меафзояд. Агар пештар чорвои калони шохдорро бештар дар шимол парвариш мекарданд, солхои охир бошад, саршумори он дар чануб ва гарб хеле афзуд. Хукпарварй дар шимол, гусфандпарварй дар иёлатхои гарбй ривоч ёфтааст. Мургпарварй хеле босуръат инкишоф меёбад. Хочагихои бройлерй соле то 4 млрд мург медиханд. Онхо дар хама чо мавчуданд, вале хочагихои калонтарин дар иёлатхои (штатхои) чанубй вокеъ гардидаанд. Наклиёти ИМА аз магистралхои трансконтиненталии ба мисли хатхои мутавозею мередианй кашол ёфта, аз укёнуси Атлантика то Ором ва аз сархади Канада то Мексика тул кашидаанд. Ин пеш аз хама ба роххои обии дохилй дахл доранд. = 299 Масалан, ба таври хати мутавозй рохи обии системаи дарёи Лаврентияи Мукдддас ва Кулхои Кабир тул кашидааст. Ба рохи обии меридианй системаи дарёи Миссисипи дохил мешавад, ки бо он микдори зиёди борхои дохилй кашонида мешавад. Дар чойи бо хам пайвастшавии роххои хушкию обй ва хавой гиреххои калони накдиётй пайдо шудаанд. Аз хама гирехи калони накдиётии ИМА - шахри Чикаго мебошад. Дар ин гирех даххо хатхои рохи охану автомобилй пайваст гардидаанд, ки тавассути он намудхои гуногуни борхо кашонида мешаванд. Мавкеи накдиёти рохи охан нисбат ба накдиёти автомобилй хеле танг шудааст. Х,оло кариб 90 дарсад кашонидани мусофирони дохил ва байнишахрй ба воситаи накдиёти автомобилй ба чо оварда мешавад. Накдиёти кубурй низ хеле инкишоф ёфтааст. Наклиёти бахрй мавкеи худро гум накардааст. Равобити берунии тичорати ИМА ба воситаи киштихои калонхачми бахрй гузаронида мешавад. Бандархои калонтарини ИМА шахри Ню-Йорк, Филаделфия, Балтимор, Орлеани Нав, Сан- Франсиско мебошанд. Бо наклиёти хавой асосан мусофирхоро мекашонанд. Авиатсияи мусофиркашонии ИМА дар дунё калонтарин ба шумор меравад. Мавкеи ИМА дар равобиту тичорати хори- чй нихоят калон аст, аз ин хисоб дар дунё чойи аввалро ишгол менамояд. Асосй содироти онро дастгоху тачхизотхои саноатй ва махсулоти кишоварзй ташкил медихад. Даромади махсулоти дохилии мамлакат ба хар сари ахолй тахминан 26980 долларро ташкил менамояд. Аз руйи ин нишондодхо дар байни мамлакатхои саноатии тараккикарда чойи намоёнро ишгол менамояд. Истирохат ва туризм. Соле ба ИМА кариб 50 млн сайёхони хоричй сафар мекунанд. Равобити туриста бештар бо давлатй хамсоя Канада ривоч ёфтааст. ИМА дорой захирахои бузурги табиию рекреатсионй мебошад, дар асосй он нохияхои калони рекреатсияю истирохатй ташаккул ёфтаанд. Нохияхои асосии сайёхати наздибахрй Флорида, Калифорния, чазирахои Гавай; сайёхати кухсор дар гарбй мамлакат, хусусан дар куххои харсангй; саёхати сохили кулхо дар мавзеъхои назди кулхо ба рох монда шудааст. Дар ИМА 50 парки миллй мавчуд аст, ки онхоро соле бештар аз 30 то 40 млн сайёхон тамошо мекунанд. Аз хама машхуртарин паркхои миллии мамлакат ин Йеллоустон, Йосемит, Секвойя, Глейшер, Грейт Смоуки - Маунтинс мебошанд. Байр аз паркхои миллй дар мамлакат мамнуъгоху ёдгорихои таърихй ва табий хеле зиёд мебошанд. Нохияхои калонтарин ва шахрхои ИМА. То солхои охир каламрави ИМА-ро се нохияи калонтарин чудо менамуданд. Х,оло вобаста ба хусусиятхои инкишофи иктисодй ва тахассуси хочагидорй онро ба чор нохия: Шимолу Шарк, Fap6mi Миёна, Ч,ануб ва Fap6 таксим менамоянд. 1. Шимолу Шарк- Масохати нохия хурд аст, вале сахми он дар хаёти гузаштаю хозираи мамлакат нихоят калон аст. Махз дар хамин нохия аввалин мухочирон аз Англия (соли 1620) пайдо шудаанд ва гахвораи ИМА - Англияи Нав бунёд ёфт. Нохияи Шимолу Шарк нисбатан тез инкишоф меёфт, ба он мавкеи географй, захирахои зиёди ангишт ва хусусиятхои тарзи нави истехсолот мусоидат менамуд. Бехуда нест, ки корхонахои нахустини саноатй низ дар хамин нохия пайдо шудаанд. Дар ин нохия пойтахти ИМА шахри Вашингтон ва шахри бузургтарини мамлакат Ню-Йорк вокеъ гардидаанд. Шахри Ню-Йорк калонтарин маркази саноату накдиёт, савдою молия ва илму фарханг ба хисоб меравад. Дар Ню-Йорк идораи бонкхои калонтарин ва компанияхои сугуртавй чойгир шудаанд. Шахри мазкур на ин ки дар ИМА, балки дар чахон бо марказхои бонкию молиявии худ шухрат дорад. Дар Ню-Йорк корхонахои саноати вазнин, аз чумла мошинсозй, полиграфй, хурокворию дузандагй бештар чойгир шудаанд. Шахр дорой 177 миллат буда, бо 15 забон рузномахо чоп мешаванд. Ахолии бехад зиёди Ню-Йорк ин сабаби ба миён омадани масъалахои зиёди ичтимоию иктисодй ва экологй гардидааст. Вашингтон аз соли 1800 инчониб пойтахти ИМА ва холо калонтарин маркази илмию фархангии мамлакат ба хисоб меравад. Чун Ню-Йорк дар ин чо бинохои баланди серошёна вучуд надоранд, зеро аз касри конгресс баландтар сохтани бинохои дигар маиъ аст. Ахолии Вашингтон аз 600 хазор зиёд нест ва дар он чо корхонахои саноатй хеле кам буда, аксар бинои идорахои давлатию маъмурй чойгир шудаанд. Шахр тозаю озода буда, дорой чандин театру осорхонахо (музейхо)-и таърихию фархангй мебошад . Дар нохияи Шимолу Шарк аввал сохаи саноати сабук ва баъд металлургияи сиёх тараккй кардааст. Маркази асосии металлургияи сиёх Питтсбург мебошад. 2. Нохияи Fap6n Миёна. Нохияи мазкур дар асри XIX аз худ карда шудааст. Он Кулхои Бузург ва марказхои калони саноатии Чикаго, Детройт, Кливлендро дар бар мегирад. Дар нимаи дуюми асри XX мегаполиси назди кулх,о ба миён омад. Шахри Чикаго хамчун маркази нохияи Fap6n Миёна буда, дорой корхонахои калони саноатй ва бозори калони хариду фуруши махсулоти кишоварзй аст. Чикаго калонтарин маркази тичорату молия, маданию фархангй ва гирехи калони наклиётй мебошад. Ба хайати агломератсияи он даххо шахру нуктахои ахоли-нишин дохил мешаванд. Дар нохияи Еарбй Миёна дар баробари сохахои гуногуни саноат инчунин кишоварзй тараккй кардааст. Дар худуди он фермахои калони чорвои калони шохдор ва майдони кишти зироатхои галладонагй доман пахн кардаанд. Нохияи мазкур кариб 50 дарсад махсулоти кишоварзии мамлакатро истехсол мекунад. 3. Нохияи Чануб. Солхои тулонй нохияи Чануб нисбатан суст инкишоф меёфт, зеро ки дар ин чо муносибатхои гуломдорй бокй монда буданд. Дар давоми кариб якуним аср он маркази асосии истехсоли пахта ва заминаи ашёи хоми дигар нохияхо карор дошт. Дар нохия чандин муддат кашшокй ва унсурхои нажодпарастй хукмрон буд. Солхои охир нохияи Ч,ануб хеле пеш рафт. Х,оло он аз чихати истехсоли газу нафт, ангишт, фосфорит дар чойи аввал буда, дар ин чо истгоххои калони баркй ва корхонахои бузурги нафту химия сохта шудаанд. Дар баробари пахтакорй сохахои дигари кишоварзй низ инкишоф ёфтаанд. Калонтарин шахрхои он Даллас, Хюстон, Атланта ба шумор мераванд. Дар Даллас корхонахои калони нафту химия, бофандагй ва маркази тадкикоти кайхонии мамлакат чойгир шудаанд. Шахри Майами яке аз калонтарин маркази курортии чахон ба хисоб меравад. 4. Нохияи Fap6S. Нохия масохати нисбатан калонро дар бар мегирад. Он назар ба дигар нохияхо дертар аз худ карда шудааст. Нохия дорой куххои баланд, дарёхои тезчараён ва биё- бонхои васею заминхои хосилхез мебошад. Дар ин нохия аз хама бештар якшавии анъанаю маданияти мардумони англису испанй, осиёй, хиндуй ва гайра ба чашм мерасад. Солхои тулонй дар нохияи Fap6 саноати истихрочи сарватхои зеризаминй ва чорводорй ривоч ёфта буданд. Баъди Чанги дуюми чахонй дигар сохахои иктисодиёт низ бо суръат тараккй карданд. Дар баробари инкишоф ёфтани сохахои саноат ва зироаткории обёришаванда муассисахои истирохатию муоличавй, туризм ва курортхои хамешаамалкунанда бунёд ёфтаанд. Шах,ри Лос-Анделос маркази иёлати Калифорния ба шумор рафта, хднуз соли 1781 аз тарафи испанхо бунёд ёфта буд. Дар ибтидо шахр чун маркази тидоратии махсулоти кишоварзй ва минбаъд маркази коркарди тилою нафт ва киноматография (Хрлливуд) шухрат пайдо намуд. Солхои охир бошад, он бо сохахои саноати харбй - хавопаймосозй, ракетабарорй, истехсоли киштихои кайхонй ва сохаи истехсоли тачхизоту саноати электроника тахассус пайдо кардааст. Хдмчун маркази саноат баъди Ню-Йорк дар чойи дуюм меистад. Дар Калифорния (баъди Лос-Анделос) ва умуман дар нохияи Fap6 аз хама шахри зебо Сан-Франсиско хисоб мешавад. Он яке аз марказхои иктисодй ва фархангии нохияи Fap6 ба хисоб меравад. Ба хайати нохияи Fap6 Аляска ва чазирахои Гавай дохил мешаванд. Тезутундии вазъияти экологй. Солхои 1960-70-ум як катор шахру нохияхои саноатии ИМА дар холати ногувори экологй монда буданд. Ба таври васеъ зиёдшавии истихрочи маъданхои фоиданок ба тарзи кушод, инкишофи неругоххои баркии аловй сабаби асосии ноустувории вазъияти экологй, боридани боронхои кислотагй ва ифлосшавии обу замин гардид. Суръати баланди автомобилсозй боиси дар як катор шахрхо пайдо шудани тумани захрнок шуд. Нобудшавии организмхои зинда дар Кулхои Бузург, хусусан дар кули Эри хавфи калон ба миён овард. Корхонахои шахри Кливленд бошад, оби дарё- хоро бо партовхои нафт ифлос мекард. Дар чунин вазъият дар ИМА як катор конунхои мухим дар бораи хифзи мухити зист ва мухофизати хаво ва оби тоза кабул шуданд. Ба ин максад маблаги иловагй чудо гардид. Барои чорй кардани технологияи нав низ чорахо андешиданд. Маърифати экологй ва тарбияи чавонон бехтар карда шуд.Чунин чорабинихо ба як дарача бехтаршавии мухити зист мусоидат намуд. Холо тозагии оби Кулхои Бузург ва дарёхои ба он чоришаванда хеле бехтар гардид ва хавой шахрхои Ню-Йорк, Чикаго, Лос-Анчелос нисбатан тоза гардид. Ба ин нигох накарда вазъи экологй дар бисёр дигар шахру мегаполисхо ноустувор мебошад, ки аз тарафи хукумат чорабинихои иловагиро талаб менамояд. Савол ва супориш = = = = ^ ^ = 5 = = = = = = ^ = = = ^ = = = = 1. Аз руйи харита мавкеи географии ИМА-ро муайян намоед. 2. ИМА аз кадом навъи сарватхои табий бой аст? 3. Чаро аз дигар давлатхо кашонидани ашёи хом афзалтар аст? 4. Дар харитаи контурй пахншавии конхои мухимтарини ИМА- ро тасвир намоед. 5. Таркиби ахолии ИМА чй гуна аст? 6. Дар харитаи контурй сархади агломератсияхои калонтарин ва мегаполисхои асосиро чудо кунед. 7. Кадом омилхои асосй сабаби пешрафти иктисодиёти ИМА гардидаанд? 8. Кадом намуди сохахои саноат дар ИМА инкишоф ёфтаанд? Сабаб? 9. Дар харитаи контурй марказхои калонтарини саноатиро тасвир намоед. 10. Вобаста ба шароитхои иклимй кадом сохахои зироаткорй тараккй ёфтаанд? 11. ИМА ба чанд нохияи иктисодй таксим мешавад? 12. Дар харитаи контурй тахассуси хочагидорй ва вазъи экологии нохияхои иктисодиро тасвир намоед. Худатонро санчед 1. Кадом омилхои табий сабаби тараккиёти хочагии ИМА гардиданд? 2. Сермиллатии шахру нохияхои мамлакат ба кадом омилхо вобастаанд? 3. Сабаби дар инкишофи сохахои саноату кишоварзии чахон мавкеи асосиро ишгол кардани ИМА дар чист? 4. Аз чй сабаб вазъи экологии ИМА мураккаб гардидааст? Аз нигохи шумо Ба фикри шумо оё ИМА дар ояндаи низ метавонад пешсафи тараккиёти хочагии чахонй бошад? КАНАДА ii+i Масохаташ - 10 млн км2 Ахолиаш - 34, 3 млн. Пойтахташ - Оттава. Забони давлатй - англисй. Вохиди пулй -доллари амрикой. Мавкеи иктисодию географй. Шароит ва сарватхои табий. Канада аз чихати бузургии масохат баъди Русия дар чахон чойи дуюмро ишгол менамояд. Каламрави он аз шимол ба чануб ба масофаи 4600 ва аз шарк ба Fap6 5100 километр тул кашидааст. Канада бо се укёнуси чахонй баромад дорад ва хати сархади бахрии он 250 хазор километрро ташкил ме­ намояд. Мавкеи иктисодию географии Канадаро пеш аз хама хамсархадй бо ИМА ва баромади он бо укёнусхои Атлантика ва Ором муайян менамояд. Канадаро аз шимол зонаи биёбони арктикй ва дар чануб зонаи дашт ихота намудааст. Релефи он гуногун буда, дар баробари хамворихо куххо хам мавчуданд. Дар кисми гарбии мамлакат каторкуххои Кордилер ба таври меридианй аз шимол ба чануб кашол ёфтаанд. Зери замини Канада аз сарватхои зеризаминй нихоят бой аст. Дар ин чо захираи калони ме­ таллхои рангаи камёфт, маъдани охан, нафт, гази табий, ангиштсанг, уран муайян карда шудааст. Сарватхои минералии гайримаъданй дар шимолу гарбй мамлакат ва дар зери бахрхо вомехуранд. Канада аз захирахои об нихоят бой аст. Дарёхои он ахам­ мияти калони гидроэнергетики доранд. Кариб нисфи масохати Канадаро беша ташкил медихад. Хоки каламрави Канада гуногун мебошад. Дар минтакаи дашт хокхои хосилхез пахн гардидаанд, ки хамворихои дохилиро дар бар мегиранд. Ахолй. Дар Канада хамагй 34, 3 млн ахолй зиндагй мекунад. Ахолии мамлакат аз замони мустамликавй то хол аз хисоби афзоиши табий ва мухочирати берунй меафзояд. Таркиби ахо- Jmpo аслан ду миллат: англо-канадхо, фаронса-канадхо ташкил 305 медих,анд. Мардуми мукимии кишвар эскимосхо хамагй як миллион мебошанд. Зичии миёнаи ахолй дар 1 километри мураббаъ ба 3,3 нафар баробар аст. Аз тарафи дигар Канада мамлакати ба дарачаи баланд урбанизатсияшуда мебошад. Ахолии шахр бештар аз 77 дарсад ахолии мамлакатро ташкил менамояд. Шахрхои калонтарини он Торонто, Монреал, Ванкувер ва Оттава мебошанд. Хочагй. Канада дар катори дах давлати пешкадами чахон ва ба хайати хафт давлати мутараккии Fap6 дохил мешавад. Канада дорой саноати пешрафта мебошад. Сохахои асосии инкишофи саноати Канадаро хамон сохахое ташкил мекунанд, ки дар таксимоти географии мехнат иштирок менамоянд. Он сохахои зеринро дар бар мегирад: 1 Саноати истихрочи маъдани кухй, ки дар асоси захирахои калони маъданхои зеризаминй ташаккул ёфтааст.Сохаи мухимтарини он истихрочи нафту газ ва металлхои ранга мебошад. Канада аз чихати истихрочи маъдани рух, уран ва асбест дар дунё чойи якум ва аз чихати истихрочи никел ва намаки калий чойи дуюмро мегирад. Дар мамлакат ба микдори зиёд филиззоти (металлхои) нодир, тило, нукра, платина ва маъдани мису охан истехсол карда мешаванд. Солхои охир истехсоли нафту газ бо суръати баланд инкишоф ёфтааст. 2. Дар заминаи истихрочи филиззоти (металлхои) ранга саноати металлургияи ранга инкишоф ёфтааст. Он ба манбаи калони ашёи хоми минералй ва энергияи арзони кувваи барк такя мекунад. Канада аз чихати гудозиши никел, мис, руху сурб ва алюминий яке аз чойхои намоёнро мегирад. Танхо се корхонаи алюмингудозии Канада аз тамоми корхонахои алюмингудозии Аврупои Гарбй бештар махсулот истехсол мекунанд. Кисми зиёди махсулоти ин соха ба хорича бароварда мешавад. 3. Саноати коркарди чуб ва истехсоли когазу селлюлоза дар заминаи захирахои бузурги чангал кор мекунанд. Махсулоти ин соха ба гайри конеъ гардонидани талаботи дохилй ба микдори зиёд ба дигар давлатхо содирот (эскспорт) мешавад. 4. Сохаи мошинсозй ба истехсоли навъхои автомобил, трактор, локомотив, тачхизот, радиоэлектроника ва гайра тахассус ёфтааст. Корхонахои калонтарини он дар Торонто, Монреал, Виндзор, Ванкувер чойгир шудаанд. Кишоварзй. Канада дорой сохаи инкишофёфтаи кишоварзй мебошад. Он асосан ба истехсоли зироатхои галладонагй тахассусонида шудааст. Х,оло ба хиссаи Канада зиёда аз 20 дарсад воридоти чахонии гандум рост меояд. Галлакорй асосан 306 = дар се минтакаи он - Манитоба, Алберта ва Саскачеван тараккй ёфтааст. Дар баробари галлакорй зироатхои равгандиханда ва богдорй низ ривоч дорад. Аз сохаи чорводорй дар Канада асосан чорводории тамоили гушту ширдиханда инкишоф ёфтааст. Канада бо махсулоти гуштй на танхо талаботи дохилиро конеъ менамояд, балки ба микдори зиёд ба содирот мебарорад. Шарики асосии тичоратии берунаи Канада ИМА, Ч,опон, Англия ва Олмон мебошанд. Холо даромади умумии махсулоти дохилии мамлакат ба хар cap ахолй 23270 долларро ташкил мекунад. Наклиёт дар хаёти хочагии Канада накши багоят бузургро мебозад. Барои тичорати беруна наклиёти бахрй ахаммияти калон дорад ва кисми зиёди равобити иктисодии мамлакат бо накдиёт ба чо оварда мешавад. Дар равобити иктисодии Канадаю ИМА дар баробари наклиёти бахрй инчунин наклиёти дарёй, рохи охан, автомобилй ва лулагй (кубурй) ба таври васеъ истифода бурда мешаванд. Тафовути дохилй. Тафовути дохилии Канада хеле назаррас аст. Кисми асосии ахолии Канада ва сохахои асосии он дар кисми чанубй мамлакат чойгир шудаанд. Ин минтака 200-500 километр васеъгй дошта, кад-кади худуди ИМА ба таври арзй кашол ёфтааст. Нохияхои асосии иктисодии мамлакат дар хамин кием вокеъ гардидаанд. 1) Нохияи Марказй (кисми чанубии музофотхои Онтарио ва Квебек) бо шахру марказхои мухимми саноатй. 2) Нохияи Дашт (музофотхои Манитоба, Саскачеван, Алберта) бо сохаи калони саноати маъдани кухй, хочагии галлакорй ва чорводорй. 3) Сохили укёнуси Ором (музофоти Колумбияи Англия) бо сохаи истехсолу коркарди махсулоти чангал. 4) Сохили Атлантика чор музофотро фаро гирифта, ма­ сохати он на чандон калон буда, иктисодиёти акибмонда дорад. Аз 2/5 хиссаи масохати Канадаро кисми шимолии он ташкил менамояд. Дар ин чо ба хар 100-200 километри мураббаъ як нафар одам рост меояд. Он аз саба-би вазнин будани шароити табий суст аз худ карда шудааст. Бо вучуди ин, дар ин минтака корхонахои калони истихрочи маъданхои кухй ва неругоххои баркй амал мекунанд. Савол ва супориш 1. Канада бо кадом бахру укёнусхо баромад дорад? 2. Таркиби ахолии он чй гуна аст? 3. Сабаби зиёд будани ахолии шахр дар чист? 4. Дар харитаи контурй минтакахои табий ва шахрхои ка- лонтаринро тасвир намоед. 5. Кадом сохахои саноатй тахассуси асосии мамлакатро муайян мекунанд? 6. Кадом навъи сохаи кишоварзй бартарй дорад? 7. Дар харитаи контурй нохияхои асосии иктисодии Канадаро чудо намоед. Худатонро санчед 1. Бо таъсири кадом омилхо ахолй ва корхонахои саноатии Канада дар кисмати чанубии он бештар чойгир шудаанд? 2. Бо вучуди нихоят кам будани зичии ахолй чаро урбанизатсия ба дарачаи баланд ноил гаштааст? 3. Дар таксимоти байналмилалии мехнат Канада бо кадом намуди махсулот шинохта мешавад? 4. Ба фикри шумо тафовутхои дохилии Канада ба тахассуси хочагидории он таъсир мерасонанд ё не? Аз пигохи шумо Дар оянда тахассуси саноати Канадаро кадом сохахои асосй муайян мекунанд? Оё Канада дар оянда метавонад сахми худро дар истехсолоти чахонй зиёд кунад? АМРИКОИ ЛОТИНИ Амрикои Лотинй яке аз китъахои калонтарини дунё буда, хануз дар асрхои XVI-XVII аз тарафи Испания ва Португалия забт шуда буд ва факат дар аввали асри XIX кдсме аз кишвархои он истиклолият ба даст овардаанд. Холо дар худуди он 46 мамлакату каламрав вучуд дорад. Аз ин 33 давлати сохибихтиёр ба гурухи мамлакатхои ру ба инкишоф дохил мешаванд. Ма­ сохати умумии Амрикои Лотинй 21 млн километри мураббаъ буда, микдори ахолиаш 565 млн нафарро ташкил менамояд. Одатан каламрави Амрикои Лотиниро ба якчанд зернохия 308 чудо мекунанд: 1. Амрикои Миёна (Мексика, мамлакатхои Амрикои Марказй ва Вест-Индия). 2. Мамлакатхои Анд (Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Чили). 3. Давлатхои сохили Ла-Плата (Парагвай, Уругвай, Аргентина). 4. Бразилия. Мавкеи иктисодию географии Амрикои Лотинй чунин аст: онро аз Fap6 ва шарк обхои ду укёнус ихота кардаанд ва ба воситаи онхо мухимтарин роххои бахрии чахонй мегузаранд. Укёнусхои Ором ва Атлантикаро дар ин каламрав канали Панама пайваст намудааст. Масохати Амрикои Лотинй аз шимол ба чануб ба масофаи 13 хазор километр ва аз гарб ба шарк то хазор километр кашол ёфтааст. Давлатхое, ки дар Амрикои Марказй ва дар чазирахои бахри Кариб чой гирифтаанд, мавкеи муносиби иктисодию географй доранд. Мавкеи сиёсию географии мамлакатхои Ам­ рикои Лотиниро аз бисёр чихат хамсархадй бо ИМА ва нихоят дур будани он аз дигар материку давлатхо муайян мекунад. Гайри Боливия ва Парагвай хамаи давлатхои Амрикои Лотинй ба бахру укёнус баромад доранд. Захирахои табий. Давлатхои Амрикои Лотинй аз захирахои табий хеле бой мебошанд. Шароити табиию икдимии он барои инкишофи сохахои гуногуни кишоварзй ва чойгиркунонии саноат мусоидат мекунад. Дар кисми шаркии он пастихои хосилхези Ла-Плата, Амазонка, Орноко ва пахнкуххои Бразилия ва Гвиана чой гирифтаанд. Дар пастии Ла-Плата яке аз нохияхои хосилхези Амрикои Чанубй - Пампа (маънояш дашт) вокеъ гардидааст. Системаи хавзаи дарёхои Амазонка, Ориноко, Парана ва гайра барои инкишофи наклиёти обй ва бунёди неругоххои баркй шароитхои мусоид фарохам овардаанд. Дар хавзаи дарёхои номбурда ва бешазорхои бузурги тропикии ин сарзамин хазорхо намуди дарахтон, аз кабили дарахти каучук, хино, шоколадй, паубразил нашъунамо мекунанд. Дар ин чо чангалзорхо зиёда аз 50 дарсади масохати Амрикои Лотиниро ишгол намудаанд. Амрикои Лотинй аз захираи маъданхои фоиданок бой аст. Дар ин чо захирахои калони нафт (Венесуэла, Мексика, Перу), гази табий (Боливия, Венесуэла), металлхои ранга, маъдани охан, нукра, тило, сулфур кашф шудаанд. Конхои калони маъдани охан дар Бразилия, Чили, Венесуэла, Перу ва Мексика, маъдани марганетс дар Бразилия, боксит дар Ямайка, Суринама ва Бразилия, маъдани мис дар Чили, Перу ва Мексика, калъагй дар Боливия, металлхои нодир дар Колумбия, Бразилия ва Перу вокеъ гаштаанд. Ахолй. Бо вучуди он ки суръати афзоиши ахолй дар Амрикои Лотинй нисбати солхои шастуми асри бист суст шудааст, дар давлатхои Амрикои Марказй ва Чанубй (Парагвай, Боливия) бошад, холо хам афзоиши солонаи он 1,9 дарсадро ташкил медихад. Таркиби этникии ахолии Амрикои Лотинй нихоят мураккаб аст. Он дар натичаи чараёни дуру дарози омехташавии се нажод ташаккул ёфтааст. Дар айни замон таркиби этникии ахолии ин сарзамин зери таъсири се омили асосй таркиб ёфтааст. Омили якумро кабилаи хиндухо ташкил медиханд, ки то омадани аврупоихо ахолии мукимии ин минтака буданд. Дар байни хиндухо, махсусан кабилаи инкхо дар Амрикои Марказй тамаддуни кадимаи зироаткорй вучуд дошт. Х,оло сокинони мукимии он - хиндухо хамагй 17 дарсади ахолиро ташкил медиханд. Омили дуюмро мухочирони аврупой (аслан аз Испания ва Португалия) дар бар мегирад. Сафи мухочирони аврупой то аввали асри XIX кам буданд, вале минбаъд микдори он хеле зиёд гардид. Омили сеюмро африкоихо ташкил медиханд, ки онхоро аз асри XVI cap карда мустамликадорон ба Бразилия, Вест-Индия ва дигар давлатхои ин минтака барои кор дар плантатсияхо оварда буданд. Холо ахолии омехта: дунажодхо ва мулатхо бештар аз нисфи сокинони Амрикои Лотиниро ташкил медиханд. Бинобар ин, ахолии ин минтака таркиби мураккаби этникй дорад. Азбаски мухочирони аврупой ба сохилхои шаркии материк куч баста буданд, аз ин сабаб дар Бразилия, Уругвай ва Аргентина ахолии аврупой бартарй дорад. Кисми зиёди ахолии Чили, Мексика, Парагвай, Гватемала, Панама, Никарагуа, Гондурас, Салвадор ва Колумбия дунажодахо мебошанд. Хиндухо зери фишори бегонагон холо бештар дар нохияхои дохилй (бешазори Ама­ зонка) ва кухсор сокин мебошанд. Онхо дар Боливия, Перу ва Эквадор бисёртаранд. Дар Гаити, Ямайка ва чазирахои Анти- лияи Хурд зангихо бештаранд. Дар Амрикои Лотинй бисёр расму русум, анъанахои миллй ва фархаигй омехта шудаанд. Х,оло дини католикй дар тамоми минтака бартарй дорад. Ба чойгиршавии ахолии Амрикои Лотинй хусусиятхои тараккиёти таърихй, мустамликадорй, шароитхои табий ва вобастагии он ба бозори берунй таъсири калон расониданд. Дарачаи урбанизатсияи ин каламрав бештар ба давлатхои мутараккй шабохат дорад. Х,оло 66,2 дарсади ахолй дар шахрхо зиндагй мекунад. Афзоиши ахолй дар шахрхо зиёд аст. Микдори шахрхо аз 200 гузаштааст ва шумораи шахрхои миллионер кариб ба 40 расидааст. Дар ин чо намуди махсуси шахрхои ба ин нохия хос пайдо шудаанд. Дар Амрикои Лотинй чор агломератсияи калонтарин ба назар мерасад, ки яке аз он Мехикои Калон мебошад. Ин агломератсия 0,5 дарсад масохат ва 1/5 хиссаи ахолии мамла­ катро дар бар мегирад. Афзудани ин агломератсия аз хисоби мухочирон сурат мегирад, ки соле микдори онхо 250-300 хазор нафарро ташкил медихад. Дар кисми чанубии материк агломератсияи Буэнос-Айреси калон чойгир аст, ки ба он аз 1/3 хиссаи ахолии мамлакат рост меояд. Ба акидаи олимон дар Мексика, Бразилия ва Аргентина ташаккулёбии аввалин мегаполисхо cap шуда истодааст. АФЗОИШИ КАЛОИТАРИНИ АГЛОМЕРАТСИЯХОИ ШАХРИИ АМРИКОИ ЛОТИНИ (млн нафар) Агломе­ ратсия 1920 1950 1970 1980 1990 2000 2008 Мехико 0,7 3,0 9,0 14,5 15,1 18,1 19,2 Сан-Паулу 0,6 2,5 8,0 13,0 14,8 17,3 20,1 Рио-де- Женейро 1,3 3,5 7,0 9,20 9,5 10,6 12,3 Буэнос- Айрес 2,3 5,3 8,5 10,0 10,7 12,4 13,6 Хочагй. Дар мамлакатхои Амрикои Лотинй тули дахсолахои охир нисбат ба давлатхои Осиё ва Африко дар инкишофи иктисодию ичтимой як дарача пешравй ба назар мерасад. Аз тарафи дигар дар инкишофи иктисодии мамлакатхо пастравии сохаи кишоварзй ва афзудани хиссаи саноат дар хачми умумии даромади миллй мушохида карда мешавад. Гузаронидани сиёсати индустриякунонй дар аксарияти мамлакатхои нохия боиси пайдо гардидани сохахои нави металлургияи сиёх, мошинсозй, саноати химия шуд. Баъди бухрони вазнини солхои 80-уми асри гузашта ва пастравии иктисодиёт дар солхои 2000-2010-ум хиссаи Амрикои Лотинй дар тараккиёти хочагии чахонй боз афзуд. Инкишофи саноат дар нохия нобаробар аст. Дарачаи тараккиёти сохахои асосии саноатро дар нохия холо давлатхои Бразилия, Аргентина, Мексика, Чили, Венесуэла, Колумбия ва Перу муайян менамоянд, хусусан се давлати бузург - Аргентина, Бразилия ва Мексика, ки аз 2/3 хиссаи махсулоти саноатии Амрикои Лотиниро истехсол мекунанд. Чойи асосиро дар таркиби саноат саноати маъдани кухй мегирад. Дар байни сохахои он бошад, накши асосиро саноати сузишворй (асосан истихрочу коркарди нафт) мебозад. Ба он 80 дарсад арзиши махсулоти саноати нохия рост меояд. Дар сохахои саноати маъдани кухй мавкеи асосиро Мексика, Венесуэла, Аргентина ва Бразилия ишгол менамоянд. Ба замми ин дар Амрикои Лотинй нисбат ба давлатхои Африко дида диккати асосй ба инкишофи сохахои коркарди саноати ашёи хом (гудозиши металлхои рангаю маъдани охан, нафттозакунй) ва саноати дакику истехсоли тачхизот равона карда шудааст. Масалан, дар Мексика истехсоли автомобил, электротехника, электроника; дар Бразилия - хавопаймосозй, электроника, автомобилбарорй, киштисозй; дар Аргентина дастгохбарорй, автомобилсозй тараккй ёфтаанд. Дар кисмати Амрикои Марказй ва давлатхои сохили бахри Кабир, инчунин дар Боливия, Парагвай ва як катор мамлакатхои дигар дар таркиби истехсолоти саноатй сохаи саноати хурокворй бартарй дорад. Ин соха дар бисёр давлатхои Амрикои Лотинй тамоили содиротй (экспортй) дорад. Масалан, гушт ва махсулоти гуштй дар Аргентина, Уругвай, Бразилия; канд дар Перу, Мексика, Куба. Дар таркиби хочагии Амрикои Лотинй хиссаи сохаи кишоварзй хеле калон аст. Дар як катор давлатхои ин нохия (пеш аз хама Амрикои Марказй ва давлатхои сохили бахри Кариб) кишоварзй сохаи асосии истехсоли модцй ба шумор рафта, дар он кисми зиёди ахолии кобили мехнат банд мебошад. Солхои охир кишоварзй дар Мексика, Бразилия, Аргентина Анд (Чили, Перу, Эквадор, Боливия) гусфанд ва лампа парвариш меёбад. Наклиёт ба талаботи хозираи ин нохия пурра чавоб на- медихад. Бо вучуди шабакаи зиёд накдиёти рохи охан аз чихати техникй хеле паст чихозонида шудааст. Наклиёти обии дохилй ва кубурй низ нагз инкишоф наёфтааст. Шабакаи накдиётии Амрикои Лотинй ба бозори беруна нигаронида шудааст. Масалан, дар Мексика роххо ба суйи сархади ИМА сохта шудаанд, ки кисми зиёди содироти мамлакат ба он чо равона карда мешавад. Дар Амрикои Лотинй наклиёти автомобилй рохи мухимми кисми хушкии мамлакат хисоб меёбад. Хусусан шохрохи автомобилии бо номи Панама ахаммияти бузург дошта, он аз сархади ИМА то Буэнос-Айрес ва дар навбати худ аз дохили пойтахтхои аксарияти давлатхо мегузарад. Рохи автомобилгарди Трансамазонка низ ахаммияти калони иктисодй дорад. Накдш асосиро дар тичорати берунй накдиёти бахрй мебозад. Тичорати берунй. Давлатхои Амрикои Лотинй ба хорича бештар ашёи хоми саноатй (махсусан истихрочи маъдани кухй) ва махсулоти кишоварзй бароварда, ба ивази он аз хорича мошин, дастгох ва дигар маснуоти тайёри саноатй мегиранд. Хар як давлат вобаста ба сохахои асосии истехсолй (маъдани кухй ё махсулоти кишоварзй) тахассус пайдо кардааст, ки ин вобастагии онро ба бозори берунй зиёд мекунад. Кисми зиёди равобити тичорати берунии давлатхои Амрикои Лотинй ба ИМА рост меояд (аз 2/5 хисса). Равобити иктисодии он бо Фаронса, Англия, Олмон, Чопон ва Русия низ инкишоф меёбад. Содирот ва воридоти тичорати берунии кисми зиёди давлатхои ин нохия фаъол нест. Давлатхои мутараккй, хусусан ИМА мамлакатхои ин нохияро ба сифати доираи маблаггузории худ истифода мебаранд. Солхои охир алокахои иктисодии байни мамлакатхои Амрикои Лотинй дар натичаи барпо ёфтани иттиходияхои иктисодй ва интегратсионй вусъат ёфта истодааст. Масъалахои экологй. То солхои охир ба ин масъала дар доираи мамлакатхои Амрикои Лотинй диккати чиддй дода намешуд. Чунин муносибат боиси дар майдони чандин хазор гектар нестшавии бешазор, авч гирифтани фаросиши замин (эрозия), камшавии саршумори хайвону паррандагони нодир, пайдошавии боронхои кислотагй ва гайра гардид. Хусусан 3. Омилхои асосии нуфуз ёфтани баъзе навъи зироатхои кишоварзии минтака дар бозори чахонй кадомхоянд? 4. Сабаби дарачаи баланди тараккиёти ичтимоию иктисодии давлатхои Амрикаи Лотинй нисбат ба дигар давлатхои ру ба инкишофи Осиё ва Африко дар чист? Аз нигохи шумо Кадом давлатхо симои асосии индустрияи Амрикои Лотиниро ташкил медиханд? Дар оянда таъсисёбии мегаполисхо ба иктисодиёти мамлакат чй гуна таъсир мерасонад? БРАЗИЛИЯ Масохаташ - 8,5 млн км2 Ахолиаш - 205,7 млн нафар. Пойтахташ - Бразилиа Забони давлатй - испанй. Вохиди пулй - реал. Бразилия калонтарин мамлакати Амрикои Лотинй буда, дар он хусусиятхои зиёди китъаро мушохида кардан мумкин аст. Аз нигохи бойигарихои табий низ яке аз бойтарин мамлакатхои чахон аст ва холо кариб 50 намуди ашёи хоми минералиро истихроч мекунад, ки дар байни онхо захирахои маъданй бартарй доранд. Аз руйи майдони заминхои корам, захирахои обу чангал дар нохия яке аз пешсафон ба шумор меравад. Х,амаи ин омилхо барои тараккиёти иктисодии мамлакат хеле мусоиданд. Ахолй. Бразилия аз руйи шумораи ахолй ба катори панч мамлакати аз хама серахолии дунё шомил буда, микдори ахолиаш хар сол 3 млн нафар зиёд мешавад. Ин холат ба тараккиёти иктисодй мусоидат мекунад. Вале дар баробари ин, афзоиши зиёди ахолй дар мамлакат масъалахои шугли ахолиро тезу тунд намуда, боиси «урбанизатсияи калбакй» мегардад. 316 Шахри Рио-де-Жанейро муддатхои тулонй пойтахти Бразилия буда, холо шахри калони бандарй, банкирй ва туризм шудааст. Соли 1960 Сан-Паулу пойтахт шуд. Сан-Паулу шахри калонтарини Бразилия буда, онро ло- комотиви иктисодиёти мамлакат меноманд, ки тамоми таркиби иктисодиро дар худ дорад. Дар миёнахои асри XIX Сан-Паулу шахри хурди музофотй буда, тараккиёти кахвапарварй ва мухочирати оммавй аз Аврупо ва Ч ,сш он сабаби калоншавии он гардид. Шахр тадричан ба яке аз марказхои калони саноатии на танхо Бразилия, балки тамоми Амрикои Лотинй ва умуман нимкураи чанубй табдил ёфт ва дар он торафт сохахои ис- техсолоти ба илм эхтиёчманд, бонкхо инкишоф ёфтанд. Сан-Паулу шахри бинохои баландтарин буда, онро Ню- Иорки Амрикои Лотинй меноманд. Шахри Рио-де-Жанейро яке аз шахрхои зеботарини дунё буда, дар сохили бухай Гуанавар, ки кад-кади сохили он махаллахои истикоматию маъмурй, пляжхои сохилии Копа- кабана, бандару нохияхои саноатй вокеъанд, чойгир шудааст. Шахр бо карнавалу майдони футболи «Маракана»-и худ машхур гаштааст. Вале дар баробари ин, дар шахр нобаробарихои зиёди ичтимой ба назар мерасанд. Баъди Ч,анги дуюми чахон дар Бразилия сиёсати минтакавй гузаронида шуд, ки хадафи асосии он азхудкунии Амазония буд (Амазония 3/5 хиссаи каламрави мамлакатро ишгол кардааст). Бо хамин максад 1,5 километр дуртар аз сохил пойтахти нави мамлакат - шахри Бразилиа бунёд карда шуд, ки вай «кутби афзоиш» ва рамзи нави мамлакат гардид. Солхои 70-уми асри 20 рохи Трансамазония сохта шуд, ки рохи асосии воридшавй буда, 5,5 хазор километр дарозй дорад, кад-кади он корхонахои истихрочи маъдан, чубтайёркунй, чойхои нигохдории рамахои чорводорй, дехахо ва НОБ-хо бунёд шудаанд. Вале азхудкунихои Амазония аксар гайриокилона ба рох монда шуда, боиси вайроншавии мувозинати экологй гардидаанд. Даромади умумии махсулоти дохилии Бразилия айни замон ба хар cap ахолй 5580 долларро ташкил менамояд. Савол ва супориш 1. Бразилия нисбат ба дигар давлатхои Амрикои Лотинй чй гуна мавкеъ дорад? 2. Бразилия аз кадом навъи сарватхои зеризаминй бой аст? 3. Дар харита чойгиршавии ахолй ва сарватхои зеризаминиро нишон дихед ва онро дар харитаи контурй кайд намоед. 4. Кадом сохахои саноатии мамлакат тахассуси онро муайян менамоянд? 5. Бо кадом давлатхо равобити иктисодй дорад? Худатонро санчед 1. Кадом омилхои табиию иктисодй сабаби пешрафти суръ- атноки иктисодиёти Бразилия гардиданд? 2. Аз чй сабаб Бразилия нисбат ба дигар давлатхои ру ба инкишоф ба нишондихандахои нисбатан баланди иктисодй ноил гашт? 3. Сабаби пойтахти Бразилия эълон шудани шахри Бразилиа дар чист? Аз нигохи шумо Оё Бразилия вобаста ба шароитхои табий ва кан- данихои фоиданок имконияти дар оянда зиёд намудани истихрочи захирахои табииро дорад? Ба фикри шумо имконияти дар оянда ба катори давлатхои мутараккй дохилшавии Бразилия мавчуд аст ё не? МЕКСИКА |« | М асохаташ- 1958 км2 Ахолиаш - 114, 9 млн. нафар. Пойтахташ - Мехико. Забони давлатй - испанй. Вохиди пулй - песо. Мексика яке аз давлатхои бузургтарини чахон буда, он чумхурии федеративй мебошад. Ба хайати мамлакат 31 иёлат дохил шуда, он 16 сентябри соли 1810 истиклолият ба даст овардааст. Сарварии давлатро президент ба ухда дорад. Хокимияти конунгузору парламент (конгресси миллй) аз ду палата: сенат (палатам болой) ва палатам депутатхо (палатам поёнй) иборат мебошад. Мексика аз шимол ва шарк бо ИМА (дарозии сархад 3326 километр), дар чануб бо Гватемала (962 километр) хамсархад мебошад. Мексика аз ду тараф бо укёнус баромад дорад, ки он барои инкишофи иктисодй ва васеъ намудани равобиту тичорати берунй имконияти бузург ба амал овардааст. Кисми зиёди равобити берунии он бо ИМА ва давлатхои Амрикои Лотинй ба амал бароварда мешавад. Шароиту захирахои табий. Мексика давлатй кухсор аст. Кисми зиёди масохати мамлакатро (кариб аз 2/3 хиссаи онро) пахнкухи Мексика ишгол кардааст, ки баландии он ба хисоби миёна 1000 то 2400 метрро ташкил менамояд. Релефи кухй дар кисмати чанубии мамлакат барои пешрафти кишоварзй ва алокахои иктисодй мушкилй ба амал меорад. Аз 4/5 кисми масохати мамлакат бинобар кам будани боришот ба кишоварзй кам мусоидат мекунад. Рохи асосии халли ин мушкилот обёрии сунъй мебошад. Микдори боришоти солона дар кисмати шимолй ва марказии мамлакат хамагй ба 25-100 мм мерасад. Дар кисмати чанубй ва хусусан чанубу шаркии он боришот ба 3000 мм мерасад, ки он сабаби асосии обхезихои калон мегардад. Ин сохтани иншоотхои бузурги гидротехникиро талаб менамояд, ки он ба маблаггузории калон эхтиёч дорад. Мексика аз захирахои табий нихоят бой аст. Дар ин чо маъданхои калони нафт, гази табий, ангишт, нукра, тило, мис, рух, сурб хеле зиёданд. Майдони бешазор 24 дарсад ва чарогоху маргзор бештар аз 39 дарсад каламрави мамлакатро ишгол менамояд. Ахолй. Ахолии Мексика зиёда аз 114 млн нафар буда, зичии миёнаи он дар 1 км2 ба 53 нафар мерасад. Аксарияти ахолиро метисхои испану хиндухо - 60 дарсад, сипас хиндухо - 30 дарсад ва аврупоихо - 9 дарсадро ташкил медиханд. Забони асосии ахолй испанй буда, дар баробари он забонхои махаллй низ пахн гардидаанд. Урбанизатсия дар Мексика бартарй дошта, дар шахрхо аз 2/3 кисми ахолй зиндагй мекунанд (хол он ки ахолии шахр дар аввалхои асри XX хамагй 10 дарсадро ташкил медод). Шахрхои калон дар хамаи музофотхои Мексика мавчуданд, вале Мехико аз хама калонтарин буда, дар он зиёда аз 13 млн нафар ахолй зиндагй мекунад. Хочагй. Мексика яке аз давлатхои тараккикардаи Амрикои Лотинй ба шумор меравад. Дар таркиби куллй махсулоти умумй (аз соли 1940 то 2010) хиссаи истехсоли саноатй кариб 3 баробар зиёд гардид, вале сохаи кишоварзй бошад, нисбатан паст фаромад. Саноат аз 4/5 хиссаи талаботи дохилиро пурра таъмин мекунад. Солхои охир Мексика дар пешрафти иктисодй ба як катор муваффакиятхо ноил гашт, ки ин, пеш аз хама, ба рохи пешгирифтаи мамлакат дар гузаронидани ислохоти иктисодй ва имконияти васеи инвеститсияи хоричй алокаманд аст. Сохаи инкишофёфтаи саноати онро - саноати нафту коркарди нафт, мошинсозй (махсусан автомобилбарорй), маъдани кухй, металлургия, химия, бофандагй ва саноати хурокворй ташкил медиханд. Дар Мексика калонтарин мачмуи истехсоли нафту газ барпо карда шудааст. Истихрочи нафту газ дар минтакаи назди сохили халичи Мексика ва чанубу шаркии он ба рох монда шудааст. Дар ин чо соле зиёда аз 100 млн тонна нафт ва 50-55 млрд м3 газ истехсол карда мешавад ва бо сузишворй нохияхои мухимми иктисодй ва марказй таъмин карда мешаванд. Дарозии умумии кубурхои нафтгузаронй зиёда аз 13 хазор километрро ташкил медихад. Тамоми шохахои укёнуси Ором ва дигар марказу шахрхоро бо нафту газ таъмин менамояд. Дар асоси корхонахои нафту газ сохахои мухимми нафту химия тараккй ёфтааст. Калонтарин корхонахои металлурги дар кисмати шимолии мамлакат, ки дорой захирахои калони металлхои ранга ва маъдани охан мебошанд, чойгир шудаанд. Барои инкишофи металлургия хавзаи ангишти коксшавандаи Сабинас ахаммияти калон дорад. Дар кисмати чанубии мамлакат дар сохили дарёи Балсас мачмуи калони истехсоли пулод барои содирот ба кор даромадааст. Сохахои саноати сабуку хурокворй дар кисми чанубии суфакухи Мексика ва нохияхои кухсори атроф инкишоф ёфтаанд. Мошинсозй дар шахрхои серахолй, аз чумла аз 2/3 хиссаи сохахои саноати коркардабарой дар агломератсияхои Мехико, Монтеррей ва Гвадалахара чойгир шудаанд. Дар сохаи кишоварзй аз 2/3 хиссаи махсулоти умумй ба зироаткорй рост меояд. Инкишофи зироаткорй асосан ба обёрй вобастагй дорад (зиёда аз 4 млн га), ки аксар дар кисмати шимолй ва шимолу гарбй равнак ёфтааст. Ин нохияхо то 500- 550 хазор тонна пахта, то 3 млн тонна гандум ва кисми зиёди сабзавоти мамлакатро медиханд. Дар кисмати нохияхои чанубй плантатсияхои зироатхои тропикй (кахва, найшакар) мавкеи хосро ишгол мекунанд. Нохияхои чанубии мамлакат аслан ба кишти зироати чуворимакка (соле дар ин чо зиёда аз 10 то 12 млн тонна истехсол мешавад) маютуланд. Чорводорй дар минтакаи биёбон ва нимбиёбон инкишоф ёфта, дар наздикии шахрхо бошад, чорвои ширдех тараккй дода мешавад. Мексика яке аз давлатхои асосии тараккиёфтаи туризм мебошад. Х,амсархадии он бо ИМА имконият медихад, ки соле миллионхо амрикоихо бахрй саёхати шахру чойхои таърихй ва сохилхои бахру укёнус сафар кунанд. Туризм яке аз манбаи мухимми даромади мамлакат гардидааст. Дар Мексика хамаи навъхои наклиёт тараккй ёфтаанд. Дарозии умумии рохи охан 31 хазор километр, рохи автомобилй 354 хазор ва обхои дохилй бошад, 2900 километрро ташкил медихад. Даромади умумии махсулоти дохилй ба хар cap ахолй 7960 долларро ташкил менамояд. Дар Мексика якчанд нохияхои иктисодй таъсис ёфтаанд, ки аз якдигар аз чихати дарачаи инкишоф фарк мекунанд. Аз хама бештар нохияи назди пойтахт тараккй ёфтааст, ки он таъриху сабабхои худро дорад. Нохияи наздисохилии укёнуси Ором (шимолу Fap6) бо сохахои зироатхои обёришаванда тахассус пайдо намудааст. Сохили халичи Мексика ва нохияхои ба он хамсархади чанубу шаркй бошанд, бо мачмуи энергетикй ва нафту гази худ машхур мебошанд. Савол ва супориш — ■ 1. Мексика ба кадом гурухи давлатхои Амрикои Лотинй дохил мешавад? 2. Дар харитаи контурй сархади Мексика ва мавкеи географии онро тасвир намоед. 3. Аз кадом намуд и сарватхои табий ин мамлакат дар Амрикои Лотинй фарк мекунад? 4. Таркиби ахолии Мексика чй гуна аст ва ба кадом омилхо вобаста аст? 5. Дар харитаи контурй марказхои мухимми саноатии Мек- сикаро тасвир кунед. 6. Кадом сохахои кишоварзй тахассуси хочагидории Мексикаро муайян мекунанд. Худатонро санчед 1. Кадом омилхои мухимми иктисодй сабаби тараккиёти сур- ъатноки Мексика гардидаанд? 2. Аз чй сабаб иктисодиёти Мексика ба инвеститсияи хоричй ниёз дорад? 3. Дар оянда метавонад, ки туризм ба сохаи боз хам даромадноки мамлакат табдил ёбад? Аз нигохи шумо Кадом сохахои истехсоли саноатии Мексика дар оянда метавонанд накши аввалиндарачаро ба ухда гиранд? Оё масъалахои экологй метавонанд дар шахрхои саноатй тезутунд шаванд? КУБА Масохаташ - 111,5 хазор км: Ахолиаш - 11,7 млн нафар. Пойтахташ - Гавана. Забони давлатй - испанй. Вохиди пулй - песо. Мамлакати Куба дар байни давлатхои дар чазира чой- гиршудаи Амрикои Марказй калонтарин мебошад. Чазираи Куба аз гарб ба шарк ба масофаи 1250 километр кашол ёфтааст. Кисми чанубии сохили онро бахри Кариб, чанубу гарбии онро халичи Юкатан ва кисми шаркии онро бошад, халичи хурд аз чазираи Гаити чудо мекунад. Дар шимол Кубаро аз ИМА халичи Флорида чудо кардааст. Шароиту захирахои табий. Куба табиати бою рангин дорад. Христофор Колумб баъди кашфи Куба онро зеботарин чазираи укёнус номид. Худуди Кубаро аслан хамворй ишгол карда, баландй ва куххо масохати камро дар бар мегиранд. Аз сарватхои табий дар ин чо бештар никел, кобалт, мис, марганетс, хром вомехурад. Куба иклими гарм дошта, х д р о р а т и солона ба 25 дарача, микдори боришоти солона бошад, ба 1380 мм мерасад. Дар нохияхои кухсор харорат нисбатан салкин аст. Ахолй. Ахолии Куба 11,7 млн буда, зичии миёнаи он дар 1 километри мураббаъ ба 99,7 нафар мерасад. Асосан ахолии он дар натичаи бо хам омехташавии нажодхои гуногун ташаккул ёфтааст. Дар ин чо ду гурухи этникии калон - мулатхо (52 дарсад ахолй) ва аврупоихо (38,1 дарсад) зиндагй мекунанд. Бокимондаи онро африкоихо ва чинихо ташкил менамоянд. Дарачаи урбанизатсия хеле калон аст, вале шахрхои хурду миёна бартарй доранд. Аз 2/3 кисми ахолии шахрхо дар кисмати агломератсияи Гаванаи калон маскан гирифтаанд. Хочагй. Иктисодиёти Куба мутамарказй буда, сектори давлатй бартарй дорад ва он асосан ба сохаи кишоварзй ва тичорати берунй алокаманд аст. Дар таксимоти географии мехнат Куба ба истехсоли канд тахассус пайдо намудааст. Хар сол 5-7 млн тонна канд истехсол карда мешавад. Он хиссаи асосии содироти мамлакатро ташкил медихад. Плантатсияхои найшакар аз 1/7 кисми масохати мамлакатро ишгол намудаанд. Давраи асосии хосилгункунй (сафра) ба моххои ноябр то май рост меояд. Дар мамлакат зиёда аз 150 заводи канд вучуд дорад. Аз зироатхои ба экспорт тайёршаванда чойи мухимро зироатхои ситрусй ва тамоку мегиранд. Х,оло чорводорй ва мохидорй низ тараккй кардааст. Дар Куба сохаи саноати маъдани кухй ба сохаи тахассуси саноатй табдил ёфтааст. Хусусан коркарди маъдани никелу кобалт хеле инкишоф ёфтааст ва он аз кисмати шимолу шаркии мамлакат истихроч карда мешавад. Солхои охир Куба алокахои тичоратии хочагии худро бо давлатхои Амрикои Лотинй ва Чин пурзур карда истодааст. Дар баробари инкишофи истехсоли канду маъдани никел ба тараккиёти саноати хурокворй низ диккати мухим дода мешавад. Асоси наклиёти Кубаро роххои охан ва автомобилгард ташкил медихад, ки онхо асосан аз гарб ба шаркй мамлакат кашол ёфтаанд. Дарозии умумии рохи охан 4,2 хазор километр, автомобилй 61,0 хазор километр ва рохи обхои дохилй ба 240 километр мерасад. Бандархои мухимми мамлакат Гавана, Карденас, Мансанило, Мантансас ва Сантяго-де-Куба мебо­ шанд. Дар хочагии Куба накши асосиро Гаванаи Калон мебозад, ки он аз 1/2 хиссаи махсулоти саноатии мамлакатро (гайри канд) 324 медихдд. Х,оло накши нохияхои марказй ва шаркй низ зиёд шуда истодааст. Даромади умумии мах,сулоти дохилии Куба ба хар сари ахолй 1285 долларро ташкил менамояд. Савол ва супориш • 1. Мавкеи географии Куба чй гуна аст? 2. Аз кадом навъи сарватхои зеризаминй бой аст? 3. Кадом сохахои саноатй дар Куба инкишоф ёфтаанд? 4. Дар харитаи контурй конхои калонтарини маъдани никел, кобалт, мис, марганетс ва марказхои саноатии Кубаро тасвир намоед. 5. Бо кадом давлатхо Куба бештар равобити иктисодй дорад? Худатонро санчед 1. Кадом омилхо боиси пешрафти сохахои иктисодии Куба гаштаанд? 2. Чаро дар Куба сохаи саноати маъдани кухй ба сохаи тахассуси саноатй табдил ёфтааст? 3. Аз чй сабаб тичорати хоричии Куба бештар бо Чин ривоч меёбад? Аз нигохи шумо Кадом роххои бехтар намудани муносибатхои иктисодии Куба бо дигар давлатхои Амрикои Лотинй ва Аврупо вучуд доранд? Ф А С Л И VI М У Н О С И Б А Т Х О И И К Т И С О Д И И У М У М И Ч А Х О Н И Муносибатхои щтисодии цахонй чй ацаммият доранд? Дар байни кадом давлатхо иттиходи баланди ицтисодй вуцуд дорад? Чй гуна интегратсияи щтисодй ба тараккиёти давлатхои алохида таъсири мусбй мерасонад? Муносибатхои иктисодии умумичахонй аз системаи ало­ кахои гуногуни иктисодиёти миллии мамлакатхои гуно- = 325 гун иборат буда, асосан ин муносибатхоро таксимоти бай­ налмилалии мехнат ташкил медихад. Ин муносибатхо кувваи асосии харакатдихандаи тараккиёти хочагии чахон мебошанд. Суръати тараккии муносибатхои иктисодии умумичахонй аз суръати афзоиши истехсолоти моддй пеш аст, ки ин аз байналмилалй гардидани хаёти хочагй шаходат медихад. Дар муносибатхои иктисодии умумичахонй накши асосиро Шимол мебозад, ки дар он тамоми шаклхои муносибатхои иктисодй (алалхусус дар шароити чахонишавй) аз хама бештар инкишоф ёфтаанд. Ч,ануб бошад, дар ин алокахо мавкеи сусттар дорад. Албатта, баъди ба даст овардани истиклолияти сиёсй мавкеи бисёре аз мамлакатхои ру ба тараккй дигаргун шуда, накши онхо дар алокахои иктисодии умумичахонй назаррас гардид. Вале ин холат то хол ба таври бояду шояд ба амал наомадааст. Аз хамин сабаб мамлакатхои Ч,ануб кушиши худро бахрй баркароркунии тартиботи нави иктисодии чахонй пурзур карда истодаанд. Дар шароити имруза масъалаи муносибатхои Шимол- Шимол ва Ч,ануб-Ч,ануб низ ахаммияти бузург пайдо кардааст. Дар ин муносибатхои иктисодиёти гузарандадошта макоми хосса доранд. Мамлакатхои ба алокахои иктисодии умумичахонй аз хама бештар вобаста бударо мамлакатхои иктисоди кушода дошта номидаанд. Дарачаи кушодагии иктисодиётро аз руйи квотаи содиротй (хиссаи содирот дар чамъи махсулоти дохилй) муайян мекунанд. Ин квота дар баъзе мамлакатхои тараккикардаи Аврупо ва мамлакатхои нави саноатии Осиё бештар мушохида карда мешаваду дар мамлакатхои бозори дохилиашон хачми калондошта камтар. Масалан, квотаи содиротй дар Сингапур то ба 70 дарсад, дар Белгия ва Нидерландия 55-60 дарсад, дар Фаронсаю Олмон 25-30 дарсад, дар ИМА факат 10 дарсадро ташкил медихад. Яке аз падидахои кушода будани иктисодиёт дар шароити хозира ташкил намудани мавзеъхои озоди иктисодй (дар нохия ё шахрхои мавкеи мусоиди иктисодию географй дошта) аст. Дар ин мавзеъхо тартиботи имтиёзноки андози гумрукй мукаррар карда шудааст. Хдцафи асосии ин имтиёзхо бештар чалбкунии захирахои молиявй, моддй, технологй ва мехнатй мебошад. Мавзеъхои озоди иктисодй, кабл аз хама ба нияти чалбкунии сармояву технологияи нави хоричй, зиёдкунии асъоргирй ва ганй гардонидани бозори дохилй бо молхо ва хизматхои ба ракобат тобовар таъсис дода мешаванд. Охири солхои 70-уми асри XX шумораи чунин мавзеъхо ба 3 хазор расида буду дар онхо бештар аз 3 млн нафар шугл дошт. Айни замон ба хиссаи мавзеъхои озоди иктисодй 1/4 хиссаи муомилоти чахонии мол рост меояд. Ин мавзеъхо аз хама бештар дар Чин ва мамлакатхои нави саноатии Осиё амал мекунанд. Яке аз хусусиятхои фаркноки амали хочагии чахонй им- руза торафт бештар тараккикунии муносибатхои иктисодии байналмилалй мебошад. Онро дар васею хаматарафа шудани муносибатхои иктисодии байни мамлакатхо, гурухи мамлакатхо, ширкат ва ташкилотхои алохида мебинем. Сабабгори ин хусусият инхоянд: байналмилалкунии истехсолот, тараккии бемисл ва интегратсияи нохияхо, тезутундшавии масъалахои глобалй. Омилхои асосии тараккии муносибатхои иктисодию умуми­ чахонй, пайдоиши муносибатхои пулию молй, кашфиётхои бузурги географй, васеъшавии микёси истехсолот, тараккию такмили воситахои наклиёт ва гайрахо мебошанд. Шаклхои муносибатхои иктисодии умумичахонй торафт мухталиф мегарданд. Зеро пешравии хар кадом мамлакати чахон ба дарачаи иштироки он дар муомилоти чахонии сарватхои моддию маънавй вобастагии зич дорад. Имруз хеч ягон мамлакат, хатто тараккикардатарин хам ба самаранокии якхелаи тамоми махсулотхои хозиразамон кодир нест. Х,амин тарик, замони чудоихои миллй, сарбастагии хочагии давлатхо бебозгашт паси cap шуданд. Яке аз шаклхои кадимаи муносибатхои иктисодии умуми­ чахонй тичорати байналмилалй аст, ки дар ибтидои пайдоиши худ микёси махдудро молик буд. Зеро дар он даврахо истехсолот симои натуравй дошт ва асосан барои конеъгардонии талаботи ахолй амал мекард. Васеъшавии тичорати беруна ба давраи сармоядорй, махсусан дар давраи саноати калони мошинй рост меояд. Дар замони пешрафти илмию техникй вай набзи нав пайдо намуда, аз суръати афзоиши истехсолот хеле пеш гузаштааст, ки ин аз васеъшавии таксимоти географии мехнат дарак медихад. Солхои 1950-1990 гардиши тичорати чахонй 73 баробар, яъне аз 150 млрд доллар то ба 11 трлн доллар зиёд шудааст. Дар замони РИТ таркиби тичорати чахонй тагйир ёфтааст. Хиссаи молхои тайёр торафт зиёд ва хиссаи ашёи хому хурокворихо кам шуда истодааст. Дар байни молхои тайёр махсулотхои илмталаб 327 (электроники, электротехники, автомобил ва гайра) мавкеи калонро сохиб шудаанд. Тичорати хизмат нисбат ба тичорати мол тез афзуда, ба он хиссаи 1/4 кисми тамоми тичорати чахонй рост меояд. Тичорати хизмат низ ходисаи нав нест. Хизматрасонии наклиётй таърихи кадима дорад, ки хизматрасонии киштихои хоричй ва кироякунии киштихои бахрй аз хамин кабиланд. Мамлакатхои «кирокаши бахрй» (Юнон, Олмон, Англия, Фаронса, Голландия, Шветсия, Дания, Норвегия) флоти бахрии худро ба хизмати боркашонии байнибандарии дигар мамлакатхо медиханд. Дар замони хозира хизматрасонихои сохтмонй, сугуртавй, намоишй, кирояи кино, ичораи тачхизотхои илмй ва ис­ техсолй, лоихакашии мухандисй, коркардабарории ахбори илмй, истифодаи алокахои кайхонй пайдо шуда, хеле тез пахн шудаанд. Мубодилаи тачрибахои истехсолй, ки ба худ номи байналмилалии «ноу-хау» гирифтаанд, шакли махсус шудаанд. Футболбозону хоккеистхо ва дигар варзишгарон дар командахои бонуфузи дигар мамлакатхо бозй карда истодаанд. Географияи тичорати байналмилалй бетагйир намондааст. Бо вучуди ин холо чойи якум дар ихтиёри мамлакатхои тарак- кикардаи Гарб буда, хиссаи онхо дар тичорати чахонй ба 70 дарсад мерасад. Ч,ойи тааччуб нест, ки ба катори «дахтои аввал» мамлакатхои «хафтгона» дохиланду баъди онхо Нидерландия, Белгия, Корея. Аз хама пешсаф ИМА буда, вале аз нигохи «баланси тичорат» (нисбати нархи молхои воридотй ба молхои содиротй) кафо мемонад. Муомилоти калони мол байни худи хамин мамлакатхо ба амал меояд: ИМА-Канада, ИМА-Ч,опон, Олмон-Фаронса. Дар тичорати байналмилалй чойи дуюмро мамлакатхои Ч,ануб ишгол кардаанд, ки дар он хиссаи мамлакатхои нави саноатии Осиё ва ташкилоти ОПЕК зиёд аст. Ч,ойи сеюм ба мамлакатхои ба иктисодиёти бозорй гузаранда мансуб асту дар он мавкеи Чину Русия назаррас аст. Дар бозори чахонии мол ракобатнокй зиёд аст, ки онро «чанги тичоратй» номидаанд. Масалан, содироти автомобилхои Ч,опон, ки инхо самаранок, боваринок, барохат ва аз нигохи экологй тозатар буданд, солхои 80 карни XX боиси он гардид, ки дар ИМА хар як автомобили панчум тамгаи ширкатхои чопонй дошт. Ширкатхои чопонй «Хонда» ва «Нисан» дар ИМА заводхои автомобилбарории худро сохтанд. Бахри танзими савдои умумичахонй Ташкилоти Умуми­ чахонии Тичорат (ТУТ) таъсис дода шудааст, ки ба он холо кариб 140 давлат аъзо мебошанд ва ба хиссаи онхо 9/10 кисми тичорати чахонй рост меояд. Ба катори дигар шаклхои хеле мухимми муносибатхои икти­ содии умумичахонй муносибатхои карзию молиявй шомил аст. Ин шакл нисбатан чавон буда, имруз ахаммияти аввалиндарача пайдо кардааст ва холо кариб тамоми олами иктисодиро фаро гирифтааст. Сохиби асосии ин шакл ширкатхои Трансмиллй мебошанд. Агар арзиши молхои содиротй аз арзиши молхои воридотй боло бошад, баланси тичорат фаъол аст ва баръаксаш баланси тичорат гайрифаъол. Муносибатхои карзию молиявй дар шакли карздихй, со­ дироти сармоя, махсусан дар шакли инвеститсияи бевосита ифода меёбанд. Охири солхои 90- асри XX хачми чунин инвес- титсияхои дар чахон чамъшуда аз 3 трлн доллар зиёд буд. Географияи сохаи маблаггузорй (ё ки мигратсияи сармоя) тагйиротхои зиёдро аз cap мегузаронад. Пеш аз Чанги дуюми чахон самти маблаггузорй асосан аз мамлакатхои тараккикарда ба мамлакатхои ру ба инкишоф буду ин сармоя асосан дар сохахои саноати истихроч ва плантатсияхо гузошта мешуд. Дар замони РИТ мабалггузорй ба сохахои илмталабу хизмат самараноктар гардид. Рохи асосии харакати сармояро муносибат байни давлатхои ИМА, Аврупои Гарбй ва Ч,опон муайян мекунад, ки дар байни инхо аз руйи микёси амалиётхои молиявй Аврупои Гарбй (Англия, Олмон, Фаронса, Нидерландия) дар чойи аввал, ИМА дар чойи дуюм ва Чопон дар чойи сеюм меистад. Вазъи молиявии Чануб ташвишовар асту карзи умумии онхо аз 2 трлн доллар гузаштааст. Бо вучуди он, имруз дар Чануб ду маркази калони содироти сармоя ташкил ёфтааст. Якумини он дар мамлакатхои содиркунандаи нафт амал мекунад. Аз ин мамлакатхо нафт ба Аврупо, мамлакатхои Осиё ва Аф­ рико фиристода мешавад. Маркази дуюм дар мамлакатхои «палангхои осиёй» (Сингапур, Гонконг, Тайван) таъсис дода шудааст. Аз мамлакатхои ба иктисодиёти бозори гузаранда дар бозори молиявии чахон Чин ва Русия мавкеи намоён доранд. Чин, дар баробари чамъкунии сармояи хоричй, барорандаи сармоя низ мебошад. Русия бошад, танкисии молиявй мекашад ва барои аз мамлакатхои Гарб гирифтани мадади молиявй кушиши зиёде дорад. 329 Танзимгарони хдракати байнал мил алии сармоя Бонки байналмилалии азнавсозй ва рушд (ББАТ) ва Захираи Асъорй Байналмилалй (ЗАБ) мебошанд. ББАТ кариб 170 аъзо дошта, фаъолияти худро ба татбики лоихахои сохтории дарозмуддат равона кардааст. Ин ташкилот ба гурухи Бонки умумичахонй мансуб аст. ЗАБ ташкилоти асъорию карзии байнихукуматй буда, бахрй батартибории муносибатхои асъорй-молиявии байни мамлакатхо, нигахдории курбии асъорхо ва ёрии асъорй расонидан ба мамлакатхои ниёзманд таъсис дода шудааст ва 180 мамлакат, аз чумла Точикистон аъзои он мебошанд. Аз сабаби дар соли 1997 пайдо шудани бухрони чахонии молиявй дар мамлакатхои Ассотсиатсияи давлатхои Чднубу Шаркии Осиё (АСЕАН) ва баъд дар Ч,Ум х,урии Корея, Ч,опон ва дигар мамлакатхои чахон вазифаи ин ташкилот мураккабу вазнин гардид. Аз ин сабаб охири солхои 90- асри XX масъалаи зарурияти ислохот дар тамоми низоми молиявии чахон ба миён гузошта шуд. Шакли мухимми муносибатхои иктисодии умумичахонй хамкорихои истехсолии байналмилалй буда, онхо дар навъхои гуногун ба амал бароварда мешаванд. Инхо, кабл аз хама, махсусгардонй ва кооператсиякунонии истехсолот ва истехсоли якчояи махсулот дар асоси фаъолияти бисёртарафа мебошанд. Ду шакли аввал бештар дар сохаи автомобилсозй пахн шудаанд. Тайёрии мамлакатхои Фаронса, Англия, Олмон, Испания оиди баамалбарории лоихаи истехсоли якчояи аэробуси А-320 аз амсоли хамин аст. Х,ар кадом мамлакат кисми алохидаи тайёраро истехсол мекунад ва васли пурраи ин кисмхо дар шахри Тулузаи Фаронса ба амал меояд. Хдмкорихо дар чодаи якчоя сохтани иншоотхои хочагй, таъсиси корхонахои шарикй низ аз шаклхои пахншудаи хамкорихои истехсолианд. Дар шароити РИТ хамкорихои илмию техникй хеле васеъ пахн шуда истодаанд, ки ба чорикунии комёбихои нави илму техника, самаранокона истифодабарии сарватхои табий ва гайра мусоидат мекунанд. Ин шакли муносибатхо дар тичорати литсензияю патентхо, ахбор оиди баамалбарории якчояи лоихахо, тадкикотхои илмй, хифзи мухити зист зохир мегардад. Солхои охир сайёхати байналмилалй бо суръати калон вусъат гирифта, ба шакли мухимми муомилоти хизмат табдил ёфтааст. Омилхои асосии ба ин холат боисшуда тараккии куввахои истехсолкунанда, кабл аз хама, такмили воситахои наклиёт, тараккии урбанизатсия, болоравии сатхи зиндагии мардум мебошанду хаваси донистани дигар мамлакатхо ва халкхо одамон афзудааст. Сайёхати байналмилалиро аз нигохи: а) максад басайёхатхои рекреатсионй (саломаткунй); б) экскурсионй (донистагирй); в) корй (хизматй); г) илмй; аз нигохи тарзи харакат-автомобилй, рохи оханй, бахрй, хавой, дарёй чудо кардаанд. Дар авчгирии сайёхат афзоиши «саноати сайёх» накши мухимро мебозад, ки ба он шабакаи мехмонхонахо, кемпингхо, фирмахои сайёхатй, хизматхои ахборию рекламагй, корхонахои истехсоли савготй ва гайрахо мансубанд. Ногуфта намонад, ки сайёхати байналмилалй барои баъзе мамлакатхо сарчашмаи хеле мухимми даромад аст. Ин даромад дар як сол дар микёси дунё ба 500 млрд доллар расидааст. Аз руйи хачми даромади мутлак дар чойи аввал ИМА буда, вале аз хиссаи ин даромад дар чамъи махсулоти дохилй мамлакатхои «курортй», ки аз хисоби фуруши хизмати сайёхонй зиндагй доранд, пешсафанд. Аврупо минтакаи асосии сайёхонй хоричиро чалбкунанда мебошад, ки дар байни он мамлакатхо «сегонаи калон» - Испания, Фаронса ва Италия мавкеи асосй доранд. Миёни мамлакатхои Осиё кишвархои Малайзия, Таиланд, Чин, дар Амрикои Шимолй - ИМА, дар Амрикои Лотинй - Мексика чалбкунандагони асосии сайёхон мебошанд. Охири асри XX ва саршавии асри XXI на танхо зиёдшавии одни микёси фаъолияти хочагии мамлакатхои алохида ва тамоми иктисодиёти чахон, инчунин васеъшавии алокахо байни мамлакатхои гуногун, ривочгирии таксимоти байналмилалии мехнат, торафт байналмилалигардии хаёти хочагй, пайдоишу тараккии гуруххои интегратсионй, авчи инкилоби илмй- техникй мебошад. Хакикатан ягон мамлакате нест, ки вай ба низоми муносибатхои иктисодй ва бо хам вобастагй дохил нашуда бошад. Хочагии чахони охири асри ХХва аввали асри XXI баусулхои нави истехсолоти чамъиягию постиндустриявй, ба чамъияти ахборию илмй табдилёбии мамлакатхои тараккикардатарин сохиб гардид. Махз чараёни ичтимоикунонй дар вазъияти имруза омили халкунанда гардидааст. Дар тарзи нав равиши асосй якчоякунии комёбихои РИТ бо воситахои бозории майли ичтимой дошта мебошад. Аломатхои асосии хоси чамъияти постиндустриявй чу- нинанд: 1) дар сохаи иктисодй ин гузариш аз истехсоли молхо ба истехсоли хизмат; 2) дар сохаи шугл бошад, бартарй доштани коркунони мехнатй фикрй; 3) дар сохаи илм истифодаи самаранок ва бо хам мувофик намудани тадкикотхо, ки ба тараккии истехсолоти илмталаб мусоидат мекунад; 4) дар сохаи идоракунй бояд кабули карорхо дар асоси техникаю технологияи ахборй сурат гиранд; 5) дар сохаи экология ин мукарраркунии назорати боваринок аз болои дахолати инсон ба мухити атроф мебошанд. Давраи гузариш ба асри XXI барои хочагии умумичахонй давраи нигохдории суръати муътадили афзоиши иктисодй, баландшавии накши омилхои беруна дар тараккиёти хочагй, глобаликунонии бозорхои молиявй ва пурзуршавии бо хам вобастагии иктисодиёти миллй, афзоиши сохаи хизмат, муъ- тадил гардидани усулхои хамкории байнидавлатй мебошад Савол ва супориш ----- - ■ ■■■ 1. Накшаи шаклхои асосии муносибатхои иктисодии умуми- чахониро кашед. Кадоме аз ин шаклхо таърихи кадим ва нав доранд? 2. Мамлакатхои асосии содироткунандаи сармоя кадомхоянд? 3. Тагйиротхои географии мигратсияи сармоя дар чй ифода меёбанд? 4. Таъсири карзи берунаи байналмилалй ба мигратсияи сармоя дар чй ифода меёбад? 5. Накши сайёхати байналмилалиро дар иктисодиёти киш- варатон шарх дихед. З А М И М А И 1 МАМЛАКАТХОЕ, КИ ЗАХИРАХОИ БУЗУРГТАРИНИ НАФТ ДОРАНД Мамлакат Захирахои тадкикшуда (млрд т.) Мамлакат Захирахои тадкикшуда (млрд т.) Арабистони Саудй 35,4 Венесуэла 11,4 Канада 28,8 Ливия 5,1 Эрон 18,2 Нигерия 4,8 Ирок 15,5 Казокистон 4,0 Русия 14,7 Чин 3,9 Кувайт 14,0 ИМА 3,0 АМА 12,9 Мексика 2,0 ДАВЛАТХОИ ДОРОИ ЗАХИРАХОИ БУЗУРГТАРИНИ ГАЗИ ТАБИИ Мамлакат Захирахои тадкикшуда (трлн м3) Мамлакат Захирахои тадкикшуда (трлн м3) Русия 47,5 Венесуэла 4,2 Эрон 26,5 Австралия 4,0 Катар 25,8 Ирок 3,2 АМА 6,1 Туркманистон 2,9 Арабистони Саудй 6,7 Норвегия 2,1 ИМА 5,6 Египет 2,0 Нигерия 5,5 Индонезия 1,9 Алчазоир 4,9 Канада 1,7 ТАЪМИНОТИ ЗАМИНХОИ КИШТ ДАР САТХИ НОХИЯХОИ КАЛОНИ ЧАХОН (БА САРИ АХОЛИ) Нохия Таъминог (га) Нохия Таъминот (га) ИДМ 0,80 Амрикои Шимолй 0,60 Аврупои Гарбй 0,25 Амрикои Ч,анубй 0,35 Осиёи хоричй 0,13 Австралия ва Океания 1,80 Африко 0,22 Тамоми чахон 0,20 ДАВЛАТХОИ ДОРОИ ЗАХИРАХОИ БУЗУРГТАРИНИ АНГИШТ ВА МАЪДАНИ ОХАН Мамлакат Захирахои тадкикшудаи ангишт (млрд т.) Мамлакат Захирахои тадкикшудаи маъдани охан (млрд т.) ИМА 250 Русия 33 Чин 115 Чин 15 Русия 195 Украина 15 РАЧ, 50 Австралия 18 Австралия 82 Канада 12 РФ Г 66 Бразилия 21 Хиндустон 84 Казокистон 4 Украина 34 ИМА 7 Британияи Кабир 45 Шветсия 4 Казокистон 34 Хиндустон 7 ГИДРОПОТЕНСИАЛИ иктисодии ЧАХОНИ ВА ИСТИФОДАИ ОН Хамаги Аз он чумла Нохия Млрд квт-соат Ба хисоби % истифода- шуда% ИДМ 1250 15,6 20 Аврупой Гарбй 700 8,8 72 Осиёи Хоричй 2250 28,1 19 Африко 1100 13,8 8 Амрикои Шимолй 1000 12,5 70 Амрикои Лотинй 1600 20,0 33 Австралия ва Океания 100 1,2 40 Тамоми чахон 8000 100,0 30 МАМЛАКАТХОЕ, КИ БЕШТАР БА АТМОСФЕРА ГАЗИ КАРБОН МЕПАРТОЯНД Хачми Хачми Мамлакат партов (млн т.) Мамлакат партов (млн т.) ИМА 5500 Канада 400 Чин 4300 Италия 400 Русия 1800 Фаронса 350 РФГ 800 Мексика 330 Хиндустон 750 Казокистон 300 Украина 600 РАЧ 300 Британияи Кабир 500 Чумхурии Корея 300 Япония 1200 335 РАФТИ АФЗОИШ И Ш УМОРАИ А*О ЛИ ДАР ЧАХОН Солхо Ахолй (млн нафар) Афзоиш дар дахсолахо (млн нафар) Афзоиши мутлаки солона (млн нафар) Афзоиши миёнаи солона (%) 1950 2515 220 22 1,6 1960 3019 504 50 1,8 1970 3698 679 68 2,0 1980 4450 752 75 1,8 1990 5292 842 84 1,7 2000 6261 969 97 1,6 2010 7190 929 93 1,4 2020 (пешгуйй) 8000 810 81 1,3 СУРЪАТИ АФЗОИШ И АХОЛИ (ДАРСАД) Солхо 1950-55 1965-70 1990-95 2010-15 Чахон 1,7 1,99 1,57 1,20 Мамлакатхои тараккикарда 1,20 0,81 0,40 0,18 Мамлакатхои ру ба тараккй 2,05 2,36 1,88 0,41 Мамлакатхои Африко 2,22 2,65 2,81 2,50 Осиё 1,89 2,44 1,70 1,14 Аврупо 0,79 0,67 0,27 0,14 Амрикои Лотинй 2,70 2,58 1,84 0,18 Амрикои Шимолй 1,80 1,13 1,06 0,66 ТАКСИМОТИ АХОЛИИ ЧАХОН ДАР ГУРУХИ МАМЛАКАТХО ВА МИНТАКАХО 1950 1970 1990 2010 Ч,ах,он (млн нафар) 2516,2 3697,0 5295,0 8472,0 % 100 100 100 100 Мамлакатхои тараккикарда 33,1 28,4 21,9 16,6 Мамлакатхои ру ба инкишоф 669 71,6 77,1 83,4 Африко 8,8 9,8 12,1 18,7 Осиё 54,7 56,8 58,9 57,8 Чин 22,1 22,5 21,8 18,2 Хиндустон 14,2 15,0 16,0 16,5 Амрикои Лотинй 6,6 7,6 8,3 8,3 Амрикои Шимолй 6,6 6,1 5,2 4,3 Аврупо 15,8 11,1 9,6 6,4 Океания 0,5 0,5 0,5 0,5 МЕГАПОЛИСХОИ КАЛОНТАРИНИ ЧАХОН Шахр - Мегаполис Мамлакат Шумораи ахолй 1. Мехико-Сити Мексика 27,6 млн н. 2. Токио - Иокагама Ч,опон 23,8 млн н. 3. Сан-Пауло Бразилия 21,5 млн н. 4. Ню-Йорк ИМА 9,5 млн н. С. 2025 (пешгуйи 1. Мехико-Сити Мексика 96,7 млн н. 2. Токио-Иокагама Чопон 29,7 млн н. 3. Бомбей Хинд 27,0 млн н. 4. Калкутта Хинд 26,4 млн. 5. Ч,акарта Индонезия 23,6 млн н. 6. Дакка Банголадеш 20,7 млн н. 7. Токио Ч,опон 20,7 млн н. 8. Карочй Покистон 20,6 млн н. 9. Мадраса Хинд ДАВЛАТХОИ РУ БА ИНКИШОФ БО НИШОНДИХАНДАИ БАЛАНДИ ИНКИШОФИ ТАБИИИ АХОЛИ ДАР СОЛХОИ 1995-2010 Мамлакат Афзоиши табий(%) Мамлакат Афзоиши табий (%) Яман 38 Конго 28 Сомали 34 Бенин 28 Нигер 32 Гана 28 Мали 31 Мавритания 28 Конгой Демократа 31 Покистон 28 Умон 31 Бутан 28 Афгонистон 30 Ирок 28 Арабистони Саудй 30 Г андурас 28 Иордания 30 Камерун 27 Г ватемала 30 Буркина-Фасо 27 Никарагуа 30 Сенегал 27 Мадагаскар 29 Того 27 Уганда 29 Лаос 27 ДАВЛАТХОИ АВРУПО, КИ ХОЛАТИ М АНФИИ АФЗОИШ И АХ^ОЛИ ДОРАНД Мамлакат Афзоиши табий (%) Мамлакат Афзоиши табий (%) Исландия -1 Шветсия -3 Швейтсария -1 Руминия -3 Юнон -1 Венгрия -4 Австрия -2 Эстония -4 Италия -2 Латвия -5 Чехия -2 Белорус -5 Словакия -2 Русия -6 Литва -2 Булгория -7 Олмон -3 Украина -7 МАРКАЗХОИ АСОСИИ ХОЧАГИИ ЧАХОНИ (с.2008) Марказ ММД (млрд. долл) Хисса дар ММД (%) Амрикои Шимолй 13500 22,6 Аврупои Гарбй 11570 19,4 Чин 8160 13,7 Чопон 3680 6,5 Х,индустон 2810 6,2 ИДМ 1810 3,9 Бразилия 1560 2,6 Давлатх,ои халичи Форс 1190 2,0 Мексика 1070 1,8 БАЪЗЕ НИШОНДИХАНДАХ,ОИ МУХИММИ ИНКИШОФИ ХОЧАГИИ ЧАХОН Нишонди- ханда Меъёри ченак 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2008 Истихрочи нафт Млн т 525 1060 2270 3000 3100 3600 3900 Истехсоли гази табий Млрд м3 200 450 1050 1500 2050 2420 2750 Истихрочи ангишт Млн т 1820 2575 2860 3750 4620 4950 5850 Коркарди энергияи электрики Млрд квт-с 950 2300 5000 8250 11800 15580 18,200 Истихрочи маъдани охан Млн т 250 500 750 900 965 1060 1520 Гудозиши пулод Млн т 200 350 600 7,5 770 850 1100 Г удозиши алюминий Млн т 1,5 4,6 10,2 16,1 19,3 25,0 31,6 Истехсоли матоъхои пахтагй Млрд м2 30 40 45 55 77 78 90 Истехсоли галладона Млн т 630 850 1100 1450 1950 2050 2350 Мохидорй ва истихрочи махсулоти бахрй Млн т. 21 40 69 75 100 130 95 Дарозии рохи автомо- билгарп Млн км 15,5 17,0 19,7 22,3 26,6 28,0 32,5 Муомилоти савдои чахонй Млрд доллар 125 260 650 4050 6980 13000 29200 ЧОЙГИРШАВИИ ИНШООТХОИ МЕРОСИ ЧАХОНИ ДАР НОХИЯХОИ КАЛОНТАРИНИ ДУНЁ Нохия Шумораи иншоот Хиссаи онхо дар микдори умумй (%) ИДМ 33 4,5 Аврупои хоричй 297 41,8 Осиёи хоричй 151 20,2 Африко 94 12,6 Амрикои Шимолй 31 4,3 Амрикои Лотинй 104 14,1 Австралия ва Океания 20 2,5 Хамагй 730 100,0 СОХТИ М М Д -и я к КАТОР ДАВЛАТХОИ ЧАХОН (с. 2008) % Мамлакат Кишоварзи Саноат Сохаи хизматрасонй Кувайт 1 52 47 РФГ 1 29 70 Британияи Кабир 1 25 74 Италия 1 30 69 Ч,опон 1 25 74 ИМА 1 20 79 Фаронса 3 20 77 Нидерландия 2 24 74 Австрия 3 26 71 АМА 4 59 37 Чехия 3 40 57 Лахистон (Полша) 3 37 65 Канада 2 29 69 Венесуэла 5 48 47 Русия 5 35 60 Бразилия 10 39 51 Литва 6 32 62 Руминия 34 53 Украина 18 35 47 341 Чин 14 53 33 Индонезия 15 45 40 Хиндустон 21 28 51 Нигерия 27 49 24 Гана 5 26 39 Камбоча 33 29 38 Узбекистон 38 26 36 Уганда 31 22 47 Мали 45 17 38 Хдбашистон 40 13 47 ДАХ, ДАВЛАТИ АВВАЛИНДАРАЧ.АИ КОРКАРДИ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИЯ ДАР С. 2008 Мамлакат коркард Хамагй (мдрд квг-соат) Ба хар сари ахолй (хаз. квт-соат) ИМА 4240 14250 Чин 2445 1870 Ч,опон 1140 6960 Русия 950 6650 Канада 600 18750 Олмон 620 7560 Х,индустон 680 630 Фаронса 575 9600 Британияи Кабир 405 5780 Бразилия 400 2180 ДАХ ДАВЛАТИ АВВАЛИНДАРАНАИ ИСТЕХСОЛИ АЛЮМИНИЙ ДАР С. 2008 Мамлакат Истехсол (млн.т) Мамлакат Истехсол (млн.т) ИМА 2,3 Бразилия 1,5 Русия 3,7 Норвегия 1,4 342 Чин 8,7 РАЧ 0,9 Канада 3,0 Олмон 0,8 Австралия 1,9 Хиндустон 1,0 ДАХ ДАВЛАТИ АВВАЛИНИ ИСТЕХСОЛКУНАНДАИ НАХИ КИМИЁВИ ДАР С. 2008 Мамлакат Истехсол (млн.т) Мамлакат Истехсол (млн.т) Чин 11,0 Чопон 1,2 ИМА 2,9 Олмон 0,9 Ч- Тайван 3,5 Индонезия 1,3 Чумхурии Корея 2,4 Италия 1,0 Хиндустон 2,1 Тайланд 0,9 ДАХ ДАВЛАТИ АСОСИИ ИСТЕХСОЛКУНАНДАИ МАТОИ ПАХТАГИ ДАР С. 2008 Мамлакат Истехсол Мамлакат Истехсол (млн м2) (млн м2) Чин 24,5 Покистон 0,6 Хиндустон 18,0 Чопон 0,5 ИМА 8,0 Ч- Тайланд 0,6 Русия 2,8 Олмон 0,5 Миср 1,5 Фаронса 0,5 ДАХ ДАВЛАТИ АСОСИИ ЧАМЪОВАРИИ ГАЛЛА ДАР С. 2008 Мамлакат Чамъовари Хамаги, млн т Ба сари ахолй, кг Чин 420 310 ИМА 390 1300 Хиндустон 230 210 Русия 78 545 343 Фаронса 73 1200 Индонезия 63 260 Канада 57 1675 Бразилия 67 360 Украина 42 890 Бангладеш 41 280 ДАВЛАТ^ОЕ, КИ ДАР ОНХО ТУРИЗМИ БАЙНАЛМИЛАЛИ БЕШТАР ИНКИШОФ ЁФТААСТ Мамлакат Шумораи сайёхон, млн нафар Мамлакат Шумораи сайёхон, млн нафар Фаронса 75,5 Австрия 19,4 ИМА 46,1 Лахистон (Полша) 14,3 Испания 53,5 Мачористон (Венгрия) 12,2 Италия 37,1 Юнон 14,0 Британияи Кабир 27,8 Швейтсария 11,4 Русия 21,2 Нидерландия 9,2 Мексика 20,6 Малайзия 15,7 Канада 19,2 Тайланд 11.7 Олмон 20,1 Туркия 16,8 ФЕХ.РИСТИ АДАБИЁТИ ИЛОВАГИ ВА ИСТИФОДАШ УДА 1. Абдуллоев Н. Дидактические основы изучения географии союзной республики в курсе географии СССР (на примере Таджикской ССР). Автореферат. - Душанбе, 1971. 2. Барков А.Ч. Вопросы методики и истории геог-рафии. -М ., Просвещение, 1961. 3. Баранский Н.Н. Исторический обзор учебников географии (1876-1934). - М., «Просвещение», 1954. 4. Баранский Н.Н. Методика преподавания экономи-ческой географии. - М., «Просвещение», 1969. 5. Баранский Н.Н. Экономическая география. Эко-номическая картография. - М., «Просвещение», 1960. 6. Бабанский Ю.К. Оптимизация учебно-воспита-тельного процесса. - М., «Просвещение», 1982. 7. Забик А.Ч. Методика преподавания экономичес-кой географии и зарубежных стран. - М., «Просвещение», 1958. 8. Богоявленский Д.П., Менчинская Н.А. Психоло-гия усвоения знаний в школе. - М., «Просвещение», 1959. 9. Войлошликова Н.Н. Самостоятельная работа учащихся по экономической географии зарубежных стран. - М., «Просвещение», 1981. 10. Герасимова Т.П. Воспитание на уроках географии. -М.: Просвещение, 1965. 11. Герасимова Т.И., Коринская В.П. Методы и фор-мы организатции обучения географии. -М., «Просвеще-ние», 1964. 12. Дрига И.И. Кабинетная система в общеобразова-телъной школе. 1981. 13. Даринский А.В. Методика преподавания географии. -М., «Просвещение», 1966. 14. Данилов М.А. Протцесс обучения в советской школе. - М., «Учпедгиз», 1961. 15. Есипов А.А. Самостоятельная работа учащихся на уроке. -М., 1960. 16. Заславский К.И. Карта на уроках географии. -М ., 1954. 17. Кабанова-Миллер Е.Н. Учебная деятельность и развивающее обучение. -М., «Знание», 1981. 345 18. Кабанова-Миллер Е.Н. Формирование примеров умст­ венной деятельности и умственное развитие учащихся. -М., «Просвещение», 1968. 19. Маринская В.А. Методика формирования понятий при изучении курса географии материков. -М., «Педагогика», 1979. 20. Коваленская М.М. Самостоятельные работы учащихся по экономической географии СССР. -М., «Просвещение», 1994. 21. Карман Т.А. Уроки географии (психологические основы). -М ., «Просвещение», 1968. 22. Матрусов И.С. Связь обучения экономической географии СССР и производственного труда учащихся. -М., 1961 . 23. Матюшкин А.М. Проблемные ситуации в мышлении и обучении. -М., «Просвещение», 1972. 24. Махмутов А.М. Теория и практика проблемного обучения. -Казань, 1972. 25. Основы дидактики/Под. ред. Д.П. Есипова. -М ., «Просве­ щение», 1968. 26. Панчашникова J1. М. Исторический подход при обучении физической географии в школе. -М., «Просвещение», 1969. 27. Паловинкин А.А. Методика физической геогра-фии. -М., 1955. 28. Самойлов И.И. Методика обучения экономичес-кой географии СССР. -М ., 1960. 29. Семакин Н.Н. Географический кабинет-учебная площадка в школе.-М., «Просвещение», 1973. 30. Скаткин М.Н. Проблемы современной дидактики. -М ., «Просвещение», 1984. 31. Скаткин М.Н. Совершенствование процесса обучения. Проблемы и суждения. -М ., «Педагогика», 1971. 32. Строев К.Ф. Краеведение. -М ., «Просвещение», 1974. 33. Шамаев Н.М. Дидактические проблемы применения технических средств обучения в средней школе. -М., 1973. 34. Шаповаленко С.Г. Школьное оборудование и кабинетная система-М., 1974. 35. Щукина Г.М. Формирование познавательных интересов учащихся в процессе обучения. -М., «Педагогика», 1972. 36. Барномаи география барои синфх,ои VI -IX. -Д. с., 2002. 37. Максаковский В.П. Научные основы школьной географии. -М., 1982. 38. Максаковский В.П. География. 10 - М., 2012. 39. Бабурин B.JL, Данышин А.И., Елиховская Л.И.. География Российского порубежья: мы и наши соседи. 8-9. -М., 1999. 40. Воспитательные аспекты обучения. М ., 1982. 41. Максимова В.Н. Межпредметные связи в процессе обучения. -М., 1988. 42. Вопросы географии. Новое содержание школьной географии. -М ., 1977. 43. Полов В.П. Средства обучения географии и условия их эффективного использования. -М ., 1987. 44. География в школе . - 1989, №2. 45. География. - 1993. - №№3,4. 46. Кузнецов А.П. География. -М ., 1990 47. Дидактика.-М., 1959. 48. Основы дидактики.-М., 1967. 49. Диалог. Наука и искусство географии: спектр взглядов ученых СССР и США. -М ., 1989 . 50. ЗуевД.Д. Школьный учебник.-М., 1983. 51. Европа. Учебное пособие по географии для 8 класса «Briedis». - 2002. 52. Консепсияи миллии маълумоти Ч,Ум ху р и и Точикистон. - Душанбе, с. 2003. 53. Методика обучения географии в средней школе . -М ., 1985. 54. Накшаи таълимии мактабхои хамагонй. -Душанбе, с. 2002. 55. Болдырев Н.И. Нравственное воспитание школьников// Вопросы теории. -М ., 1979. 56. Казанский Н.Г., Назарова Т.С. Дидактика (началь-ные классы). -М ., 1978. 57. Научные основы построения учебников геогра-фии. -М ., 1979. 58. Основы экологии.-М., 1998. 59. Проблемы школьного учебника. -М ., 1974, вып. I-II. 60. Проблемы школьного учебника. -М ., 1980, 1983, 1983, 1987. 61. Социальные ресурсы и сациальная политика. -М ., 1990. 62. Фармирование представлений и понятий при обучении географии. -М ., 1970 (пер. с нем. яз.). 63. Бабанский Ю.К., Поташник М.М. Оптимизатсияи протсесси педагога (саволу чавоб). -Душанбе, с. 1987. М У Н Д А Р И Ч Д МУКАДДИМА.............................................................................. 3 ФАСЛИI ТАВСИФИ УМУМИИ ИКТИСОДИЮ ГЕОГРАФИИ ЧАХОН...............................................................4 Харитаи кунунии сиёсии чахон.................................................. 4 Давлатхои ба муносибатхои нави иктисодй гузаранда........ 9 Харитаи сиёсии чахон баъди Ч,анги дуюми чахонй.............. 10 Блокхои харбй. Хдмкорй ва паст намудани шиддати байналмилалй................................................................................10 ГЕОГРАФИЯИ САРВАТХОИ ТАБИИИ ЧАХОН МУХОФИЗАТИ МУХИТИ ЗИСТ........................................... 15 Мафхуми мухити географй ва мавкеи он дар хаёти чамъият............................................................................................ 15 Мавкеи захирахои табий дар хаёти чамъият..........................16 САРВАТХОИ ТАБИИИ ЧАХОН ВА ЧОЙГИРШАВИИ ОНХО.......................................................... 18 Захирахои ашёи минералй.......................................................... 19 Захирахои заминй......................................................................... 24 Захирахои об...................................................................................27 Захирахои чангал.......................................................................... 29 Захирахои сарватхои Укёнуси чахонй......................................32 Захирахои сарватхои икдимй ва кайхонй................................35 Захирахои рекреатсионй..............................................................36 Ифлосшавии табиат ва масъалахои хифзи мухити зист.......38 ГЕОГРАФИЯИ АХОЛИИ ЧАХОН......................................... 43 Сиёсати демографй........................................................................ 45 Хдйати чинсй ва синну соли ахолй............................................ 46 Х,айати синфй, миллй ва нажодй................................................ 49 Масъалахои миллй ва халли онхо.............................................. 51 Хайати динй.....................................................................................52 Дин ва тамаддуни чахонй............................................................. 54 Чойгиршавии ахолй....................................................................... 55 Ахолии шахр ва дехот...................................................................56 Мафхуми урбанизатсия................................................................. 56 Ахолии дехот...................................................................................58 Хдчрат (мигратсия)-и байналмилалии^холй.......................... 59 ГЕОГРАФИЯИ ХОЧ.АГИИ ЧАХОНИ....................................62 Хочагии чахонй. Мархалахои ташаккул ва инкишофи он.... 62 Таксимоти байналмилалии географии мехнат ва интегратсия (хдмгирои)-и иктисодии байналмилали............. 63 Интегратсияи иктисодии байналмилалй..................................65 ХОЧАГИИ ЧАХОН ДАР ДАВРАИ ИНКИЛОБИ ИЛМИЮ ТЕХНИКИ...................................................................66 СОХАХОИ ХОЧАГИИ ЧАХОН.............................................. 72 Географияи сохахои саноат.........................................................72 Саноати сузишворй-энергетикй................................................. 73 Саноати нафт..................................................................................74 Саноати газ..................................................................................... 75 Саноати ангишт............................ „ ..............................................75 САНОАТИ МАСНУОТБАРОРЙ.............................................77 Саноати металлургия....................................................................77 Мошинсозй..................................................................................... 78 Саноати химия............................................................................... 79 Саноати сабук................................................................................80 Саноат ва мухити атроф..............................................................80 КИШ ОВАРЗИ...............................................................................82 Зироатчигй......................................................................................83 Рустанихои гайрихурока..............................................................84 Чорводорй...................................................................................... 85 Кишоварзй ва мухити атроф...................................................... 86 НАКЛИЁТ ВА РОБИТАХОИ ИКТИСОДИИ БЕРУ НА... 87 Наклиёти хушкигард.....................................................................88 Наклиёти обй..................................................................................89 Наклиёти хавой............................................................................. 90 Наклиёт ва мухити атроф............................................................91 Алокахои иктисодии байналмилалй........................................ 92 МАСЪАЛАХОИ УМУМИЧАХОНИИ ИНСОНИЯТ........ 94 ФАСЛИ II ТАВСИФИ МАМЛАКАТХОИ ЧАХОН. МАМЛАКАТХОИ АВРУПО ДАР ХАРИТАИ ЧАХОН..... 101 Ахолй.............................................................................................. 103 Х очагй............................................................................................ 104 Кишоварзй..................................................................................... 105 Н аклиёт.........................................................................................106 Алокахои иктисодии беруна................................................ .. 107 МАМЛАКАТХОИ МУТАРАККИИ АВРУПОИ ГАРБИ .108 Наклиёт.......................................................................................... 112 ЧУМХУРИИ ФЕДЕРАТИВИИ ОЛМ ОН............................115 АНГЛИЯ....................................................................................... 122 ФАРОНСА.................................................................................... 128 ИТАЛИЯ....................................................................................... 135 МАМЛАКАТХОИ ХУРДИ АВРУПО. „ ................................141 МАМЛАКАТХОИ АВРУПОЙ Ш АРКИ.............................. 145 ТАВСИФИ МУХТАСАРИ МАМЛАКАТХОИ АЛОХИДА..................................................................................... 154 РУСИЯ........................................................................................... 154 УКРАИНА..................................................................................... 160 БЕЛОРУС...................................................................................... 163 МОЛДОВА.................................................................................... 166 ЭСТОНИЯ.................................................................................... 167 ЛАТВИЯ........................................................................................ 168 ЛИТВА............................................................................................169 ФАСЛИ III ТАВСИФИ МАМЛАКАТХОИ ОСИЁ................................... 171 Сарватх,ои табий ва имконияти истифодаи он....................... 174 Ахолй ва хочагй............................................................................176 Тавсифи умумии хочагй ............................................................. 179 ТАФОВУТХОИ ДОХИЛ И В А и к т и с о д и ю ГЕОГРАФЙ................................................................................... 184 Осиёи Шаркй................................................................................ 184 Осиёи Ч,анубй............................................................................... 185 Осиёи Чанубу Гарбй.................................................................... 186 Осиёи Чанубу Шаркй........................................... „ ...................187 КИСМИ ОСИЁИИ СОБИК ИТТИХОДИ ШУРАВИ....... 188 Моварои Кафказ (Закафказия)................................................. 189 Казокистон................................................................................... 189 Осиёи Марказй............................................................................ 190 ХАРИТАИ СИЁСИИ ОСИЁ................................................... 191 Шаклхои тараккиёти иктисодй ва ичтимой.......................... 192 ТАВСИФИ МАМЛАКАТХОИ АЛОХИДАИ ОСИЁИ МАРКАЗИ, ШАРКИ, ЧАНУБИ, ЧАНУБУ ГАРБИ ВА ЧАНУБУ Ш АРКИ....................................................................... 195 ЧУМХУРИИ ХАЛКИИ Ч И Н .................................................. 195 ЧО П О Н ..........................................................................................201 ОЗАРБОЙЧОН............................................................................. 205 ГУРЧИСТОН.............................................................................. 209 АРМ АНИСТОН..........................................................................212 КАЗОКИСТОН............................................................................ 215 УЗБЕКИСТОН..................................................................................220 ТУРКМ АНИСТОН....................................................................... 224 ТОЧИКИСТОН............................................................................... 228 КИРГИЗИСТОН.............................................................................235 ХИНДУСТОН.................................................................................. 239 ИНДОНЕЗИЯ...................................................................................245 ПОКИСТОН..................................................................................... 249 АФГОНИСТОН............................................................................... 253 ЭРОН....................................................................................................257 ТУРКИЯ............................ ................................................................ 262 АРАБИСТОНИ САУДИ............................................................... 267 ФАСЛИ IV АВСТРАЛИЯ ВА АФРИКО........................................................ 272 ИТТИФОКИ АВСТРАЛИЯ........................................................ 272 АФРИКО............................................................................................ 277 ЧУМХУРИИ МИСРИ АРАБ......................................................290 ФАСЛИ V АМРИКОИ ШИМОЛИ................................................................. 294 ИЁЛОТИ МУТТАХИДАИ АМРИКО......................................294 КАНАДА......................„ .....................................................................305 АМРИКОИ ЛОТИНИ...................................................................308 БРАЗИЛИЯ....................................................................................... 316 МЕКСИКА.........................................................................................319 КУБА.................................................................................................... 323 ФАСЛИ VI МУНОСИБАТХОИ ИКТИСОДИИ УМУМИЧАХОНИ.........................................................................325 Замимаи 1............................................................................................ 333 Фехристи адабиёти иловагй ва истифодашуда........................ 345 Кисман чадвалу накшахои дар китоби дарсии мазкур истифодашуда аз сарчашмахои гуногун, аз чумла аз китоби дарсии муаллифон Максаковский В.П., Кузнетсов А.П., Гладкий Ю.Н., Лавров С.Б., Бабурин В.Л. ва дигарон гирифта шудааст. X. Мухаббатов, М. Рахимов, Ш. Еаффоров ГЕОГРАФИЯИ И К ГИ С О ДИ ВА И Ч Т И М О И И Ч,АХ,ОН Мухаррир ФатХ'Улло^и Азиз Сахифабанд Рахимов Фаридун Ороиши мукова Сотиболдиева Барно Мусаххех Хуцамцулов Сироциддин Ба чопаш 08.07.2013 имзо шуд. Андозаи 60х90‘/ |6. Когази офсет. Чопи офсет. Гарнитурам Times New Roman Tj. Ч,узъи чопии шартй 22,0. Теъдоди нашр 35 ООО нусха. Супориши №186. ЧДММ «ЭР-граф». 734036, ш.Душанбе, кучаи Р. Набиев, 218. Тел: +992 (37) 881-15-16. E-mail: r-graph@mail.ru mailto:r-graph@mail.ru